धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान

जमखिंडी येथील परशुरामभाऊ हायस्कूलचा सुवर्णमहोत्सव

जमखंडी येथील परशुरामभाऊ हायस्कूलचा सुवर्ण महोत्सव होत आहे हे ऐकून मला फार संतोष वाटला. ह्यासंबंधी मजकडून दोन शब्द प्रसिद्ध व्हावेत म्हणून चिटणीसांचा आग्रह आहे.

हे हायस्कूल सुरू होण्यापूर्वीच्या विद्यार्थ्यांपैकी मी एक अत्यंत जुना विद्यार्थी आहे. जमखंडी येथील प्राथमिक मराठी शाळेचे माझे शिक्षण सुरू झाल्यावेळी, शिक्षणखात्याची व्यवस्था नुकतीच झाली होती. स्वतः माझे शिक्षण पूर्वीच्या गावठी शाळेत सुरू झाले. धूळपाटीवर ‘श्रीगणेशा’ लिहिण्याची मला चांगली आठवण आहे. अशा स्थितीत तेव्हाचे कै. श्रीमंत रामचंद्रराव अप्पासाहेब ह्यांनी उदार मनाने इंग्रजी शाळेची सोय आपल्या संस्थानात अगदी मोफत केल्याबद्दल त्यांचे आणि त्यांच्या सल्लागारांचे आभार मानावे तितके थोडेच आहेत. मराठी चार इयत्ता संपवून इंग्रजी शाळेत इ.स. १८८५ साली मी गेलो, तेव्हा ती शाळा अँग्लो-व्हर्नाक्युलर दर्जाची होती. सन १८९१ साली मॅट्रिकला पाठवून दिलेल्या विद्यार्थ्यांपैकी पास झालेल्या ४ विद्यार्थ्यांमध्ये माझे नाव पहिले होते. मला मिळालेला हा इंग्रजी ज्ञानाचा लाभ, हे हायस्कूल नसते तर, मिळाला नसता. त्या वेळचे हेडमास्तर कै. श्री. त्रिंबकराव खांडेकर हे जुन्या चालीचे, गरीब, सुशील, पापभीरू आणि नमुनेदार गृहस्थ होते. त्यामुळे इंग्रजी शिक्षणाविरुद्ध दुराग्रहाला थारा मिळत नसे. माझ्या वेळी मराठी शिक्षणही इतके दुर्मिळ होते की, माझी मराठी तिसरी इयत्ता पास झाली म्हणून, माझ्या आत्याबाईने तमगी वाटेवर असलेल्या छोटूसिंगाच्या थडग्याला नवस करून पेढे वाटले. माझ्या शिक्षणाचे काही अंशी श्रेय ह्या छोटूसिंगाला जावे असा तो काल होता. माझ्या इंग्रजी शाळेत माझ्याप्रमाणे गरीब स्थितीतील, माझ्या वर्गातील लिंगायत, मुसलमान, न्हावी, धोबी वगैरे इतर जातीय मुले होती. त्यांना कोणताही पक्षपात न करता ब्राह्मण शिक्षक शिकवीत होते ह्याचे श्रेय कै. श्रीमंत अप्पासाहेबांनाच होय. (फुट नोट – परशुरामभाऊ हायस्कूल सुवर्णमहोत्सव स्मारक ग्रंथ, संपादक प्रो. रा. द. रानडे, (जमखंडी, १९३८, पृ.१-२).)

माझा प्रत्येक वर्गात नेहमी पहिला नंबर राहिल्यामुळे, म मी मॅट्रिक परीक्षेतही ह्या हायस्कूलमध्ये पहिला नंबर पटकावल्यामुळे कै. खांडेकर (हेडमास्तर) ह्यांनी माझा अभिमान बाळगून, शाळेत बोलावून नेऊन मला शिक्षकाची नोकरी दिली. ही गोष्टही स्मरणात ठेवण्यासारखी आहे. पुढे उच्च शिक्षण घेण्याकरिता मला जमखंडी सोडावी लागली. तेव्हापासून आजपर्यंत जमखंडीशी माझा अजीबात संबंध तुटला. त्यामुळे ह्या हायस्कूलचा पुढे जो विकास झाला त्याविषयी मला काही लिहिता येत नाही. मधूनमधून केव्हा तरी मी जमखंडीला जात असे. त्या वेळेस मागासलेल्या विद्यार्थ्यांमध्ये इंग्रजी शिक्षणाचा फैलाव कसा झाला ह्याविषयी चौकशी करीत असे, तेव्हा सुधारलेल्या परिस्थितीच्या मानाने, जमखंडी संस्थानातील शिक्षणाच्या सोयीच्या दृष्टीने, विशेष फैलाव झालेला मला दिसला नाही.

