धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान

नीती-१

धर्माविषयातील वाद आणि गोंधळ ह्यांमुळे अगदी बेजारून पुष्कळ जिज्ञासू, नीतीचा प्रांत कमी वादग्रस्त आणि जास्त सुगम असेल अशा समजुतीने तिकडे वळतात. नीतीची अगदी मूलततत्त्वांचीही किंमत न ओळखणारे असे कोणी असलेच तरी फारच कमी निघतील. विश्वासघातापेक्षा प्रामाणिकपणा बरा. द्वेषापेक्षा प्रेम श्रेष्ठ ह्याविषयी मुळीच वाद नाही. पण हे मूलतत्त्वासंबंधी मतैक्य पुढे कोठपर्यंत टिकते व ख-या जिज्ञासूच्या मार्गात त्याला ह्या तात्त्विक समेटीचा कितपत फायदा मिळण्यासारखा आहे, ह्याविषयी जबर शंकाच आहे. अगदी सारख्याच आध्यात्मिक प्रगतीच्या दोन जरी भिन्न व्यक्ती घेतल्या तरी त्यांच्या स्वत:च्या व्यक्तिविषयक व्यवहारात नैतिक मेळ बसविणे फार दुर्घट होते. केवळ नीतीलाच मानणारे जे काही थोडे अलीकडे नवीन समाज निघाले आहेत त्यांनी नीतीसंबंधी सामान्य सिद्धांत बसविण्याच्या भानगडीत न पडता नुसती व्यावहारिक नीती एवढेच काय ते आपल्या कर्तव्याचे क्षेत्र केले तर त्यांना कोणाचा विरोध फारसा येणार नाही. पण आम्ही जेव्हा व्यक्तिविषयक आचरणाच्या गोष्टीचे आलोचन समष्टीरूपाने करू लागतो आणि त्यांचा दृढ असा काही पाया असेल तो शोधू लागतो तेव्हा आमच्यापुढे एकामागून एक मोठे गूढ प्रश्न येऊन उभे राहतात आणि मग लवकरच असे उघड दिसून येते की, अखिल जीविताचे समष्टीरूप आणि अंतिम सत्याशी त्याचा तात्त्विक संबंध ह्यांविषयी आमच्या भावना दृढ झाल्याविना नीतीतत्त्वांना पायाच नव्हे तर त्यांची नुसती विशद कल्पनाही स्थिर राहू शकत नाही. जीविताचे समष्टीरूप आणि केवळ सत्याशी त्याचा संबंध ह्याविषयीच जर हल्लीचे काळी इतका धरसोडपणा आहे तर त्याचा परिणाम खास असाच होणार की, नीतिविषयी आमचे तात्त्विक विचार हल्लीप्रमाणे साशंक आणि अस्पष्टच राहावयाचे. खरा प्रकार पुढे वर्णिल्याप्रमाणे आहे:-

जिचा पाया अढळ आहे व स्वरूप निश्चित आहे अशा नीतीची आम्हामध्ये उणीवच आहे. स्वत: नीती म्हणजे काय हे शोधू गेल्यास संचित आणि क्रियमाण ह्यांचे ती एक अतिशय गुंतागुंतीचे जाळेच आहे असे दिसेल. त्यादृष्टीने पाहता आमच्यामध्ये जो साधनसंपत्तीचा अभाव व्यक्त होतो, तो लपविण्याकरिता बाहेरून केवळ बहुश्रुतपणा आणि पांडित्य ह्यांचा आम्ही आव घालतो. तो इतका की अंतरी अगदी लाजिरवाणे दारिद्र्य वसत असूनही बाहेरून आम्ही श्रीमंती मिरवीत असतो.

