धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान

लाहोर येथील धर्मपरिषद

ब्राह्मपरिषदेचे जे तीन मुख्य हेतू (१) नाताळच्या सुट्टीतील राष्ट्रीय महोत्सवात निरनिराळ्या प्रांतांतून जे ब्राह्म एकत्र जमतात व जमण्यासारखे असतात, त्यांमध्ये विशेष परिचय व दळणवळ घडवून आणणे, (२) ह्या महोत्सवात इतर जो मोठा जमाव जमतो त्याच्या निदर्शनास ब्राह्मसमाजाचे उद्देश आणि तत्त्वे आणून देणे, (३) जेणेकरून ब्राह्मसमाजाची बढती होईल अशा हितकर उपायांची चर्चा करून ठराव पास करणे, ह्यांपैकी तिस-या हेतूसंबंधी बरेच काम ह्या वर्षी शांततेने आणि समाधानपूर्वक करण्यात आले.

परिषदेचे अध्यक्ष प्रो. विनयेंद्रनाथ सेन हे होते. ता. २७ डिसेंबर सोमवार सकाळी परिषदेची पहिली बैठक भरली. रा. रा. वि. रा. शिंदे ह्यांनी जनरल सेक्रेटरी ह्या नात्याने प्रथम प्रास्ताविक भाषण केले. त्यांनी सांगितले की, परिषदेची मूळ कल्पना, प्रथम मुंबईस सन १८८९ च्या राष्ट्रीय परिषदेच्या वेळी निघाली. तेव्हापासून १९०४ पर्यंत परिषदेचे काम केवळ पहिल्या हेतूने आणि अनियमितपणाने कसे तरी झाले व तेही मुंबई, कलकत्ता, मद्रास अशा मुख्य शहरांत तेथील समाजामुळे झाले.

सन १९०३ साली मद्रास येथील परिषदेची परमावधीची हेळसांड पाहून ती अधिक व्यवस्थित रीतीने व मोठ्या प्रमाणावर भारत ब्राह्मपरिषद भरविण्याचा रा. शिंदे ह्यांनी निश्चय केला व त्याप्रमाणे मुंबई प्रार्थनासमाजाच्या आश्रयाखाली पहिली व्यवस्थित परिषद भरली. त्यावेळी ब-याच निरनिराळ्या ब्राह्म व प्रार्थना समाजांकडून प्रतिनिधी बोलविण्यात आले होते व चर्चेसाठी विषयही सुचविले गेले होते. अशा रीतीने काशी, कलकत्ता, सुरत, मद्रास ह्यांही ठिकाणी क्रमाने दरसाल परिषदा घेण्यात आल्या आणि शेवटी लाहोरला ही परिषद भरविण्यात आली होती.

एवढ्या अवधीत प्रौढी मिरवण्यासारखा एकादा मोठासा कार्यभाग उरकला आहे असे कोणालाही जरी वाटण्यासारखे नसले तरी निराश होण्याचेही कारण नाही. समाजाच्या अभिवृद्धीसंबंधी बरेच ठराव वेळोवेळी पास झाल्यामुळे काही महत्त्वाच्या बाबतीत सर्वसाधारण मत ठामपणे प्रदर्शित झाले आहे. समाजाच्या सामान्य गरजा व उणिवांची सर्वांना कल्पना आलेली आहे. परिषदेची हिंदुस्थानातून एक फेरी पूर्ण झाली व लवकर दुसरी सुरू करणे आवश्यक भासू लागले.

वेळोवेळी पास झालेले ठराव अंमलात आणावयाचे झाल्यास स्वत: परिषदेलाच काही तरी सनदशीरपणा आला पाहिजे. परिषदेचे कायमचे दप्तर, कायमचा फंड व काही कायमचीच तिला वाहिलेली माणसे तयार झाली पाहिजेत. परिषद अशीच पुढे ढकलीत नेण्यात काही अर्थ नाही. ह्या संबंधाने मद्रासच्या परिषदेत श्रीगणेशा झाला होता आणि वर्षभर काम चालू ठेवण्यास जनरल सेक्रेटरींना ३०० रूपये देण्यात यावेत असे ठरले. पण ही जबाबदारी अविनाशचंद्र मुजुमदार ह्यांनीच घेतल्यामुळे त्यांना ती पार पाडता आली नाही. म्हणून ती आता सर्वानाच घेणे भाग आहे.

