धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान

साधारण ब्राह्मसमाजाची पन्नास वर्षे

(केशवचंद्र सेन ब्राह्मसमाजात आले त्यावेळी) हिंदुस्थानात अवघ्या १२ ठिकाणी ब्राह्मसमाजाच्या शाखा होत्या. त्या साधारण ब्राह्मसमाज स्थापन झाल्या वर्षी म्हणजे १८७८ (मे महिन्याच्या १५ तारखेस) साली १२४ शाखा हिंदुस्थानच्या निरनिराळ्या प्रांतांतून व भाषांतून झाल्या. ह्या तिस-या पुढा-याने केवळ संस्थेच्या दृष्टीनेच समाजाची अशी असामान्य वाढ केली असे नव्हे, तर त्यानेच ह्या धार्मिक सुधारणेस हिंदुस्थानात प्रत्यक्ष सामाजिक जीवनाचे स्वरूप दिले. त्याच्यावेळी हिंदुस्थानाच्या निरनिराळ्या प्रांतांत इतरही स्वामी रामकृष्ण, दयानंद सरस्वती, ईश्वरचंद्र विद्यासागर, महात्मा जोतीबा फुले, ज. रानडे, तेलंग इत्यादी धार्मिक व सामाजिक सुधारक होते. पण ते केवळ पुरुषांच्याच सभांकरिता आणि त्यांच्याशीच वादविवाद करून सुधारणा घडवू पाहात, पण केशवचंद्राने आबालवृद्धांना, बायकापुरुषांना, सुशिक्षितांना, फार तर काय, स्वकीय परकीयांनाही हालवून जागे केले व त्यांचा ब्राह्मसमाज स्थापिला !

मग इतक्या प्रभावशाली पुढा-याच्या उलट साधारण ब्राह्मसमाज नावाची अधिक विकसित स्वरूपाची ब्राह्मसमाजाची तिसरी आवृत्ती का काढावी लागली ? हा मोठा चित्ताकर्षक प्रश्न आहे खरे ! कोणत्याही चळवळीच्या आरंभी एकाच प्रेरक विभूतीचे प्राधान्य असते. तसेच ब्राह्मसमाजाच्या पहिल्या ५० वर्षांत बहुतेक एकतंत्रीपणाच होता. मग त्या एकतंत्राचे अधिष्ठान राजा राममोहन रॉय असो, देवेंद्रनाथ असो किंवा केशवचंद्र असो, एका धीरोदात्त व्यक्तीने हालवावे व इतरांनी हालावे असा प्रकार होता. पण ब्राह्मसमाज ही प्रधानतः स्वातंत्र्यजनक संस्था होती. अर्थात ह्या ५० वर्षांत ब्राह्मसमाजातच नव्हे तर अखिल भारतात धार्मिक, सामाजिक आणि राजकीय विचारांच्या (ता. ८ एप्रिल १९२८ रोजी पुण्यास कौटुंबिक उपासना मंडळापुढे जे विचार प्रदर्शित केले त्याचा सारांश ‘विजयी मराठा’ ह्या पत्रात आला आहे. त्यातील काही भाग. सुबोध पत्रिका, २९ एप्रिल १९२८.

