धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान

पॅरीस शहर

समता-स्वतंत्रता-बंधुतेचा झेंडा मिरविणारी, सौंदर्याची जी खाण त्या पॅरीसपुरीत आम्ही सकाळचे १० वाजता उतरलो. पॅरीस शहर पॅरीस शहराप्रमाणेच आहे. ह्यापेक्षा जास्त काही वर्णन करवत नाही. पुष्कळ लोकांनी याचे वर्णन केले असल्यामुळे, येथे त्याचे वर्णन करण्याचे विशेष प्रयोजन नाही. शिवाय जेवण वगैरे आटपून आम्ही गाडीत बसून बाहेर पडलो, तोच आम्हांस पावसाने गाठले. आम्ही मुख्य रस्त्याने प्रदर्शनाकरिता मुद्दाम बांधलेले मोठमोठे सुंदर महाल पाहत प्रथम ‘पॅलेस डी नॅशनल इन्व्हालिड्’ म्हणजे जेथे प्रसिद्ध ऐतिहासिक राजपुरूषांची थडगी आहेत, अशा राजवाड्यात गेलो. वीरमणी नेपोलियनाचे येथे भव्य कबरस्थान आहे. हौदासारखी सुमारे २० फूट व्यासाची वर्तुलाकार जागा जमिनीत सुमारे २० फूट खोल सुरेख बांधून काढली आहे. ह्या हौदाच्या मध्यभागी नेपोलियनाचे भव्य थडगे आहे. त्याचा रंग दाट काळसर तपकिरी आहे. हौदाच्या छातीइतक्या उंच कठड्यावरून खाली डोकावून त्याकडे पाहावे लागते. हा दिवस आदित्यवारचा असल्यामुळे, येथे हजारो लोकांची गर्दी जमली होती. हे ठिकाण गंभीर असल्यामुळे इतकी गर्दी असूनही चहूंकडे शांत होते, त्यामुळे देखावा अधिकच गंभीर दिसला! थडग्याभोवती भिंतीच्या कोनाड्यांतून ७-८ पुतळे उभे आहेत. तशीच सभोवती निशाणे, भाले व काही हत्यारे ठेविली आहेत आणि त्याने जिंकलेल्या मुख्यमुख्य लढायांचा भोवताली उल्लेख केला आहे. पण शेवटी ह्या जग जिंकू पाहाणा-या जेत्यास काळाने चीत करून आपल्या सर्वभक्षतेचे स्मारक येथे त्याच्या थडग्याच्या रूपाने स्थापित केले आहे.

दि बिग् व्हील:- ह्यानंतर आम्ही ‘राक्षसी चक्र’ पहावयास गेलो. आपल्याकडे जत्रेच्या ठिकाणी जसे उंच पाळणे उभारून त्यात लोकास बसवून हालवितात, त्याच नमुन्याचे पण अत्यंत प्रचंड हे वरील चक्र आहे. ह्याचा व्यास २००-२५० फूट असावा. सुमारे १०० फूट उंचीच्या दोन्ही कडच्या दोन-तीन तिरकस खांबांवर ह्या राक्षसी चक्राचा राक्षसी कणा ठेविला आहे. ह्या चक्राच्या परिघात सुमारे २० मोठ्या लाकडी पेट्या अथवा खोल्या बसविल्या आहेत. प्रत्येक खोली १५ हात लांब, ५ हात रूंद आणि ५ हात उंच आहे.

एका खोलीत २० माणसे बसतील इतकी जागा असते. आत एक टेबल व दोन खुर्च्या ठेविलेल्या असतात. हे चक्र पाच पाच मिनिटांनी एकदा थांबते. तेव्हा खोलीत बसलेली माणसे बाहेर येतात व नवी आत जातात. एका फेरीस एका माणसास एक फ्रँक म्हणजे सुमारे १० आणे पडतात. खोलीच्या बाजू तावदानाच्या असल्यामुळे चहूंकडचा पॅरीस शहराचा देखावा दिसतो आणि जेव्हा चक्राच्या वरच्या टोकावर जातो तेव्हा आम्ही आकाशात २००-२५० फूट उंच असतो. ज्या सळ्यांवर ह्या खोल्या अडकविल्या असतात, त्या फार जाड नसल्यामुळे केव्हाच मोडतील की काय अशी विनाकारण भीती वाटत असते. हे चक्र जेव्हा प्रथम सुरू केले तेव्हा ह्यास हालविणा-या यंत्राचा काही भाग बिघडला होता, तो दुरूस्त करून चक्र पुन्हा चालू करण्यास १२ तास लागले, तोपर्यंत २०० फुटांवरच्या खोलीत बसलेल्या माणसांची काय भयंकर अवस्था झाली असेल याची कल्पना हे चक्र प्रत्यक्ष पाहिल्याशिवाय सहज होण्यासारखी नाही.

