धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान

इतिहास संशोधन व भाषाशास्त्र

वाङ्मय व इतिहास ह्यांची जोड जुळणे कठीण आहे. कारण, वाङ्मयाला ज्या गोष्टींची जरूर आहे, त्या गोष्टीं इतिहास बिघडविण्यास कारण होतात. वाङ्मयाला भावनांची जरुरी असते. परंतु इतिहासकार जर भावनाप्रधान असेल, तर त्याची इतिहासकाराची भूमिका सुटून, त्याचे लिखाण लगेच कादंबरी बनते. तसेच भावना नसली, तर वाङ्मय-निर्मिती थांबेल. मला मात्र वाङ्मयाऐवजी इतिहासच जास्त आवडतो.

हल्ली साहित्यामध्ये क्रांती होऊ लागली असून, ती लोकांच्या दृष्टीने फार महत्त्वाची आहे. हल्ली वाङ्मयाची प्रदीर्घता नाहीशी होत चालली असून त्याला लघुत्व प्राप्त होऊ लागले आहे. कै. हरिभाऊ आपट्यांप्रमाणे मोठमोठ्या कादंब-यांचे दिवस केव्हाच संपले असून त्यांची जागा सुटसुटीत गोजिरवाण्या लघुकथांनी व्यापिली आहे. कविताही लहानलहान होत आहेत. आज वीणाकाव्ये लिहिण्याचा प्रघात फार वाढला आहे. पूर्वीच्या १२/१२ तास सबंध रात्रभर चालू राहणा-या नाटकांच्या जागी आता लहानलहान २ तासांत आटोपणारी नाटके आली आहेत. वर्तमानपत्रांची वाढ चांगली झाली आहे परंतु सर्व वर्तमानपत्रे ब्राह्मणांनीच चालविली आहेत. मराठ्यांनी चालविलेली वर्तमानपत्रे नाहीत, ही काही समाधानकारक गोष्ट नाही. स्त्रियांची मासिके असली तरी ती फार थोडी आहेत. सर्व जातींनी चालविलेली वर्तमानपत्रे असल्याशिवाय वाङ्मय प्रातिनिधिक होऊ शकत नाही. ह्या प्रांतात एकही मराठी दैनिक नाही, ही काही चांगली गोष्ट नाही. परंतु, लवकर येथे दैनिक सुरू होईल, अशी मला आशा आहे.

इतिहास संशोधक कसा असावा ?

इतिहास हे एक शास्त्र आहे. इतिहास लेखनाला निःपक्षपातीपणा व निर्विकारता हे गुण अवश्य लागतात. हे गुण जर इतिहासकाराच्या अंगी नसतील (फुट नोट – १८ वे महाराष्ट्र साहित्यसंमेलन-प्रदर्शन-अध्यक्षीय भाषण, महाराष्ट्र-रविवार ता. ३१ डिसेंबर १९३३. नागपूर) तर नदीच्या उगमाशी एकादा घाणेरडा पदार्थ पडला की नदीचे सर्व पाणी बिघडते, तशीच स्थिती तर इतिहासाची होते. आपणाकडे ऐतिहासिक दृष्टी कमी आहे, असा आरोप केला जातो व त्यात बरेच तथ्यही आहे. ग्रीक रोमन लोकांमध्ये ती दृष्टी होती, म्हणूनच त्यांचे इतिहास आज जिवंत आहेत. परंतु, आपल्या प्राचीन इतिहासाचा मात्र पत्ता लागत नाही. आपला प्राचीन इतिहास जागतिक संस्कृतीच्या दृष्टीने फार महत्त्वाचा आहे. परंतु त्याचे संशोधन अद्याप झालेले नाही. अजून हा इतिहास तयार व्हावयाचा आहे. इतिहासाची प्रत्यक्ष साधने—पुरावा संपतो, त्यावेळी भाषाशास्त्राची मदत घ्यावी लागते, व आपला प्राचीन इतिहास लिहिण्यासाठी भाषाशास्त्राची मदत घेणे फार अवश्य आहे.