स्वातंत्र्याची प्राणप्रतिष्ठा झाली होती. ह्या पूर्वतयारीचे श्रेय राममोहन, देवेंद्र आणि केशवचंद्र आणि त्यांच्या प्रभावळीतील निकट अनुयायांस देणे अवश्य आहे. पण ५० वर्षांनंतर ह्या स्वातंत्र्योन्मुख चळवळीची सर्व सूत्रे एकाच हातात राहणे शक्य नव्हते, मग तो हात कितीही पराक्रमी असो, की पूज्य असो, की पवित्र असो ! वरवर पाहणा-यास साधारण ब्राह्मसमाजाची स्थापना कुचबिहारच्या लग्नाच्या वादामुळे झाली, असे वाटणे साहजिक आहे. केशवचंद्रांनी ब्राह्मवधूचे वय किमानपक्षी १४ वर्षांचे असावे, असा आपणच सरकारी कायदा पास करून घेतला आणि स्वतःचीच मुलगी जेव्हा कुचबिहारच्या तरुण राजकुमारास दिली, तेव्हा तिचे वय १४ वर्षांहून किंचित कमी आणि त्या राजकुमाराचे वय १८ वर्षांहून कमी होते, म्हणून घनघोर वाद उत्पन्न झाला. इतकेच नव्हे तर त्यामुळेच त्यांच्या कित्येक अनुयायांनी त्यांचे पुढारीपण झुगारून देऊन आपली ब्राह्मसमाजाची निराळी शाखा काढली हे खरे, परंतु ही लढाई केवळ व्यक्तींची नसून तत्त्वांची होती. मताप्रमाणे वागणूक झालीच पाहिजे. मग ती व्यक्ती कर्तुं अकर्तुं अन्यथा कर्तुम् समर्थ केशवचंद्र झाली म्हणून काय झाले ! प्रश्न केवळ ब्राह्म मताचाच नव्हता, तर त्याच्या अनुष्ठानाचा होता.

शिवाय आतापर्यंत समाजाचे कार्य केवळ भावना आणि प्रेरणा ह्या दैवी तत्त्वांवरच चालले होते. सर्वांची मते घेऊन युक्तायुक्ततेचा विचार करून एकादी कार्यपद्धतीची सनद आखण्यात आली नव्हती. त्यामुळे ह्या वादाला अत्यंत कडू व तीव्र स्वरूप आले आणि शेवटी स्वातंत्र्य तत्त्वाचे शरीर जो सनदशीरपणा त्याचाच विजय झाला. आणि कलकत्त्याच्या टाऊन हॉलमध्ये प्रचंड जाहीर सभा करून केशवचंद्राच्या विरुद्ध साधारण ब्राह्मसमाजाची जोरदार स्थापना झाली ! त्या गोष्टीला आज ५० वर्षे झाली.

ह्यानंतर ब्राह्मसमाजात स्त्रिया, तरुण, लहान मुले, वृद्ध, विद्वान गृहस्थ आणि कामकरी वर्ग ह्या सर्वांचा समान दर्जाने कसा प्रातिनिधिक तत्त्वाने समावेश होऊ लागला आणि हिंदुस्थानभर ह्याच शाखेचा विस्तार केशवचंद्राच्या नवविधान नावाच्या शाखेहूनही कसा अधिक झाला ह्याचे सविस्तर वर्णन रा. शिंदे ह्यांनी केले. नंतर ते म्हणाले, ब्राह्मसमाज व बौद्ध धर्म ह्यांतील एक फरक ध्यानात ठेवण्यासारखा आहे. ब्राह्मधर्मात मनुष्यजातीच्या सर्व धर्मपंथांचा समन्वय होतो, ही गोष्ट खोटी नाही. अर्थात ब्राह्मधर्म म्हणून एक निराळा नवाच धर्म आहे, असे मुळीच नव्हे. पण बहुतेक जुने धर्मपंथ—विशेषतः बौद्धधर्म हा व्यक्तिविशिष्ट स्वरूपाचा आहे. बौद्धधर्माचाही संघ प्रत्यक्ष सिद्धार्थाच्या काळापासूनच पुरातन आहे. तरी हा बौद्धसंघ म्हणजे केवळ भिक्षुसंघच म्हणजे केवळ संन्याशांचा संघच होता. गृहस्थाश्रमालाच मुळी बौद्धधर्मात गौण स्थान आहे. मग धर्माच्या कौटुंबिक व सामाजिक स्वरूपाकडे ह्या धर्मात दुर्लक्ष झाल्यास नवल काय ! आदले दिवशी प्रत्यक्ष धर्मानंद कोसंबी ह्यानीच बौद्ध धर्माची अवनती का झाली त्याची कारणे सांगताना स्पष्ट एक कारण असे सांगितले की, बौद्ध भिक्षू व प्रत्यक्ष गौतमबुद्धानेही जातिभेदाच्या मुळावर कितीही आघात केले तरी, बौद्ध गृहस्थाश्रमी ह्यांनी हिंदुस्थानात तरी ह्या जातिभेदाचे निरसन करावे तितके केले नाही, म्हणून शेवटी चार वर्णांच्या आता चार हजारांवर जातींची आणि असंख्य पोटजातींची बजबजपुरी ह्या अभागी देशात माजली आहे. ब्राह्मधर्माचे स्वरूप आणि कार्य ह्याचे उलट आहे. ह्या धर्मात जगद्गुरु तर नाहीच पण साध्या पुरोहिताचेही बंड नाही. ज्याचा तोच राहिला. धर्माच्या सर्व तत्त्वांना सामाजिक प्रत्यक्ष स्वरूप द्यावयाचे झाल्यास केशवचंद्रासारख्या प्रतिभाशाली गुरुलाही केवळ त्याच्या आसनावरून खाली आणावे लागते, इतकेच नव्हे तर आपल्या घरातील मावशीबाई व आजीबाई, तरुण बाबू व लहान बेबी ह्यांचेही सहकार्य सामाजिक अनुष्ठानात साधावे लागते. हे शेवटचे काम अत्यंत कठीण आहे आणि ह्याशिवाय तर कोणतीही शुद्धी अथवा कसलेही संघटन होणे केवळ अशक्य आहे. हा सामाजिक स्वर्ग जर कोणी गेल्या शतकात ह्या पृथ्वीवर आणला असेल, तर तो एका साधारण ब्राह्मसमाजानेच ह्यात मुळीच अतिशयोक्ती नाही.

धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान

  संपादकीय
  पुरस्कार
विभाग पहिला : प्रवासवर्णन
 - जलप्रवास
 - मार्सेय शहर
 - पॅरीस शहर
 - नॉटर डेम द ला गार्ड देऊळ व ते
     पाहून सुचलेले विचार
 - लंडन शहर
 - ब्रिटिश म्युझिअम
 - लंडन येथील बालहत्यानिवारक गृह
 - सोमयागाचे वर्णन वाचून वाटलेला
    विस्मय व विषाद
 - डेव्हनपोर्ट येथील गुड फ्रायडे
 - बोअर युद्धाचा शेवट व ऑक्सफर्ड
    येथील उल्हास
 - राष्ट्रीय निराशा
 - बर्टन खेड्यातील शाळा कशी दिसली?
 - विभूतीपूजा
 - मॅंचेस्टर कॉलेज
 - पृथ्वीच्या पोटात ४४० यार्डाखाली
 - जनातून वनात आणि परत
 - बंगलूरच्या रस्त्यातील एक फेरी
 - मंगळूर येथील काही विशेष गोष्टी
 - बंगालची सफर
 - शांतिनिकेतन
 - सह्याद्रीवरुन-१
 - सह्याद्रीवरुन-२
 विभाग दुसरा : धर्मपर लेख
 - युनिटेरियन समाज
 - इंग्लंडातील आधुनिक धर्मविषयक
   चळवळ आणि लिव्हरपूल
 - सुशिक्षित धर्मभगिनींस अनावृत पत्र
 - ब्राह्मसमाज व आर्यसमाज (ह्यातील
    हल्लीचे साम्य,भेद व पुढे ऐक्यार्थ यत्न)
 - धर्मजागृती
 - निवृत्ती व प्रवृत्ती आणि अवतारवाद व विकासवाद
 - ईश्वर आणि विश्वास
 - बौद्धधर्म जीर्णोद्धार
 - ब्राह्मधर्म व ब्राह्मसमाज
 - आत्म्याची यात्रा
 - आत्म्याची वसती
 -  हिंदुस्थानातील उदार धर्म
 - कौटुंबिक उपासनेच्यावेळी केलेला
    उपदेश देवाचा व आपला संबंध
 - आवड आणि प्रीती
 - स्तुती, निर्भत्सना व निंदा
 - विनोदाचे महत्त्व
 - प्रेमप्रकाश
 - संग व विषय
 - मरण म्हणजे काय?
 - धर्मप्रसारार्थ स्वानुभवाची आवश्यकता
 - ब्राह्म आणि प्रार्थनासमाजास एक विनंती
 - दास्यभक्तीची ध्वजा
 - प्रेमसंदेश
प्रो. ऑयकेन ह्यांची जीवनमीमांसा
 - धर्म-१
 - धर्म-२
 - नीती-१
 - नीती-२
 - नीती-३
 - शास्त्र आणि तत्वज्ञान-१
 - शास्त्र आणि तत्वज्ञान-२
 - सार्वजनिक नित्य व नैमित्तिक
    उपासनेच्यावेळी केलेले उपदेश
 - संतांचा धर्म आणि राष्ट्राचा उत्कर्ष
 - धर्म, समाज आणि परिषद
 - धर्मसंघाची आवश्यकता
 - विनययोग
 - शासनयोग
 - पितृशासन
 - गुरुशासन
 - राजशासन
 - धर्म आणि व्यवहार
 - प्रेरणा आणि प्रयत्न
 - मानवी आदर आणि दैवी श्रद्धा-१
 - मानवी स्नेह आणि ईश्वरभक्ती -२