नंतर आम्ही एफे नावाचा प्रसिद्ध मनोरा पहावयास गेलो. हा ७००-८०० फूट उंच असावा असे म्हणतात. वरील चक्रापेक्षाही हे काम अचाट आहे. हा सर्व मनोरा लोखंडाचा आहे. दर माणसी दोन फ्रँक दिल्यास खोलीसकट मनो-याच्या शिखरावर उचलून नेतात. वरून खाली पाहण्याची देखील छाती होत नाही. आम्ही अर्धा मनोरा चढून गेल्यावर पाऊस सोसाट्याने पडू लागला व वारा सोसाट्याचा सुटला म्हणून वर जाण्याचा नाद सोडून खाली उतरलो. हे असले अचाट कृत्य इतका खर्च केला असून ते कायम ठेवावे की पाडावे ह्याविषयी म्युनिसिपालिटी वाद करीत आहे. हा मनोरा १८८९ च्या प्रदर्शनासाठी बांधला. हा पाडावा असे म्हणणा-यांच्या एक मुद्दा असा आहे की, मनोरा बेढब झाला आहे! कमाल आहे फ्रेंच सौंदर्याची !! नुकत्याच झालेल्या प्रदर्शनासाठी बांधलेल्या भव्य व सुंदर इमारती पाडण्याचे काम चालले आहे.

९|| वाजता पॅरीसहून निघून रात्री १ वाजता कॅले येथे पोचलो. इंग्लिश चॅनेल ओलांडण्यास १ तास लागला. येथे समुद्र नेहमी खवळलेला असतो. आमच्या बरोबरच्या बहुतेकांस वांत्या झाल्या, मलाही फार मळमळले. ता. ७ रोजी सकाळी ७ वाजता लंडन येते पोहोचलो. तेथे ३ दिवस राहून ता. १० ला संध्याकाळी सुखरूप ऑक्सफर्ड येथे पोहोचलो, येथे माझा प्रवास संपला. तो सुखाचा झाला, ह्याबद्दल परमेश्वराचा मी फार आभारी आहे.

धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान

  संपादकीय
  पुरस्कार
विभाग पहिला : प्रवासवर्णन
 - जलप्रवास
 - मार्सेय शहर
 - पॅरीस शहर
 - नॉटर डेम द ला गार्ड देऊळ व ते
     पाहून सुचलेले विचार
 - लंडन शहर
 - ब्रिटिश म्युझिअम
 - लंडन येथील बालहत्यानिवारक गृह
 - सोमयागाचे वर्णन वाचून वाटलेला
    विस्मय व विषाद
 - डेव्हनपोर्ट येथील गुड फ्रायडे
 - बोअर युद्धाचा शेवट व ऑक्सफर्ड
    येथील उल्हास
 - राष्ट्रीय निराशा
 - बर्टन खेड्यातील शाळा कशी दिसली?
 - विभूतीपूजा
 - मॅंचेस्टर कॉलेज
 - पृथ्वीच्या पोटात ४४० यार्डाखाली
 - जनातून वनात आणि परत
 - बंगलूरच्या रस्त्यातील एक फेरी
 - मंगळूर येथील काही विशेष गोष्टी
 - बंगालची सफर
 - शांतिनिकेतन
 - सह्याद्रीवरुन-१
 - सह्याद्रीवरुन-२
 विभाग दुसरा : धर्मपर लेख
 - युनिटेरियन समाज
 - इंग्लंडातील आधुनिक धर्मविषयक
   चळवळ आणि लिव्हरपूल
 - सुशिक्षित धर्मभगिनींस अनावृत पत्र
 - ब्राह्मसमाज व आर्यसमाज (ह्यातील
    हल्लीचे साम्य,भेद व पुढे ऐक्यार्थ यत्न)
 - धर्मजागृती
 - निवृत्ती व प्रवृत्ती आणि अवतारवाद व विकासवाद
 - ईश्वर आणि विश्वास
 - बौद्धधर्म जीर्णोद्धार
 - ब्राह्मधर्म व ब्राह्मसमाज
 - आत्म्याची यात्रा
 - आत्म्याची वसती
 -  हिंदुस्थानातील उदार धर्म
 - कौटुंबिक उपासनेच्यावेळी केलेला
    उपदेश देवाचा व आपला संबंध
 - आवड आणि प्रीती
 - स्तुती, निर्भत्सना व निंदा
 - विनोदाचे महत्त्व
 - प्रेमप्रकाश
 - संग व विषय
 - मरण म्हणजे काय?
 - धर्मप्रसारार्थ स्वानुभवाची आवश्यकता
 - ब्राह्म आणि प्रार्थनासमाजास एक विनंती
 - दास्यभक्तीची ध्वजा
 - प्रेमसंदेश
प्रो. ऑयकेन ह्यांची जीवनमीमांसा
 - धर्म-१
 - धर्म-२
 - नीती-१
 - नीती-२
 - नीती-३
 - शास्त्र आणि तत्वज्ञान-१
 - शास्त्र आणि तत्वज्ञान-२
 - सार्वजनिक नित्य व नैमित्तिक
    उपासनेच्यावेळी केलेले उपदेश
 - संतांचा धर्म आणि राष्ट्राचा उत्कर्ष
 - धर्म, समाज आणि परिषद
 - धर्मसंघाची आवश्यकता
 - विनययोग
 - शासनयोग
 - पितृशासन
 - गुरुशासन
 - राजशासन
 - धर्म आणि व्यवहार
 - प्रेरणा आणि प्रयत्न
 - मानवी आदर आणि दैवी श्रद्धा-१
 - मानवी स्नेह आणि ईश्वरभक्ती -२
 - मनुष्यसेवा आणि ईश्वरोपासना -३
 - मनाची प्रसन्नता आणि मोक्षप्राप्ती-४
 - परमार्थाची प्रापंचिक साधने-५
 - आधुनिक युग आणि ब्राह्मसमाज
 - धर्मसाधन
 - नैराश्यवाद
 - आनंदवाद
 - संसारसुखाची साधने
 - वृत्ती, विश्वास आणि मते
 - व्यक्तित्वविकास
 - स्त्री-दैवत
 - दान आणि ऋण
 - राज्यरोहण
 - नाममंत्राचे सामर्थ्य
 - मनुष्यजन्माची सार्थकता
 - आपुलिया बळे घालावी हे कास
 - कालियामर्दन
विभाग तिसरा : इतर लेख
 - आपला व खालील प्राण्यांचा संबंध
 -  स्वराज्य आणि स्वाराज्य
 - देशभक्ती आणि देवभक्ती
 - समाजसेवेची मूलतत्वे
 - निराश्रित साहाय्यकारी मंडळी व आक्षेपनिरसन
 - रा.गो.भांडारकर ह्यांचे धर्मपर लेख व व्याख्याने
 - प्रार्थनासमाज अप्रिय असल्यास तो का?
 - राजा राममोहन रॉय
 - मुरळी अथवा पश्चिम हिंदुस्थानातील हिंदू
    देवळांतील अनितिमूलक आणि बीभत्स प्रकार
 - श्रीशाहू छत्रपतींच्या मनाचा विकास
 - रावसाहेब थोरात ह्यांच्या "बोधमृत" ला प्रस्तावना
 - जमखिंडी येथील परशुरामभाऊ हायस्कूलचा
    सुवर्णमहोत्सव
 - थोरल्या शाहू महाराजांच्या कारकीर्दीचे मराठ्यांच्या
    इतिहासातील महत्त्व
 - डॉ. भांडारकरांस मानपत्र
 - मराठी भाषेद्वारा ब्राह्मधर्माचा प्रचार
 - राजा राममोहन व बुवाबाजी
 - प्रार्थनासमाजाचा एक नमुना
 - क्षात्रधर्म
 - स्वराज्य विरुद्ध जातिभेद
 - इतिहास, संशोधन व भाषाशास्त्र
 - गुन्हेगार जातीची सुधारणा
 - निराश्रित साह्यकारी मंडळी
 - वाई प्रार्थना संघ मंदिर प्रवेश
 - ब्रह्मानंद केशवचंद्र सेन
 - साधारण ब्राह्मसमाजाची पन्नास वर्षे
 - निराश्रित साहाय्य
 - मुंबई येथील मानपत्रास उत्तर
 - सत्यशोधकांना इशारा अथवा नव्या पिढीचे राजकारण
 - बंदिस्त बळीराजा
 - सही नाही; सहानुभूती!
 - टिळकांच्या मानपत्रास विरोध
 - A Scientific Catechism
 - Gleanings from Periodicals
 - The Arya Samaj of India
 - Liberal Religion in Japan
 - The New Light of Persia
 - Liberal Christianity in Europe
 - Unitarianism in England and America 
विभाग चौथा : परिशिष्टे
 - महर्षी शिंदे ह्यांचे पहिले कीर्तन
 - रामजी बसाप्पा शिंदे ह्यांचा मृत्यू
 - लाहोर येथील धर्मपरिषद