नीतीचे भिन्न भिन्न पाच प्रकार पुढे सांगितले आहेत. त्यांपैकी प्रत्येक आमच्या आत्म्याचा मार्गदर्शक होऊ पहात आहे. ह्या प्रत्येकामध्ये अंशत: काही सत्य आहे, पण कोणताही एकच प्रकार आमच्या आत्म्याचे शासन चालविण्यास सर्वस्वी पात्र ठरत नाही. प्रत्येकाची धाव विशिष्ट ठिकाणीपर्यंत पोहोचते आणि मग तेथे त्यांची हद्द संपली असे आम्हांस कळून चुकते. (१) पहिला प्रकार धार्मिक नीतीचा होय. त्यामध्ये आमचा संकल्प (प्रयत्नशक्ती) आणि आमची भावी प्रगती ह्या दोन्ही दैवी शक्तीवरच अवलंबून ठेवण्यात येतात. ह्यामुळे मनुष्याच्या आध्यात्मिक स्वातंत्र्याला मोठा धोका पोचतो आणि मनुष्य केवळ सहनशीलच होऊन राहण्याचा संभव असतो. इतकेच नव्हे तर त्या त्या प्रमाणाने त्या दीन धर्मावर अवलंबून राहणा-या नीतीची शक्ती आणि संसारनियामकता ह्याही क्षीण होऊ लागतात.

(२) दुसरा प्रकार संस्कृतीच्या नीतीचा होय. ह्याचा सर्व रोख मानवी प्रगतीची वाढ करण्याकडे असतो. ह्यामुळे आंतरिक आवडनावड ह्याना गौणत्व आणि बाह्य समारंभ व बाह्यसृष्टी ह्यानाच फाजील प्राधान्य मिळू लागते. बाह्य संकल्पाच्या अविश्रांत वाढत जाणा-या विस्तारामुळे अंतरात्म्याच्या एकंदरीत कल्याणाला ह्या नीतीमुळेही धोकाच पोचण्याचा संभव आहे. मनुष्य म्हणजे केवळ एक यंत्र आणि अनात्मिक अशा बाह्य संस्कृतीच्या विस्ताराचे एक साधन होऊन बसण्याचा मोठा धोका आहे. (३) तिसरा प्रकार सामाजिक नीतीचा होय. सामाजिक हित हेच काय ते ह्याचे मुख्य ध्येय सामाजिक ऐक्याविषयीच्या भावना बळावत जाऊन मानवी प्रयत्नाचे मान. पुष्कळ विपुल होते हे खरे पण एकंदर जीवित समष्टीची प्रमाणबद्धता कायम रहात नाही (व्यक्तीच्या विकासात मोठा व्यत्यय येतो). शिवाय ह्या प्रकारामुले जीविताच्या वरपांगी सुधारणांचे जास्त स्तोम माजविले जाऊन जीविताच्या रहस्याची अधोगती आणि अवनतीच होते. (४) काही जाड्या तत्त्ववेत्त्यांनी शुद्धबुद्धीची नीती म्हणून चौथा प्रकार सांगितला आहे. ह्या प्रकारामुळे केवळ अपयुक्तता आणि रमणीयता ह्यांचे जे ग्राम्य प्रांत असतील त्यातून मनुष्याचा उद्धार होऊन त्याला काही अंशी आंतरिक स्वातंत्र्यही मिळण्याचा संभव आहे, पण ह्या प्रकाराचे महत्त्व कसेही असो ते केवळ विचारजन्य आणि विशिष्टत्वहीन आहे ही गोष्ट एकपक्षी स्वत:सिद्ध आहे व इतरपक्षी अदृश्य आणि केवळ भावनामय जगाची ठाम निश्चिती प्रस्तुत काळी तर अद्यापि झालेली नाही म्हणून ह्या प्रकारच्या नीतीला सुरक्षित पायाच मिळणे तूर्त तरी सुलभ नाही. (५) शेवटचा प्रकार व्यक्तिविषयक नीतीचा होय. हा काही विशिष्ट रमणीय आत्म्याच्या अनुभवामध्येच आढळून येतो. अशा आत्म्याचे आचरणाचे ध्येय म्हणजे आपल्या स्वत:च्या विशिष्ट स्वभावाचा पूर्ण विकास करून घेणे व आपल्या अंत:करणामध्ये ज्या काही मूळ शक्ती असतील त्यांची सुव्यवस्थित आणि निर्धास्तपणे वाढ करणे हेच असते. परंतु अशा धन्य व्यक्ती सामान्यत: आमच्या आढळात येतात त्याहून फारच मोठ्या दर्जाच्या व विशिष्टशील संपत्तिशाली असावयास पाहिजेत, इतकेच नव्हे तर त्या तशा असल्या तरी इतरांनी त्यांचेच अनुकरण करावे असा त्यांचा अधिकार असेल असे सांगवत नाही. कदाचित ह्या प्रकाराचेच पूर्णपणे अवलंबन करू गेल्यास तो एक शुद्ध आत्मरतीचा किंबहुना पोकळ आत्मप्रतिभासाचाच प्रकार होईल.