मराठी ही संस्कृत भाषेपासून उत्पन्न झाली, तिचा वेदाशी संबंध असावा, असे सांगण्यात येते. परंतु, हे म्हणणे चूक आहे. मराठी ही फार जुनी भाषा आहे. ज्ञानेश्वरीच्या वेळची मराठी ही एकाद्या नव्या भाषेसारखी दिसत नाही. त्यावेळी तिच्यामध्ये शब्दसंपत्ती भरपूर असलेली व तिची पूर्ण वाढ झालेली दिसते. त्याअर्थी तिचा उगम फारच जुना असला पाहिजे, असे स्पष्ट दिसते. मराठी ही कानडी व संस्कृत ह्यांच्या सरहद्दीवरची भाषा आहे. संस्कृत व कानडी ह्या सारख्याच जुन्या भाषा आहेत. परंतु, संस्कृतला राजाश्रय मिळाला व तिची भरभराट होऊन, तिने कानडीवर आक्रमण केले व ती भाषा मागे पडली.

विद्यापीठांची निष्क्रियता
हल्ली इतिहास संशोधन चालू आहे. परंतु, अद्याप प्राचीन इतिहासाकडे कोणाचेच लक्ष गेलेले नाही. पुण्याचे भारत इतिहास-संशोधक मंडळाचे संशोधन कितीही महत्त्वाचे असले, तरी ते मराठशाही व पेशवाई ह्यांच्या भोवतीच घोटाळत आहे. यवतमाळच्या शारदाश्रमाचे संशोधन त्यापेक्षा जास्त जुने आहे. परंतु ह्या दोन्ही मंडळांनी आपली हल्लीची चाकोरी सोडून देणे अवश्य नाही काय ? मुंबई व नागपूर विद्यापीठांनीही प्राचीन संशोधनाला मदत करणे अत्यंत आवश्यक आहे. त्यांचे ते कर्तव्य आहे. परंतु, आजपर्यंत ह्या बाबतीत विद्यापीठांनी फारसे काही केलेले नाही. ती प्राचीन इतिहासाकडे अधिक लक्ष देतील अशी मी आशा करतो.

धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान

  संपादकीय
  पुरस्कार
विभाग पहिला : प्रवासवर्णन
 - जलप्रवास
 - मार्सेय शहर
 - पॅरीस शहर
 - नॉटर डेम द ला गार्ड देऊळ व ते
     पाहून सुचलेले विचार
 - लंडन शहर
 - ब्रिटिश म्युझिअम
 - लंडन येथील बालहत्यानिवारक गृह
 - सोमयागाचे वर्णन वाचून वाटलेला
    विस्मय व विषाद
 - डेव्हनपोर्ट येथील गुड फ्रायडे
 - बोअर युद्धाचा शेवट व ऑक्सफर्ड
    येथील उल्हास
 - राष्ट्रीय निराशा
 - बर्टन खेड्यातील शाळा कशी दिसली?
 - विभूतीपूजा
 - मॅंचेस्टर कॉलेज
 - पृथ्वीच्या पोटात ४४० यार्डाखाली
 - जनातून वनात आणि परत
 - बंगलूरच्या रस्त्यातील एक फेरी
 - मंगळूर येथील काही विशेष गोष्टी
 - बंगालची सफर
 - शांतिनिकेतन
 - सह्याद्रीवरुन-१
 - सह्याद्रीवरुन-२
 विभाग दुसरा : धर्मपर लेख
 - युनिटेरियन समाज
 - इंग्लंडातील आधुनिक धर्मविषयक
   चळवळ आणि लिव्हरपूल
 - सुशिक्षित धर्मभगिनींस अनावृत पत्र
 - ब्राह्मसमाज व आर्यसमाज (ह्यातील
    हल्लीचे साम्य,भेद व पुढे ऐक्यार्थ यत्न)
 - धर्मजागृती
 - निवृत्ती व प्रवृत्ती आणि अवतारवाद व विकासवाद
 - ईश्वर आणि विश्वास
 - बौद्धधर्म जीर्णोद्धार
 - ब्राह्मधर्म व ब्राह्मसमाज
 - आत्म्याची यात्रा
 - आत्म्याची वसती
 -  हिंदुस्थानातील उदार धर्म
 - कौटुंबिक उपासनेच्यावेळी केलेला
    उपदेश देवाचा व आपला संबंध
 - आवड आणि प्रीती
 - स्तुती, निर्भत्सना व निंदा
 - विनोदाचे महत्त्व
 - प्रेमप्रकाश
 - संग व विषय
 - मरण म्हणजे काय?
 - धर्मप्रसारार्थ स्वानुभवाची आवश्यकता
 - ब्राह्म आणि प्रार्थनासमाजास एक विनंती
 - दास्यभक्तीची ध्वजा
 - प्रेमसंदेश
प्रो. ऑयकेन ह्यांची जीवनमीमांसा
 - धर्म-१
 - धर्म-२
 - नीती-१
 - नीती-२
 - नीती-३
 - शास्त्र आणि तत्वज्ञान-१
 - शास्त्र आणि तत्वज्ञान-२
 - सार्वजनिक नित्य व नैमित्तिक
    उपासनेच्यावेळी केलेले उपदेश
 - संतांचा धर्म आणि राष्ट्राचा उत्कर्ष
 - धर्म, समाज आणि परिषद
 - धर्मसंघाची आवश्यकता
 - विनययोग
 - शासनयोग
 - पितृशासन
 - गुरुशासन
 - राजशासन
 - धर्म आणि व्यवहार
 - प्रेरणा आणि प्रयत्न
 - मानवी आदर आणि दैवी श्रद्धा-१
 - मानवी स्नेह आणि ईश्वरभक्ती -२
 - मनुष्यसेवा आणि ईश्वरोपासना -३
 - मनाची प्रसन्नता आणि मोक्षप्राप्ती-४
 - परमार्थाची प्रापंचिक साधने-५
 - आधुनिक युग आणि ब्राह्मसमाज
 - धर्मसाधन
 - नैराश्यवाद
 - आनंदवाद
 - संसारसुखाची साधने
 - वृत्ती, विश्वास आणि मते
 - व्यक्तित्वविकास
 - स्त्री-दैवत
 - दान आणि ऋण
 - राज्यरोहण
 - नाममंत्राचे सामर्थ्य
 - मनुष्यजन्माची सार्थकता
 - आपुलिया बळे घालावी हे कास
 - कालियामर्दन
विभाग तिसरा : इतर लेख
 - आपला व खालील प्राण्यांचा संबंध
 -  स्वराज्य आणि स्वाराज्य
 - देशभक्ती आणि देवभक्ती
 - समाजसेवेची मूलतत्वे
 - निराश्रित साहाय्यकारी मंडळी व आक्षेपनिरसन
 - रा.गो.भांडारकर ह्यांचे धर्मपर लेख व व्याख्याने
 - प्रार्थनासमाज अप्रिय असल्यास तो का?
 - राजा राममोहन रॉय
 - मुरळी अथवा पश्चिम हिंदुस्थानातील हिंदू
    देवळांतील अनितिमूलक आणि बीभत्स प्रकार
 - श्रीशाहू छत्रपतींच्या मनाचा विकास
 - रावसाहेब थोरात ह्यांच्या "बोधमृत" ला प्रस्तावना
 - जमखिंडी येथील परशुरामभाऊ हायस्कूलचा
    सुवर्णमहोत्सव
 - थोरल्या शाहू महाराजांच्या कारकीर्दीचे मराठ्यांच्या
    इतिहासातील महत्त्व
 - डॉ. भांडारकरांस मानपत्र
 - मराठी भाषेद्वारा ब्राह्मधर्माचा प्रचार
 - राजा राममोहन व बुवाबाजी
 - प्रार्थनासमाजाचा एक नमुना
 - क्षात्रधर्म
 - स्वराज्य विरुद्ध जातिभेद
 - इतिहास, संशोधन व भाषाशास्त्र
 - गुन्हेगार जातीची सुधारणा
 - निराश्रित साह्यकारी मंडळी
 - वाई प्रार्थना संघ मंदिर प्रवेश
 - ब्रह्मानंद केशवचंद्र सेन
 - साधारण ब्राह्मसमाजाची पन्नास वर्षे
 - निराश्रित साहाय्य
 - मुंबई येथील मानपत्रास उत्तर
 - सत्यशोधकांना इशारा अथवा नव्या पिढीचे राजकारण
 - बंदिस्त बळीराजा
 - सही नाही; सहानुभूती!
 - टिळकांच्या मानपत्रास विरोध
 - A Scientific Catechism
 - Gleanings from Periodicals
 - The Arya Samaj of India
 - Liberal Religion in Japan
 - The New Light of Persia
 - Liberal Christianity in Europe
 - Unitarianism in England and America 
विभाग चौथा : परिशिष्टे
 - महर्षी शिंदे ह्यांचे पहिले कीर्तन
 - रामजी बसाप्पा शिंदे ह्यांचा मृत्यू
 - लाहोर येथील धर्मपरिषद