रा. शिंदे ह्यांच्या वरील भाषणावर सुमारे दोन तास चर्चा झाली आणि शेवटी असे ठरले की, परिषदेची सनदशीर व्यवस्थेविषयी प्रत्यक्षपणे वाटाघाट करण्याचा काळ आताच आलेला नाही. तरीपण परिषदेच्या पुढील कामासंबंधी दिग्दर्शन करण्याच्या हेतूने काही त्रोटक सूचना दुस-या दिवशीच्या बैठकीत आणण्यासाठी प्रो. विनयेंद्रनाथ सेन ह्यांच्या अध्यक्षतेखाली एक सब्-कमिटी नेमण्यात आली. त्या समितीवर सेक्रेटरी म्हणून रा. वि. रा. शिंदे ह्यांची निवड झाली.

त्याच दिवशी सायंकाळी ह्या सब्-कमिटीची बैठक होऊन तिने खालील सूचना एकमताने मान्य केल्या:

(१) पूर्वीप्रमाणे परिषद राष्ट्रीय सभेबरोबरच भरावी.
(२) स्टॅडिंग कमिटीने काही योग्य आणि निवडक विषयांचा तक्ता तयार करून त्यावर निरनिराळ्या समाजांच्या प्रतिनिधींकडून निबंध मागवावेत व परिषदेत वाचल्यावर पसंतीप्रमाणे प्रसिद्ध करावेत.
(३) जाहीर सभा, मेळे, पुस्तके वाटणे इ. द्वारा ब्राह्मधर्माच्या तत्त्वाच्या प्रसारार्थ परिषदेच्या ठिकाणी व वेळी प्रयत्न करावेत.
(४) सामाजिक मेळे, कौटुंबिक उपासना, सहली वगैरेंच्या द्वारा निरनिराळ्या प्रांतांतून आलेल्या पाहुण्यांमध्ये दळणवळण वाढविण्याचे उपाय योजावे.
(५) पुढील परिषद अलाहाबाद येथे स्टँडिंग कमिटीच्या सल्ल्याने भरविण्याची तजवीज करण्याकरिता बाबू अविनाशचंद्र मुजुमदार ह्यांना विनंती करण्यात यावी.
(६) दुस-या दिवशीच्या बैठकीत हे ठराव पास झाले. नं. ३ व ४ ह्यांतील कामे ज्या ठिकाणी स्वागत कमिटी असेल तेथे तिच्या सल्ल्याने करावी असाही ठराव पास झाला. ह्याशिवाय,
(७) अमेरिका व इंग्लंडमधून उदार धर्माचे काही प्रतिनिधी १९१०-११ साली पृथ्वीपर्यटनास निघून हिंदुस्थानात मुंबई, बनारस व कलकत्ता येथे येऊन व्याख्यान देणार आहेत. त्या प्रतिष्ठित पाहुण्यांच्या आगमनाचा लाभ निरनिराळ्या समाजांनी घ्यावा अशी ही परिषद शिफारस करीत आहे.
(८) श्रीमंत सयाजीराव महाराज गायकवाड ह्यांनी वेळोवेळी ब्राह्मधर्मासंबंधी सहानुभूती दर्शवून व यंदा आपल्या दोघा कामदारांना परिषदेत प्रतिनिधी म्हणून पाठविल्याबद्दल परिषद समाधान व्यक्त करीत आहे.
(९) सन १८७२ च्या विवाहासंबंधाच्या तिस-या अँक्टसंबंधी सरकारकडून काय सुधारणा घडवून आणणे शक्य आहे हे समजून घेण्याकरिता कलकत्ता येथील ब्राह्मसमाज कमिटीने नामदार एस. पी. सिंह ह्यांजकडे एक डेप्युटेशन पाठवावे अशी सदर कमिटीस विनंती करण्यात यावी.
(१०) सरकारी विद्याविषयक संस्थांतून योग्य रीतीने नीतिशिक्षण देण्याची तजवीज करण्यात यावी, अशा अर्थाची हिंदुस्थान सरकारास विनंती करण्यात यावी.
(११) मोघोत्सवाबद्दल सर्वत्र सुट्टी असावी, अशाबद्दलचा ठराव पास झाला.

त्यानंतर हिंदुस्थानातील निरनिराळ्या प्रांतांतील १२ गृहस्थांची एक स्टँडिंग कमिटी नेमण्यात आली. त्या कमिटीचे जनरल सेक्रेटरी रा. रा. वि. रा. शिंदे आणि बाबू अविनाशचंद्र मुजुमदार हे होते. कमिटीच्या सर्व सभासदांनी वार्षिक खर्चासाठी प्रत्येकी २५ रूपये वर्गणी जमवून जनरल सेक्रेटरीकडे पाठवावी असाही ठराव पास झाला.

धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान

  संपादकीय
  पुरस्कार
विभाग पहिला : प्रवासवर्णन
 - जलप्रवास
 - मार्सेय शहर
 - पॅरीस शहर
 - नॉटर डेम द ला गार्ड देऊळ व ते
     पाहून सुचलेले विचार
 - लंडन शहर
 - ब्रिटिश म्युझिअम
 - लंडन येथील बालहत्यानिवारक गृह
 - सोमयागाचे वर्णन वाचून वाटलेला
    विस्मय व विषाद
 - डेव्हनपोर्ट येथील गुड फ्रायडे
 - बोअर युद्धाचा शेवट व ऑक्सफर्ड
    येथील उल्हास
 - राष्ट्रीय निराशा
 - बर्टन खेड्यातील शाळा कशी दिसली?
 - विभूतीपूजा
 - मॅंचेस्टर कॉलेज
 - पृथ्वीच्या पोटात ४४० यार्डाखाली
 - जनातून वनात आणि परत
 - बंगलूरच्या रस्त्यातील एक फेरी
 - मंगळूर येथील काही विशेष गोष्टी
 - बंगालची सफर
 - शांतिनिकेतन
 - सह्याद्रीवरुन-१
 - सह्याद्रीवरुन-२
 विभाग दुसरा : धर्मपर लेख
 - युनिटेरियन समाज
 - इंग्लंडातील आधुनिक धर्मविषयक
   चळवळ आणि लिव्हरपूल
 - सुशिक्षित धर्मभगिनींस अनावृत पत्र
 - ब्राह्मसमाज व आर्यसमाज (ह्यातील
    हल्लीचे साम्य,भेद व पुढे ऐक्यार्थ यत्न)
 - धर्मजागृती
 - निवृत्ती व प्रवृत्ती आणि अवतारवाद व विकासवाद
 - ईश्वर आणि विश्वास
 - बौद्धधर्म जीर्णोद्धार
 - ब्राह्मधर्म व ब्राह्मसमाज
 - आत्म्याची यात्रा
 - आत्म्याची वसती
 -  हिंदुस्थानातील उदार धर्म
 - कौटुंबिक उपासनेच्यावेळी केलेला
    उपदेश देवाचा व आपला संबंध
 - आवड आणि प्रीती
 - स्तुती, निर्भत्सना व निंदा
 - विनोदाचे महत्त्व
 - प्रेमप्रकाश
 - संग व विषय
 - मरण म्हणजे काय?
 - धर्मप्रसारार्थ स्वानुभवाची आवश्यकता
 - ब्राह्म आणि प्रार्थनासमाजास एक विनंती
 - दास्यभक्तीची ध्वजा
 - प्रेमसंदेश
प्रो. ऑयकेन ह्यांची जीवनमीमांसा
 - धर्म-१
 - धर्म-२
 - नीती-१
 - नीती-२
 - नीती-३
 - शास्त्र आणि तत्वज्ञान-१
 - शास्त्र आणि तत्वज्ञान-२
 - सार्वजनिक नित्य व नैमित्तिक
    उपासनेच्यावेळी केलेले उपदेश
 - संतांचा धर्म आणि राष्ट्राचा उत्कर्ष
 - धर्म, समाज आणि परिषद
 - धर्मसंघाची आवश्यकता
 - विनययोग
 - शासनयोग
 - पितृशासन
 - गुरुशासन
 - राजशासन
 - धर्म आणि व्यवहार
 - प्रेरणा आणि प्रयत्न
 - मानवी आदर आणि दैवी श्रद्धा-१
 - मानवी स्नेह आणि ईश्वरभक्ती -२
 - मनुष्यसेवा आणि ईश्वरोपासना -३
 - मनाची प्रसन्नता आणि मोक्षप्राप्ती-४
 - परमार्थाची प्रापंचिक साधने-५
 - आधुनिक युग आणि ब्राह्मसमाज
 - धर्मसाधन
 - नैराश्यवाद
 - आनंदवाद
 - संसारसुखाची साधने
 - वृत्ती, विश्वास आणि मते
 - व्यक्तित्वविकास
 - स्त्री-दैवत
 - दान आणि ऋण
 - राज्यरोहण
 - नाममंत्राचे सामर्थ्य
 - मनुष्यजन्माची सार्थकता
 - आपुलिया बळे घालावी हे कास
 - कालियामर्दन
विभाग तिसरा : इतर लेख
 - आपला व खालील प्राण्यांचा संबंध
 -  स्वराज्य आणि स्वाराज्य
 - देशभक्ती आणि देवभक्ती
 - समाजसेवेची मूलतत्वे
 - निराश्रित साहाय्यकारी मंडळी व आक्षेपनिरसन
 - रा.गो.भांडारकर ह्यांचे धर्मपर लेख व व्याख्याने
 - प्रार्थनासमाज अप्रिय असल्यास तो का?
 - राजा राममोहन रॉय
 - मुरळी अथवा पश्चिम हिंदुस्थानातील हिंदू
    देवळांतील अनितिमूलक आणि बीभत्स प्रकार
 - श्रीशाहू छत्रपतींच्या मनाचा विकास
 - रावसाहेब थोरात ह्यांच्या "बोधमृत" ला प्रस्तावना
 - जमखिंडी येथील परशुरामभाऊ हायस्कूलचा
    सुवर्णमहोत्सव
 - थोरल्या शाहू महाराजांच्या कारकीर्दीचे मराठ्यांच्या
    इतिहासातील महत्त्व
 - डॉ. भांडारकरांस मानपत्र
 - मराठी भाषेद्वारा ब्राह्मधर्माचा प्रचार
 - राजा राममोहन व बुवाबाजी
 - प्रार्थनासमाजाचा एक नमुना
 - क्षात्रधर्म
 - स्वराज्य विरुद्ध जातिभेद
 - इतिहास, संशोधन व भाषाशास्त्र
 - गुन्हेगार जातीची सुधारणा
 - निराश्रित साह्यकारी मंडळी
 - वाई प्रार्थना संघ मंदिर प्रवेश
 - ब्रह्मानंद केशवचंद्र सेन
 - साधारण ब्राह्मसमाजाची पन्नास वर्षे
 - निराश्रित साहाय्य
 - मुंबई येथील मानपत्रास उत्तर
 - सत्यशोधकांना इशारा अथवा नव्या पिढीचे राजकारण
 - बंदिस्त बळीराजा
 - सही नाही; सहानुभूती!
 - टिळकांच्या मानपत्रास विरोध
 - A Scientific Catechism
 - Gleanings from Periodicals
 - The Arya Samaj of India
 - Liberal Religion in Japan
 - The New Light of Persia
 - Liberal Christianity in Europe
 - Unitarianism in England and America 
विभाग चौथा : परिशिष्टे
 - महर्षी शिंदे ह्यांचे पहिले कीर्तन
 - रामजी बसाप्पा शिंदे ह्यांचा मृत्यू
 - लाहोर येथील धर्मपरिषद