प्रस्तुत काळी आमच्यामध्ये वर वर्णिलेल्या नीतीचे भिन्न भिन्न रोख आणि हेतू जे रूढ झालेले आहेत त्यांचा परिणाम काय झाला आहे हे पाहू गेले असता दिसून येईल की नीतीसंबंधाच्या आमच्या कल्पनांना एकप्रकारे क्षोभ आणि ऊत मात्र आला आहे एवढेच. त्यामुळे आम्हांला नीतिशास्त्राचे ठाम सिद्धांत मिळाले अशातला प्रकार नाही. प्रयत्नाची पुष्कळ द्वारे खुली झाली म्हणून एकाद्या सर्वसामान्य कर्तव्याचा साक्षात्कार झाला असे होत नाही. मात्र ह्या यत्नबाहुल्यामुळे व्यक्तीव्यक्तींमध्ये, पक्षपक्षांमध्ये, जीवनाच्या शाखाशाखांमध्ये हल्ली दुही वाढत आहे एवढाच काय तो ह्याचा परिणाम. त्यामुळे वर सांगितलेली दुही अंशत: तरी कमी होत जाऊन शेवटी केवळ मनुष्यजीवितापलीकडेही आमचे जे काही ध्येय असण्याचा संभव आहे त्या दृश्यातील ध्येयाला अनुसरून आपले प्रयत्नारंभ चालवावे अशी आमच्यामध्ये भावना उत्पन्न होईल असा काही अंदाज दिसत नाही. तर मग आम्हांला अशा काही एका नवीनच नीतीची जरूरी आहे की जी आमच्या अंतर्जीवनामधून उदयास येईल. आणि ही जरूरी आम्हांला भासते त्याहूनही वस्तुत: पुष्कळच अधिक आहे. कारण हल्ली ज्याच्या कसाला आम्ही आपले व्यक्तिविषयक सर्व प्रयत्न आणि संकल्प लावून पाहू असे कोणतेही एकादे सर्वसाधारण आणि सर्वमान्य असे धोरण ठाम ठरतच नाही. त्यामुळे जीवनामध्ये अनेक प्रकारची द्वैते माजत चालली आहेत. आणि जगताशी आमचा आध्यात्मिक संबंध अगदी तुटत चालला आहे. जगत म्हणजे आमच्या सभोवती एक तमोमय आणि अभेद्य असा नियतीचा पडदाच जणू पसरला आहे. ह्या संकल्पसमारंभातच आम्ही गुंतून गेल्यामुळे ह्या नियतीवर आमची काहीच सत्ता चालेनाशी झाली आहे. ती सत्ता पुन्हा संपादन करावयाची झाल्यास “ऊँ ओम् तत् सत्” ह्या वाक्याची आणि साक्षात्काराची पुनर्घटनाच करावयाला पाहिजे आणि तीही आमच्या स्वत:च्या कर्तृत्वशक्तीच्या जोरावरच केली पाहिजे. अनिश्चय आणि अविद्या ह्यांच्याशी आम्हांला दारूण युद्ध जुंपले पाहिजे, ह्या युद्धामुळे आमच्या सर्व संसाराचे शुभ आणि अशुभ, मित्र आणि वैरी असे भेद पडत जातील हे खरे, पण त्यामुळेच आमच्या जीविताला पूर्णपणे एक नवीन चेतना तरी प्राप्त होईल आणि संसार हे त्याचे नाव समर्थ होऊन विशाल आणि विश्वंभर अशा स्वरूपाला ते जाऊन पोहचेल. मानवी आत्मा म्हमजे कोणी केवळ साक्षीदार नसून ह्या विश्वरचनेच्या महत्कार्यामध्ये तो प्रत्यक्ष साहाय्यकारी आहे हे सत्य अनुभवास यावयाचे असल्यास त्याला मार्ग म्हमजे वर निर्दिष्ट केलेला युद्धारंभच होय. मानवी स्वभावाचे जे नैतिक (सात्विक संकल्पमय) स्वरूप आहे त्यावर ज्या ज्या म्हणून गोष्टींचे झाकण पडेल त्या सर्वाला एकच अविद्या हे नाव देता येईल. ह्या अविद्येमुळे मनुष्य केवळ नियतीचा दास बनून, घोर अचेतन कवचामध्ये कोंडलेल्या चैतन्याप्रमाणे लघुता आणि हीनता पावतो. काही विशिष्ट पक्षाचे आणि मताचे लोक ह्या दास्यस्थितीतच सुख मानून राहू शकतील, पण अखिल मनुष्यजात अशा कोंडमा-यात कायमची राहणे शक्य नाही. आपल्या जीविताचा काही गूढ अर्थ आहे व त्याला काही अंतिम मोलही आहे, अशी जी मनुष्यजातीची श्रद्धा आहे ती जर खरी असेल तर नीतीमीमांसेवर आजपर्यंत ज्या अनेक ब-यावाईट कोटिक्रमांचे कवच वाढले आहे ते सर्व फोडून टाकून नीतीच्या नवीन शोधाला पुन्हा एकवार लागल्याशिवाय मनुष्यप्राणी कधी राहावयाचा नाही.

धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान

  संपादकीय
  पुरस्कार
विभाग पहिला : प्रवासवर्णन
 - जलप्रवास
 - मार्सेय शहर
 - पॅरीस शहर
 - नॉटर डेम द ला गार्ड देऊळ व ते
     पाहून सुचलेले विचार
 - लंडन शहर
 - ब्रिटिश म्युझिअम
 - लंडन येथील बालहत्यानिवारक गृह
 - सोमयागाचे वर्णन वाचून वाटलेला
    विस्मय व विषाद
 - डेव्हनपोर्ट येथील गुड फ्रायडे
 - बोअर युद्धाचा शेवट व ऑक्सफर्ड
    येथील उल्हास
 - राष्ट्रीय निराशा
 - बर्टन खेड्यातील शाळा कशी दिसली?
 - विभूतीपूजा
 - मॅंचेस्टर कॉलेज
 - पृथ्वीच्या पोटात ४४० यार्डाखाली
 - जनातून वनात आणि परत
 - बंगलूरच्या रस्त्यातील एक फेरी
 - मंगळूर येथील काही विशेष गोष्टी
 - बंगालची सफर
 - शांतिनिकेतन
 - सह्याद्रीवरुन-१
 - सह्याद्रीवरुन-२
 विभाग दुसरा : धर्मपर लेख
 - युनिटेरियन समाज
 - इंग्लंडातील आधुनिक धर्मविषयक
   चळवळ आणि लिव्हरपूल
 - सुशिक्षित धर्मभगिनींस अनावृत पत्र
 - ब्राह्मसमाज व आर्यसमाज (ह्यातील
    हल्लीचे साम्य,भेद व पुढे ऐक्यार्थ यत्न)
 - धर्मजागृती
 - निवृत्ती व प्रवृत्ती आणि अवतारवाद व विकासवाद
 - ईश्वर आणि विश्वास
 - बौद्धधर्म जीर्णोद्धार
 - ब्राह्मधर्म व ब्राह्मसमाज
 - आत्म्याची यात्रा
 - आत्म्याची वसती
 -  हिंदुस्थानातील उदार धर्म
 - कौटुंबिक उपासनेच्यावेळी केलेला
    उपदेश देवाचा व आपला संबंध
 - आवड आणि प्रीती
 - स्तुती, निर्भत्सना व निंदा
 - विनोदाचे महत्त्व
 - प्रेमप्रकाश
 - संग व विषय
 - मरण म्हणजे काय?
 - धर्मप्रसारार्थ स्वानुभवाची आवश्यकता
 - ब्राह्म आणि प्रार्थनासमाजास एक विनंती
 - दास्यभक्तीची ध्वजा
 - प्रेमसंदेश
प्रो. ऑयकेन ह्यांची जीवनमीमांसा
 - धर्म-१
 - धर्म-२
 - नीती-१
 - नीती-२
 - नीती-३
 - शास्त्र आणि तत्वज्ञान-१
 - शास्त्र आणि तत्वज्ञान-२
 - सार्वजनिक नित्य व नैमित्तिक
    उपासनेच्यावेळी केलेले उपदेश
 - संतांचा धर्म आणि राष्ट्राचा उत्कर्ष
 - धर्म, समाज आणि परिषद
 - धर्मसंघाची आवश्यकता
 - विनययोग
 - शासनयोग
 - पितृशासन
 - गुरुशासन
 - राजशासन
 - धर्म आणि व्यवहार
 - प्रेरणा आणि प्रयत्न
 - मानवी आदर आणि दैवी श्रद्धा-१
 - मानवी स्नेह आणि ईश्वरभक्ती -२
