धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान

प्रेमसंदेश

तिच्या मनाचा स्वाभाविक भाव जे प्रेम त्या प्रेमामुळेच ती असे करीत असते.

हे जे मातेचे किंवा पित्याचे आपल्या बालकाविषयी प्रेम त्यास आपण वत्सलता म्हणू. लहान बालक मोठे होऊन जवान पुरूष झाल्यावर त्याचे लग्न होते. तो व त्याची स्त्री ह्यांचा परस्पर संबंध प्रेमाचा होतो. पती पत्नीकरिता व पत्नी पतीकरिता अतिशय कष्ट सोसतात. मातेच्या किंवा पित्याच्या प्रेमापेक्षा हे प्रेम निराळ्या प्रकारचे होय. त्याला आपण प्रणय म्हणू. तिस-या प्रकारचे प्रेम म्हमजे सख्यभाव होय.  एक मुलगा आपल्यावर किंवा शाळेतील सोबत्यावर प्रेम करतो. त्याला दु:ख झाले तर ह्याला दु:ख होते. त्याला सुख झाले तर ह्याला सुख होते. हा जो भाव तो सख्यभाव. चौथा प्रकार अनुकंपा. आपण रस्त्यातून जात असता एक गरीब मनुष्य कण्हत पडला आहे, त्याला उठवून घरी आणून अन्नवस्त्र दिले तर ही अनुकंपा होय. ह्या ठिकाणी पितापुत्राचा, मातापुत्राचा, स्वामीस्त्रीचा किंवा मित्रामित्राचा संबंध येत नाही. पाचवा प्रकार स्वदेश अनुराग. मनुष्य कोठेही गेला तरी त्याला स्वदेशाचा अभिमान असतोच. दुष्काळामध्ये आम्ही पुष्कळ मुले परदेशातून आणली पण दुष्काळ संपल्याबरोबर जो तो आपआपल्या देशाकडे बोट दाखवू लागला. अन्नवस्त्र देऊन येथेच रहा असे त्यांना आम्ही सांगत असताही ते ऐकेनात. हा जो स्वदेश अनुराग तो प्रेमाचा पाचवा प्रकार होय. प्रेमाचा सहावा प्रकार मैत्री. टिटॅनिक नावाचे मोठे जहाज बुडाले. १,५०० माणसे बुडाली. त्यामध्ये पुष्कळ ज्ञानी, श्रीमंत, गरीबही लोक होते. गरीबाकरिता इकडच्या लोकांनी फंड उभा करून पैसे पाठविले. आमच्या इकडेही जेव्हा दुष्काळ पडला होता तेव्हा तिकडच्या लोकांनी एक वेळचा चहा बंद करून आमच्याकडे पैसे पाठविले. ही जी प्रेमाची भावना ती मैत्री होय. प्रेमाचा सातवा प्रकार भक्ती. आत्म्याचे परमात्म्यावरील जे प्रेम ती भक्ती. ह्या प्रेमाची खूण कोणती? एकाद्या कमळाचे फूल पाण्यामध्ये जन्म पावते. जलाचे अनेक तरंग इतक्या जोराने येतात की त्या कमळाचा देठ तुटून जाईल असे वाटते. पण ते कमळ आपले स्थान सोडीत नाही, त्याला च चिकटून राहते. त्याचप्रमाणे भगवद्भक्त जो आहे त्याच्यावर कितीही आपत्ती आल्या तरी तो ईश्वरास सोडीत नाही. उलट जास्त जास्तच ईश्वराला आपल्या हृदयामध्ये साठवितो. पाण्यात राहणारा मासा, ते पाणी पुष्कळ जरी वाढले तरी भीत नाही, उलट त्याला आनंदच होतो. त्याप्रमाणे भगवद्भक्तांची भक्ती सुखदु:खामध्ये वाढतच असते. चातक पक्षी दुसरे पुष्कळ पाणी मिळत असताही ते न पिता पावसाच्या पाण्याची अपेक्षा करीत आतुर झालेला असतो, त्याप्रमाणे भगवद्भक्ताचा प्राण परमेश्वराच्या भेटीविषयी व्याकूळ झालेला असतो. दूध विस्तवावर ठेवले असता पाणी ज्याप्रमाणे म्हणते की, प्रथम मी मरेन. त्याप्रमाणेच आपणही स्वार्थत्याग करून ईश्वरावर प्रेम करावयास पाहिजे. टिटवी रात्रभर ओरडत असते व सूर्योदय झाला म्हणजे तिला आनंद होतो, इतके तिचे सूर्यावर प्रेम असते. त्याप्रमाणे आपलेही ईश्वरावर असावे. पुष्कळ साधुसंत होऊन गेले आहेत, त्यांनी ईश्वरावर कोणत्या प्रकारे प्रेम केले आहे हे जाणून घून आपणही त्याप्रमाणे वागण्याचा प्रयत्न करावा.

धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान

  संपादकीय
  पुरस्कार
विभाग पहिला : प्रवासवर्णन
 - जलप्रवास
 - मार्सेय शहर
 - पॅरीस शहर
 - नॉटर डेम द ला गार्ड देऊळ व ते
     पाहून सुचलेले विचार
 - लंडन शहर
 - ब्रिटिश म्युझिअम
 - लंडन येथील बालहत्यानिवारक गृह
 - सोमयागाचे वर्णन वाचून वाटलेला
    विस्मय व विषाद
 - डेव्हनपोर्ट येथील गुड फ्रायडे
 - बोअर युद्धाचा शेवट व ऑक्सफर्ड
    येथील उल्हास
 - राष्ट्रीय निराशा
 - बर्टन खेड्यातील शाळा कशी दिसली?
 - विभूतीपूजा
 - मॅंचेस्टर कॉलेज
 - पृथ्वीच्या पोटात ४४० यार्डाखाली
 - जनातून वनात आणि परत
 - बंगलूरच्या रस्त्यातील एक फेरी
 - मंगळूर येथील काही विशेष गोष्टी
 - बंगालची सफर
 - शांतिनिकेतन
 - सह्याद्रीवरुन-१
 - सह्याद्रीवरुन-२
 विभाग दुसरा : धर्मपर लेख
 - युनिटेरियन समाज
 - इंग्लंडातील आधुनिक धर्मविषयक
   चळवळ आणि लिव्हरपूल
 - सुशिक्षित धर्मभगिनींस अनावृत पत्र
 - ब्राह्मसमाज व आर्यसमाज (ह्यातील
    हल्लीचे साम्य,भेद व पुढे ऐक्यार्थ यत्न)
 - धर्मजागृती
 - निवृत्ती व प्रवृत्ती आणि अवतारवाद व विकासवाद
 - ईश्वर आणि विश्वास
 - बौद्धधर्म जीर्णोद्धार
 - ब्राह्मधर्म व ब्राह्मसमाज
 - आत्म्याची यात्रा
 - आत्म्याची वसती
 -  हिंदुस्थानातील उदार धर्म
 - कौटुंबिक उपासनेच्यावेळी केलेला
    उपदेश देवाचा व आपला संबंध
 - आवड आणि प्रीती
 - स्तुती, निर्भत्सना व निंदा
 - विनोदाचे महत्त्व
 - प्रेमप्रकाश
 - संग व विषय
 - मरण म्हणजे काय?
 - धर्मप्रसारार्थ स्वानुभवाची आवश्यकता
 - ब्राह्म आणि प्रार्थनासमाजास एक विनंती
 - दास्यभक्तीची ध्वजा
 - प्रेमसंदेश
प्रो. ऑयकेन ह्यांची जीवनमीमांसा
 - धर्म-१
 - धर्म-२
 - नीती-१
 - नीती-२
 - नीती-३
 - शास्त्र आणि तत्वज्ञान-१
 - शास्त्र आणि तत्वज्ञान-२
 - सार्वजनिक नित्य व नैमित्तिक
    उपासनेच्यावेळी केलेले उपदेश
 - संतांचा धर्म आणि राष्ट्राचा उत्कर्ष
 - धर्म, समाज आणि परिषद
 - धर्मसंघाची आवश्यकता
 - विनययोग
 - शासनयोग
 - पितृशासन
 - गुरुशासन
 - राजशासन
 - धर्म आणि व्यवहार
 - प्रेरणा आणि प्रयत्न
 - मानवी आदर आणि दैवी श्रद्धा-१
 - मानवी स्नेह आणि ईश्वरभक्ती -२
 - मनुष्यसेवा आणि ईश्वरोपासना -३
 - मनाची प्रसन्नता आणि मोक्षप्राप्ती-४
 - परमार्थाची प्रापंचिक साधने-५
 - आधुनिक युग आणि ब्राह्मसमाज
 - धर्मसाधन
 - नैराश्यवाद
 - आनंदवाद
 - संसारसुखाची साधने
 - वृत्ती, विश्वास आणि मते
 - व्यक्तित्वविकास
 - स्त्री-दैवत
 - दान आणि ऋण
 - राज्यरोहण
 - नाममंत्राचे सामर्थ्य
 - मनुष्यजन्माची सार्थकता
 - आपुलिया बळे घालावी हे कास
 - कालियामर्दन
विभाग तिसरा : इतर लेख
 - आपला व खालील प्राण्यांचा संबंध
 -  स्वराज्य आणि स्वाराज्य
 - देशभक्ती आणि देवभक्ती
 - समाजसेवेची मूलतत्वे
 - निराश्रित साहाय्यकारी मंडळी व आक्षेपनिरसन
 - रा.गो.भांडारकर ह्यांचे धर्मपर लेख व व्याख्याने
 - प्रार्थनासमाज अप्रिय असल्यास तो का?
 - राजा राममोहन रॉय
 - मुरळी अथवा पश्चिम हिंदुस्थानातील हिंदू
    देवळांतील अनितिमूलक आणि बीभत्स प्रकार
 - श्रीशाहू छत्रपतींच्या मनाचा विकास
 - रावसाहेब थोरात ह्यांच्या "बोधमृत" ला प्रस्तावना
 - जमखिंडी येथील परशुरामभाऊ हायस्कूलचा
    सुवर्णमहोत्सव
 - थोरल्या शाहू महाराजांच्या कारकीर्दीचे मराठ्यांच्या
    इतिहासातील महत्त्व
 - डॉ. भांडारकरांस मानपत्र
 - मराठी भाषेद्वारा ब्राह्मधर्माचा प्रचार
 - राजा राममोहन व बुवाबाजी
 - प्रार्थनासमाजाचा एक नमुना
 - क्षात्रधर्म
 - स्वराज्य विरुद्ध जातिभेद
 - इतिहास, संशोधन व भाषाशास्त्र
 - गुन्हेगार जातीची सुधारणा
 - निराश्रित साह्यकारी मंडळी
 - वाई प्रार्थना संघ मंदिर प्रवेश
 - ब्रह्मानंद केशवचंद्र सेन
 - साधारण ब्राह्मसमाजाची पन्नास वर्षे
 - निराश्रित साहाय्य
 - मुंबई येथील मानपत्रास उत्तर
 - सत्यशोधकांना इशारा अथवा नव्या पिढीचे राजकारण
 - बंदिस्त बळीराजा
 - सही नाही; सहानुभूती!
 - टिळकांच्या मानपत्रास विरोध
 - A Scientific Catechism
 - Gleanings from Periodicals
 - The Arya Samaj of India
 - Liberal Religion in Japan
 - The New Light of Persia
 - Liberal Christianity in Europe
 - Unitarianism in England and America 
विभाग चौथा : परिशिष्टे
 - महर्षी शिंदे ह्यांचे पहिले कीर्तन
 - रामजी बसाप्पा शिंदे ह्यांचा मृत्यू
 - लाहोर येथील धर्मपरिषद