 - कोल्हापूर येथील धर्मविषयक चळवळ व

    प्रगतीपत्रातील अहवाल

 - विसावे व्याख्यान
 - आख्यान
 - महाराष्ट्र सुधारक आगळा
 - भगिनी जनाबाई ह्यांची स्मृतिचित्रे
 - परलोकवासी विठ्ठल रामजी शिंदे
 -  The Late Mr. V. R. Shinde
 - कै. अण्णासाहेब शिंदे, चरित्र व कार्य
 - प.वा. अण्णासाहेब शिंदे
 - व-हाड मध्यप्रांतीय सत्यशोधक हीरक महोत्सव
 - १९ मार्च १९३३-७१ वा वाढदिवस
 - श्री. महाराजांचे अस्पृश्योद्धारक कार्य-श्रीमंत
   सयाजीराव गायकवाड
 - दांभिक देशभक्तापेक्षा
 - धर्मरहस्य अथवा अंत्यजोद्धार
 - लाहोर येथील धर्म परिषद
 - आपुले स्वहित करावे पै आधी
 - सुखवाद व सुखाची साधने
 - लुटूपुटूची पार्लमेंट
 - बहाई समाजाचा ब्राह्मसमाजास संदेश
 - प्रेमाचा विकास
 - भोकरवाडी येथील आपत्ती
 - सुधारकांची जुनी परंपरा (स्फुट)
 - सुधारकच हिंदूधर्माचे खरे रक्षक
 - निष्ठा व नास्तिक्य
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व श्री शाहू छत्रपती
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व सयाजीराव गायकवाड
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व महात्मा गांधी
 - वि.रा. शिंदे व राजाराम छत्रपती
 - विजापूर येथी धर्मकार्य, विजापूर
 - सोमवंशीय सन्मार्गदर्शक समाज
 - रोगनिवारक प्रयत्न-एक निकडीची विनंती
 - कवित्व आणि भरारी
 - मोफत व सक्तीचे शिक्षण नको !!
 - बहुजन पक्ष
 - डी.सी.मिशनचा १७ वा वाढदिवस
 - अहंकार नासाभेद
 - यश परिणामात नसून प्रयत्नात आहे.
 -  Maharashtra Provincial Social Conference
 - प्रांतिक सामाजिक परिषद-सातारा
 - शिवाजी की रामदास?
 - बडोदे-तत्वज्ञान व समाजशास्त्र विभागाचे अध्यक्ष
 - श्री. विठ्ठल रामजी शिंदे व सुबोध पत्रिका
 - कै. डॉ. संतूजी रामजी लाड
 - मागासलेले व अस्पृश्य
 -  Shree V. R. Shinde’s Work
 - पुण्यातील मानपत्रास उत्तर
-   Liberal Religion in India
- वाई ब्राह्मोसमाज-विश्वास लेख
 - गुरुवर्य शिंदे सूक्ती