 - मनुष्यसेवा आणि ईश्वरोपासना -३
 - मनाची प्रसन्नता आणि मोक्षप्राप्ती-४
 - परमार्थाची प्रापंचिक साधने-५
 - आधुनिक युग आणि ब्राह्मसमाज
 - धर्मसाधन
 - नैराश्यवाद
 - आनंदवाद
 - संसारसुखाची साधने
 - वृत्ती, विश्वास आणि मते
 - व्यक्तित्वविकास
 - स्त्री-दैवत
 - दान आणि ऋण
 - राज्यरोहण
 - नाममंत्राचे सामर्थ्य
 - मनुष्यजन्माची सार्थकता
 - आपुलिया बळे घालावी हे कास
 - कालियामर्दन
विभाग तिसरा : इतर लेख
 - आपला व खालील प्राण्यांचा संबंध
 -  स्वराज्य आणि स्वाराज्य
 - देशभक्ती आणि देवभक्ती
 - समाजसेवेची मूलतत्वे
 - निराश्रित साहाय्यकारी मंडळी व आक्षेपनिरसन
 - रा.गो.भांडारकर ह्यांचे धर्मपर लेख व व्याख्याने
 - प्रार्थनासमाज अप्रिय असल्यास तो का?
 - राजा राममोहन रॉय
 - मुरळी अथवा पश्चिम हिंदुस्थानातील हिंदू
    देवळांतील अनितिमूलक आणि बीभत्स प्रकार
 - श्रीशाहू छत्रपतींच्या मनाचा विकास
 - रावसाहेब थोरात ह्यांच्या "बोधमृत" ला प्रस्तावना
 - जमखिंडी येथील परशुरामभाऊ हायस्कूलचा
    सुवर्णमहोत्सव
 - थोरल्या शाहू महाराजांच्या कारकीर्दीचे मराठ्यांच्या
    इतिहासातील महत्त्व
 - डॉ. भांडारकरांस मानपत्र
 - मराठी भाषेद्वारा ब्राह्मधर्माचा प्रचार
 - राजा राममोहन व बुवाबाजी
 - प्रार्थनासमाजाचा एक नमुना
 - क्षात्रधर्म
 - स्वराज्य विरुद्ध जातिभेद
 - इतिहास, संशोधन व भाषाशास्त्र
 - गुन्हेगार जातीची सुधारणा
 - निराश्रित साह्यकारी मंडळी
 - वाई प्रार्थना संघ मंदिर प्रवेश
 - ब्रह्मानंद केशवचंद्र सेन
 - साधारण ब्राह्मसमाजाची पन्नास वर्षे
 - निराश्रित साहाय्य
 - मुंबई येथील मानपत्रास उत्तर
 - सत्यशोधकांना इशारा अथवा नव्या पिढीचे राजकारण
 - बंदिस्त बळीराजा
 - सही नाही; सहानुभूती!
 - टिळकांच्या मानपत्रास विरोध
 - A Scientific Catechism
 - Gleanings from Periodicals
 - The Arya Samaj of India
 - Liberal Religion in Japan
 - The New Light of Persia
 - Liberal Christianity in Europe
 - Unitarianism in England and America 
विभाग चौथा : परिशिष्टे
 - महर्षी शिंदे ह्यांचे पहिले कीर्तन
 - रामजी बसाप्पा शिंदे ह्यांचा मृत्यू
 - लाहोर येथील धर्मपरिषद