 - कोल्हापूर येथील धर्मविषयक चळवळ व

    प्रगतीपत्रातील अहवाल

 - विसावे व्याख्यान
 - आख्यान
 - महाराष्ट्र सुधारक आगळा
 - भगिनी जनाबाई ह्यांची स्मृतिचित्रे
 - परलोकवासी विठ्ठल रामजी शिंदे
 -  The Late Mr. V. R. Shinde
 - कै. अण्णासाहेब शिंदे, चरित्र व कार्य
 - प.वा. अण्णासाहेब शिंदे
 - व-हाड मध्यप्रांतीय सत्यशोधक हीरक महोत्सव
 - १९ मार्च १९३३-७१ वा वाढदिवस
 - श्री. महाराजांचे अस्पृश्योद्धारक कार्य-श्रीमंत
   सयाजीराव गायकवाड
 - दांभिक देशभक्तापेक्षा
 - धर्मरहस्य अथवा अंत्यजोद्धार
 - लाहोर येथील धर्म परिषद
 - आपुले स्वहित करावे पै आधी
 - सुखवाद व सुखाची साधने
 - लुटूपुटूची पार्लमेंट
 - बहाई समाजाचा ब्राह्मसमाजास संदेश
 - प्रेमाचा विकास
 - भोकरवाडी येथील आपत्ती
 - सुधारकांची जुनी परंपरा (स्फुट)
 - सुधारकच हिंदूधर्माचे खरे रक्षक
 - निष्ठा व नास्तिक्य
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व श्री शाहू छत्रपती
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व सयाजीराव गायकवाड
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व महात्मा गांधी
 - वि.रा. शिंदे व राजाराम छत्रपती
 - विजापूर येथी धर्मकार्य, विजापूर
 - सोमवंशीय सन्मार्गदर्शक समाज
 - रोगनिवारक प्रयत्न-एक निकडीची विनंती
 - कवित्व आणि भरारी
 - मोफत व सक्तीचे शिक्षण नको !!
 - बहुजन पक्ष
 - डी.सी.मिशनचा १७ वा वाढदिवस
 - अहंकार नासाभेद
 - यश परिणामात नसून प्रयत्नात आहे.
 -  Maharashtra Provincial Social Conference
 - प्रांतिक सामाजिक परिषद-सातारा
 - शिवाजी की रामदास?
 - बडोदे-तत्वज्ञान व समाजशास्त्र विभागाचे अध्यक्ष
 - श्री. विठ्ठल रामजी शिंदे व सुबोध पत्रिका
 - कै. डॉ. संतूजी रामजी लाड
 - मागासलेले व अस्पृश्य
 -  Shree V. R. Shinde’s Work
 - पुण्यातील मानपत्रास उत्तर
-   Liberal Religion in India
- वाई ब्राह्मोसमाज-विश्वास लेख
 - गुरुवर्य शिंदे सूक्ती