तथापि जमखंडी येथील विद्यार्थ्यांची उच्च वर्गामध्ये अलीकडे बरीच सोय लागत आहे आणि ते निरनिराळ्या विषयांमध्ये प्राविण्य संपादून विश्वविद्यालयातच नव्हे तर लोककार्यातही पुढे येत आहेत ही मोठी अभिनंदनीय गोष्ट आहे. संस्थानचे सुधारलेले धोरण आणि श्रीमंतांची कीर्ती वाढवायला, संस्थानातील उच्च शिक्षणाची तयारी आणि व्यवस्था हीच कारणीभूत आहेत. सर्व वर्गांमध्ये विशेषतः पददलित अस्पृश्य वर्गांमध्येही आणि अबलावर्गात ज्ञानाची वाढ होऊन हे संस्थान नामांकित होवो अशी माझी नेहमी ईश्वराजवळ प्रार्थना राहील.

जमखंडी संस्थान हे मुख्यतः कर्नाटक भागात असून खुद्द राजधानीतही सर्वांना कानडी येते. अलीकडे कानडी भाषेला अधिक प्राधान्य देण्याची सुवार्ता ऐकून मला फार आनंद झाला. मागासलेल्या विद्यार्थ्यांमध्ये इंग्रजी शिक्षणाचा फैलाव व्हावा तितका झाला नाही असे मी जे वर म्हटले, त्याचे कारणही मातृभाषेत बहुजन समाजाला शिक्षण मिळत नाही हे असू शकेल. खेड्यातील मराठ्यांना आणि मुसलमानांनासुद्धा मराठी आणि मुसलमानी भाषा येत नसेल; कारण त्यांची मातृभाषा कानडी हीच असते. हे जाणून श्रीमंतानी आपले जे धोरण उदार दृष्टीने बदलले आहे, त्यास सर्व अधिका-यांनी मनःपूर्वक पाठिंबा द्यावा, इतकेच नव्हे तर, त्याचा फायदा बहुजनसमाजाने, हरिजनानीं आणि स्त्रीवर्गाने उत्साहाने घ्यावा, त्यात ह्या संस्थानचाच नव्हे तर अखिल कर्नाटकाचा भाग्योदय आहे. श्रीमंतांचे मनःपूर्वक आभार मानून आणि त्यांना आयुरारोग्य चिंतून मी हा लहानसा लेख पुरा करतो.

धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान

  संपादकीय
  पुरस्कार
विभाग पहिला : प्रवासवर्णन
 - जलप्रवास
 - मार्सेय शहर
 - पॅरीस शहर
 - नॉटर डेम द ला गार्ड देऊळ व ते
     पाहून सुचलेले विचार
 - लंडन शहर
 - ब्रिटिश म्युझिअम
 - लंडन येथील बालहत्यानिवारक गृह
 - सोमयागाचे वर्णन वाचून वाटलेला
    विस्मय व विषाद
 - डेव्हनपोर्ट येथील गुड फ्रायडे
 - बोअर युद्धाचा शेवट व ऑक्सफर्ड
    येथील उल्हास
 - राष्ट्रीय निराशा
 - बर्टन खेड्यातील शाळा कशी दिसली?
 - विभूतीपूजा
 - मॅंचेस्टर कॉलेज
 - पृथ्वीच्या पोटात ४४० यार्डाखाली
 - जनातून वनात आणि परत
 - बंगलूरच्या रस्त्यातील एक फेरी
 - मंगळूर येथील काही विशेष गोष्टी
 - बंगालची सफर
 - शांतिनिकेतन
 - सह्याद्रीवरुन-१
 - सह्याद्रीवरुन-२
 विभाग दुसरा : धर्मपर लेख
 - युनिटेरियन समाज
 - इंग्लंडातील आधुनिक धर्मविषयक
   चळवळ आणि लिव्हरपूल
 - सुशिक्षित धर्मभगिनींस अनावृत पत्र
 - ब्राह्मसमाज व आर्यसमाज (ह्यातील
    हल्लीचे साम्य,भेद व पुढे ऐक्यार्थ यत्न)
 - धर्मजागृती
 - निवृत्ती व प्रवृत्ती आणि अवतारवाद व विकासवाद
 - ईश्वर आणि विश्वास
 - बौद्धधर्म जीर्णोद्धार
 - ब्राह्मधर्म व ब्राह्मसमाज
 - आत्म्याची यात्रा
 - आत्म्याची वसती
 -  हिंदुस्थानातील उदार धर्म
 - कौटुंबिक उपासनेच्यावेळी केलेला
    उपदेश देवाचा व आपला संबंध
 - आवड आणि प्रीती
 - स्तुती, निर्भत्सना व निंदा
 - विनोदाचे महत्त्व
 - प्रेमप्रकाश
 - संग व विषय
 - मरण म्हणजे काय?
 - धर्मप्रसारार्थ स्वानुभवाची आवश्यकता
 - ब्राह्म आणि प्रार्थनासमाजास एक विनंती
 - दास्यभक्तीची ध्वजा
 - प्रेमसंदेश
प्रो. ऑयकेन ह्यांची जीवनमीमांसा
 - धर्म-१
 - धर्म-२
 - नीती-१
 - नीती-२
 - नीती-३
 - शास्त्र आणि तत्वज्ञान-१
 - शास्त्र आणि तत्वज्ञान-२
 - सार्वजनिक नित्य व नैमित्तिक
    उपासनेच्यावेळी केलेले उपदेश
 - संतांचा धर्म आणि राष्ट्राचा उत्कर्ष
 - धर्म, समाज आणि परिषद
 - धर्मसंघाची आवश्यकता
 - विनययोग
 - शासनयोग
 - पितृशासन
 - गुरुशासन
 - राजशासन
 - धर्म आणि व्यवहार
 - प्रेरणा आणि प्रयत्न
 - मानवी आदर आणि दैवी श्रद्धा-१
 - मानवी स्नेह आणि ईश्वरभक्ती -२
 - मनुष्यसेवा आणि ईश्वरोपासना -३
 - मनाची प्रसन्नता आणि मोक्षप्राप्ती-४
 - परमार्थाची प्रापंचिक साधने-५
 - आधुनिक युग आणि ब्राह्मसमाज
 - धर्मसाधन
 - नैराश्यवाद
 - आनंदवाद
 - संसारसुखाची साधने
 - वृत्ती, विश्वास आणि मते
 - व्यक्तित्वविकास
 - स्त्री-दैवत
 - दान आणि ऋण
 - राज्यरोहण
 - नाममंत्राचे सामर्थ्य
 - मनुष्यजन्माची सार्थकता
 - आपुलिया बळे घालावी हे कास
 - कालियामर्दन
विभाग तिसरा : इतर लेख
 - आपला व खालील प्राण्यांचा संबंध
 -  स्वराज्य आणि स्वाराज्य
 - देशभक्ती आणि देवभक्ती
 - समाजसेवेची मूलतत्वे
 - निराश्रित साहाय्यकारी मंडळी व आक्षेपनिरसन
 - रा.गो.भांडारकर ह्यांचे धर्मपर लेख व व्याख्याने
 - प्रार्थनासमाज अप्रिय असल्यास तो का?
 - राजा राममोहन रॉय
 - मुरळी अथवा पश्चिम हिंदुस्थानातील हिंदू
    देवळांतील अनितिमूलक आणि बीभत्स प्रकार
 - श्रीशाहू छत्रपतींच्या मनाचा विकास
 - रावसाहेब थोरात ह्यांच्या "बोधमृत" ला प्रस्तावना
 - जमखिंडी येथील परशुरामभाऊ हायस्कूलचा
    सुवर्णमहोत्सव
 - थोरल्या शाहू महाराजांच्या कारकीर्दीचे मराठ्यांच्या
    इतिहासातील महत्त्व
 - डॉ. भांडारकरांस मानपत्र
 - मराठी भाषेद्वारा ब्राह्मधर्माचा प्रचार
 - राजा राममोहन व बुवाबाजी
 - प्रार्थनासमाजाचा एक नमुना
 - क्षात्रधर्म
 - स्वराज्य विरुद्ध जातिभेद
 - इतिहास, संशोधन व भाषाशास्त्र
 - गुन्हेगार जातीची सुधारणा
 - निराश्रित साह्यकारी मंडळी
 - वाई प्रार्थना संघ मंदिर प्रवेश
 - ब्रह्मानंद केशवचंद्र सेन
 - साधारण ब्राह्मसमाजाची पन्नास वर्षे
 - निराश्रित साहाय्य
 - मुंबई येथील मानपत्रास उत्तर
 - सत्यशोधकांना इशारा अथवा नव्या पिढीचे राजकारण
 - बंदिस्त बळीराजा
 - सही नाही; सहानुभूती!
 - टिळकांच्या मानपत्रास विरोध
 - A Scientific Catechism
 - Gleanings from Periodicals
 - The Arya Samaj of India
 - Liberal Religion in Japan
 - The New Light of Persia
 - Liberal Christianity in Europe
 - Unitarianism in England and America 
विभाग चौथा : परिशिष्टे
 - महर्षी शिंदे ह्यांचे पहिले कीर्तन
 - रामजी बसाप्पा शिंदे ह्यांचा मृत्यू
 - लाहोर येथील धर्मपरिषद