 - कोल्हापूर येथील धर्मविषयक चळवळ व

    प्रगतीपत्रातील अहवाल

 - विसावे व्याख्यान
 - आख्यान
 - महाराष्ट्र सुधारक आगळा
 - भगिनी जनाबाई ह्यांची स्मृतिचित्रे
 - परलोकवासी विठ्ठल रामजी शिंदे
 -  The Late Mr. V. R. Shinde
 - कै. अण्णासाहेब शिंदे, चरित्र व कार्य
 - प.वा. अण्णासाहेब शिंदे
 - व-हाड मध्यप्रांतीय सत्यशोधक हीरक महोत्सव
 - १९ मार्च १९३३-७१ वा वाढदिवस
 - श्री. महाराजांचे अस्पृश्योद्धारक कार्य-श्रीमंत
   सयाजीराव गायकवाड
 - दांभिक देशभक्तापेक्षा
 - धर्मरहस्य अथवा अंत्यजोद्धार
 - लाहोर येथील धर्म परिषद
 - आपुले स्वहित करावे पै आधी
 - सुखवाद व सुखाची साधने
 - लुटूपुटूची पार्लमेंट
 - बहाई समाजाचा ब्राह्मसमाजास संदेश
 - प्रेमाचा विकास
 - भोकरवाडी येथील आपत्ती
 - सुधारकांची जुनी परंपरा (स्फुट)
 - सुधारकच हिंदूधर्माचे खरे रक्षक
 - निष्ठा व नास्तिक्य
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व श्री शाहू छत्रपती
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व सयाजीराव गायकवाड
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व महात्मा गांधी
 - वि.रा. शिंदे व राजाराम छत्रपती
 - विजापूर येथी धर्मकार्य, विजापूर
 - सोमवंशीय सन्मार्गदर्शक समाज
 - रोगनिवारक प्रयत्न-एक निकडीची विनंती
 - कवित्व आणि भरारी
 - मोफत व सक्तीचे शिक्षण नको !!
 - बहुजन पक्ष
 - डी.सी.मिशनचा १७ वा वाढदिवस
 - अहंकार नासाभेद
 - यश परिणामात नसून प्रयत्नात आहे.
 -  Maharashtra Provincial Social Conference
 - प्रांतिक सामाजिक परिषद-सातारा
 - शिवाजी की रामदास?
 - बडोदे-तत्वज्ञान व समाजशास्त्र विभागाचे अध्यक्ष
 - श्री. विठ्ठल रामजी शिंदे व सुबोध पत्रिका
 - कै. डॉ. संतूजी रामजी लाड
 - मागासलेले व अस्पृश्य
 -  Shree V. R. Shinde’s Work
 - पुण्यातील मानपत्रास उत्तर
-   Liberal Religion in India
- वाई ब्राह्मोसमाज-विश्वास लेख
 - गुरुवर्य शिंदे सूक्ती