 - मनुष्यसेवा आणि ईश्वरोपासना -३
 - मनाची प्रसन्नता आणि मोक्षप्राप्ती-४
 - परमार्थाची प्रापंचिक साधने-५
 - आधुनिक युग आणि ब्राह्मसमाज
 - धर्मसाधन
 - नैराश्यवाद
 - आनंदवाद
 - संसारसुखाची साधने
 - वृत्ती, विश्वास आणि मते
 - व्यक्तित्वविकास
 - स्त्री-दैवत
 - दान आणि ऋण
 - राज्यरोहण
 - नाममंत्राचे सामर्थ्य
 - मनुष्यजन्माची सार्थकता
 - आपुलिया बळे घालावी हे कास
 - कालियामर्दन
विभाग तिसरा : इतर लेख
 - आपला व खालील प्राण्यांचा संबंध
 -  स्वराज्य आणि स्वाराज्य
 - देशभक्ती आणि देवभक्ती
 - समाजसेवेची मूलतत्वे
 - निराश्रित साहाय्यकारी मंडळी व आक्षेपनिरसन
 - रा.गो.भांडारकर ह्यांचे धर्मपर लेख व व्याख्याने
 - प्रार्थनासमाज अप्रिय असल्यास तो का?
 - राजा राममोहन रॉय
 - मुरळी अथवा पश्चिम हिंदुस्थानातील हिंदू
    देवळांतील अनितिमूलक आणि बीभत्स प्रकार
 - श्रीशाहू छत्रपतींच्या मनाचा विकास
 - रावसाहेब थोरात ह्यांच्या "बोधमृत" ला प्रस्तावना
 - जमखिंडी येथील परशुरामभाऊ हायस्कूलचा
    सुवर्णमहोत्सव
 - थोरल्या शाहू महाराजांच्या कारकीर्दीचे मराठ्यांच्या
    इतिहासातील महत्त्व
 - डॉ. भांडारकरांस मानपत्र
 - मराठी भाषेद्वारा ब्राह्मधर्माचा प्रचार
 - राजा राममोहन व बुवाबाजी
 - प्रार्थनासमाजाचा एक नमुना
 - क्षात्रधर्म
 - स्वराज्य विरुद्ध जातिभेद
 - इतिहास, संशोधन व भाषाशास्त्र
 - गुन्हेगार जातीची सुधारणा
 - निराश्रित साह्यकारी मंडळी
 - वाई प्रार्थना संघ मंदिर प्रवेश
 - ब्रह्मानंद केशवचंद्र सेन
 - साधारण ब्राह्मसमाजाची पन्नास वर्षे
 - निराश्रित साहाय्य
 - मुंबई येथील मानपत्रास उत्तर
 - सत्यशोधकांना इशारा अथवा नव्या पिढीचे राजकारण
 - बंदिस्त बळीराजा
 - सही नाही; सहानुभूती!
 - टिळकांच्या मानपत्रास विरोध
 - A Scientific Catechism
 - Gleanings from Periodicals
 - The Arya Samaj of India
 - Liberal Religion in Japan
 - The New Light of Persia
 - Liberal Christianity in Europe
 - Unitarianism in England and America 
विभाग चौथा : परिशिष्टे
 - महर्षी शिंदे ह्यांचे पहिले कीर्तन
 - रामजी बसाप्पा शिंदे ह्यांचा मृत्यू
 - लाहोर येथील धर्मपरिषद