 - कोल्हापूर येथील धर्मविषयक चळवळ व

    प्रगतीपत्रातील अहवाल

 - विसावे व्याख्यान
 - आख्यान
 - महाराष्ट्र सुधारक आगळा
 - भगिनी जनाबाई ह्यांची स्मृतिचित्रे
 - परलोकवासी विठ्ठल रामजी शिंदे
 -  The Late Mr. V. R. Shinde
 - कै. अण्णासाहेब शिंदे, चरित्र व कार्य
 - प.वा. अण्णासाहेब शिंदे
 - व-हाड मध्यप्रांतीय सत्यशोधक हीरक महोत्सव
 - १९ मार्च १९३३-७१ वा वाढदिवस
 - श्री. महाराजांचे अस्पृश्योद्धारक कार्य-श्रीमंत
   सयाजीराव गायकवाड
 - दांभिक देशभक्तापेक्षा
 - धर्मरहस्य अथवा अंत्यजोद्धार
 - लाहोर येथील धर्म परिषद
 - आपुले स्वहित करावे पै आधी
 - सुखवाद व सुखाची साधने
 - लुटूपुटूची पार्लमेंट
 - बहाई समाजाचा ब्राह्मसमाजास संदेश
 - प्रेमाचा विकास
 - भोकरवाडी येथील आपत्ती
 - सुधारकांची जुनी परंपरा (स्फुट)
 - सुधारकच हिंदूधर्माचे खरे रक्षक
 - निष्ठा व नास्तिक्य
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व श्री शाहू छत्रपती
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व सयाजीराव गायकवाड
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व महात्मा गांधी
 - वि.रा. शिंदे व राजाराम छत्रपती
 - विजापूर येथी धर्मकार्य, विजापूर
 - सोमवंशीय सन्मार्गदर्शक समाज
 - रोगनिवारक प्रयत्न-एक निकडीची विनंती
 - कवित्व आणि भरारी
 - मोफत व सक्तीचे शिक्षण नको !!
 - बहुजन पक्ष
 - डी.सी.मिशनचा १७ वा वाढदिवस
 - अहंकार नासाभेद
 - यश परिणामात नसून प्रयत्नात आहे.
 -  Maharashtra Provincial Social Conference
 - प्रांतिक सामाजिक परिषद-सातारा
 - शिवाजी की रामदास?
 - बडोदे-तत्वज्ञान व समाजशास्त्र विभागाचे अध्यक्ष
 - श्री. विठ्ठल रामजी शिंदे व सुबोध पत्रिका
 - कै. डॉ. संतूजी रामजी लाड
 - मागासलेले व अस्पृश्य
 -  Shree V. R. Shinde’s Work
 - पुण्यातील मानपत्रास उत्तर
-   Liberal Religion in India
- वाई ब्राह्मोसमाज-विश्वास लेख
 - गुरुवर्य शिंदे सूक्ती