 - कोल्हापूर येथील धर्मविषयक चळवळ व

    प्रगतीपत्रातील अहवाल

 - विसावे व्याख्यान
 - आख्यान
 - महाराष्ट्र सुधारक आगळा
 - भगिनी जनाबाई ह्यांची स्मृतिचित्रे
 - परलोकवासी विठ्ठल रामजी शिंदे
 -  The Late Mr. V. R. Shinde
 - कै. अण्णासाहेब शिंदे, चरित्र व कार्य
 - प.वा. अण्णासाहेब शिंदे
 - व-हाड मध्यप्रांतीय सत्यशोधक हीरक महोत्सव
 - १९ मार्च १९३३-७१ वा वाढदिवस
 - श्री. महाराजांचे अस्पृश्योद्धारक कार्य-श्रीमंत
   सयाजीराव गायकवाड
 - दांभिक देशभक्तापेक्षा
 - धर्मरहस्य अथवा अंत्यजोद्धार
 - लाहोर येथील धर्म परिषद
 - आपुले स्वहित करावे पै आधी
 - सुखवाद व सुखाची साधने
 - लुटूपुटूची पार्लमेंट
 - बहाई समाजाचा ब्राह्मसमाजास संदेश
 - प्रेमाचा विकास
 - भोकरवाडी येथील आपत्ती
 - सुधारकांची जुनी परंपरा (स्फुट)
 - सुधारकच हिंदूधर्माचे खरे रक्षक
 - निष्ठा व नास्तिक्य
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व श्री शाहू छत्रपती
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व सयाजीराव गायकवाड
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व महात्मा गांधी
 - वि.रा. शिंदे व राजाराम छत्रपती
 - विजापूर येथी धर्मकार्य, विजापूर
 - सोमवंशीय सन्मार्गदर्शक समाज
 - रोगनिवारक प्रयत्न-एक निकडीची विनंती
 - कवित्व आणि भरारी
 - मोफत व सक्तीचे शिक्षण नको !!
 - बहुजन पक्ष
 - डी.सी.मिशनचा १७ वा वाढदिवस
 - अहंकार नासाभेद
 - यश परिणामात नसून प्रयत्नात आहे.
 -  Maharashtra Provincial Social Conference
 - प्रांतिक सामाजिक परिषद-सातारा
 - शिवाजी की रामदास?
 - बडोदे-तत्वज्ञान व समाजशास्त्र विभागाचे अध्यक्ष
 - श्री. विठ्ठल रामजी शिंदे व सुबोध पत्रिका
 - कै. डॉ. संतूजी रामजी लाड
 - मागासलेले व अस्पृश्य
 -  Shree V. R. Shinde’s Work
 - पुण्यातील मानपत्रास उत्तर
-   Liberal Religion in India
- वाई ब्राह्मोसमाज-विश्वास लेख
 - गुरुवर्य शिंदे सूक्ती