 - कोल्हापूर येथील धर्मविषयक चळवळ व

    प्रगतीपत्रातील अहवाल

 - विसावे व्याख्यान
 - आख्यान
 - महाराष्ट्र सुधारक आगळा
 - भगिनी जनाबाई ह्यांची स्मृतिचित्रे
 - परलोकवासी विठ्ठल रामजी शिंदे
 -  The Late Mr. V. R. Shinde
 - कै. अण्णासाहेब शिंदे, चरित्र व कार्य
 - प.वा. अण्णासाहेब शिंदे
 - व-हाड मध्यप्रांतीय सत्यशोधक हीरक महोत्सव
 - १९ मार्च १९३३-७१ वा वाढदिवस
 - श्री. महाराजांचे अस्पृश्योद्धारक कार्य-श्रीमंत
   सयाजीराव गायकवाड
 - दांभिक देशभक्तापेक्षा
 - धर्मरहस्य अथवा अंत्यजोद्धार
 - लाहोर येथील धर्म परिषद
 - आपुले स्वहित करावे पै आधी
 - सुखवाद व सुखाची साधने
 - लुटूपुटूची पार्लमेंट
 - बहाई समाजाचा ब्राह्मसमाजास संदेश
 - प्रेमाचा विकास
 - भोकरवाडी येथील आपत्ती
 - सुधारकांची जुनी परंपरा (स्फुट)
 - सुधारकच हिंदूधर्माचे खरे रक्षक
 - निष्ठा व नास्तिक्य
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व श्री शाहू छत्रपती
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व सयाजीराव गायकवाड
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व महात्मा गांधी
 - वि.रा. शिंदे व राजाराम छत्रपती
 - विजापूर येथी धर्मकार्य, विजापूर
 - सोमवंशीय सन्मार्गदर्शक समाज
 - रोगनिवारक प्रयत्न-एक निकडीची विनंती
 - कवित्व आणि भरारी
 - मोफत व सक्तीचे शिक्षण नको !!
 - बहुजन पक्ष
 - डी.सी.मिशनचा १७ वा वाढदिवस
 - अहंकार नासाभेद
 - यश परिणामात नसून प्रयत्नात आहे.
 -  Maharashtra Provincial Social Conference
 - प्रांतिक सामाजिक परिषद-सातारा
 - शिवाजी की रामदास?
 - बडोदे-तत्वज्ञान व समाजशास्त्र विभागाचे अध्यक्ष
 - श्री. विठ्ठल रामजी शिंदे व सुबोध पत्रिका
 - कै. डॉ. संतूजी रामजी लाड
 - मागासलेले व अस्पृश्य
 -  Shree V. R. Shinde’s Work
 - पुण्यातील मानपत्रास उत्तर
-   Liberal Religion in India
- वाई ब्राह्मोसमाज-विश्वास लेख
 - गुरुवर्य शिंदे सूक्ती