 - कोल्हापूर येथील धर्मविषयक चळवळ व

    प्रगतीपत्रातील अहवाल

 - विसावे व्याख्यान
 - आख्यान
 - महाराष्ट्र सुधारक आगळा
 - भगिनी जनाबाई ह्यांची स्मृतिचित्रे
 - परलोकवासी विठ्ठल रामजी शिंदे
 -  The Late Mr. V. R. Shinde
 - कै. अण्णासाहेब शिंदे, चरित्र व कार्य
 - प.वा. अण्णासाहेब शिंदे
 - व-हाड मध्यप्रांतीय सत्यशोधक हीरक महोत्सव
 - १९ मार्च १९३३-७१ वा वाढदिवस
 - श्री. महाराजांचे अस्पृश्योद्धारक कार्य-श्रीमंत
   सयाजीराव गायकवाड
 - दांभिक देशभक्तापेक्षा
 - धर्मरहस्य अथवा अंत्यजोद्धार
 - लाहोर येथील धर्म परिषद
 - आपुले स्वहित करावे पै आधी
 - सुखवाद व सुखाची साधने
 - लुटूपुटूची पार्लमेंट
 - बहाई समाजाचा ब्राह्मसमाजास संदेश
 - प्रेमाचा विकास
 - भोकरवाडी येथील आपत्ती
 - सुधारकांची जुनी परंपरा (स्फुट)
 - सुधारकच हिंदूधर्माचे खरे रक्षक
 - निष्ठा व नास्तिक्य
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व श्री शाहू छत्रपती
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व सयाजीराव गायकवाड
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व महात्मा गांधी
 - वि.रा. शिंदे व राजाराम छत्रपती
 - विजापूर येथी धर्मकार्य, विजापूर
 - सोमवंशीय सन्मार्गदर्शक समाज
 - रोगनिवारक प्रयत्न-एक निकडीची विनंती
 - कवित्व आणि भरारी
 - मोफत व सक्तीचे शिक्षण नको !!
 - बहुजन पक्ष
 - डी.सी.मिशनचा १७ वा वाढदिवस
 - अहंकार नासाभेद
 - यश परिणामात नसून प्रयत्नात आहे.
 -  Maharashtra Provincial Social Conference
 - प्रांतिक सामाजिक परिषद-सातारा
 - शिवाजी की रामदास?
 - बडोदे-तत्वज्ञान व समाजशास्त्र विभागाचे अध्यक्ष
 - श्री. विठ्ठल रामजी शिंदे व सुबोध पत्रिका
 - कै. डॉ. संतूजी रामजी लाड
 - मागासलेले व अस्पृश्य
 -  Shree V. R. Shinde’s Work
 - पुण्यातील मानपत्रास उत्तर
-   Liberal Religion in India
- वाई ब्राह्मोसमाज-विश्वास लेख
 - गुरुवर्य शिंदे सूक्ती