धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान

आख्यान

(पद : चाल-उद्धवा शांतवन कर जा.....)
बंधूहो भवाचा किल्ला| सर करणे आम्हा सकला||धृ||
सिंहगड तो एकचि नोहे| महाराष्ट्रामधला साचा
तानाजी नव्हे एकुलता| शेलारमामाचा भाचा
श्री शिवाजी होऊनी गेला| कधिकाळी इतिहासाचा
 अशी गोष्ट न बोला कधिही
जीवन हे युद्धचि पाही
दिनरात अंतरी बाही
मग काहो स्वस्थसे बसला| बंधुहो भवाचा किल्ला||१||
संत आजवरी जे झाले| ते संत नव्हत शिपाई
भवरणांगणा माझारी| झुंजति ते ठाई ठाई
येर येरां देती हाका| या म्हणती आम्हालाही
आम्ही पहा कसे हे भ्रांत
ठेवून कपाळी हात
करितसो स्वत:चा घात
चला उठा लागू कामाला| बंधुहो भवाचा किल्ला||२||
जग नव्हे मराठ्यांपुरते| पसरे ते अनाद्यनंती
रहाणीचे जे जे साधे| स्वार्थाबाहिर जे पाहती
सत्याची भूक जयांना| अन्याय जे ना साहती
ते सर्वचि अस्सल मराठे
देशकाळा केव्हा कोठे
सोडा हे विचार झूटे
महाराष्ट्र धर्म हा अपुला| बंधुहो भवाचा किल्ला||३||
रामदास स्वर्गातुनिया| ऐकुनि हे आनंदेल
तानाजी शिवाचा कलिजा| राखेतुनि पुन:उठेल
तुक्याची मराठी वाणी| कानी मनि गुंजारील
मग मी तू पणाचे वारे
निवारूनी जाइल सारे
जागा उठा तुम्ही बारे|
महाराष्ट्र की जयजय बोला| बंधूहो भवाचा किल्ला||४||
(२) जुनी श्रद्धा व नवीन सुधारणा ह्यांचा संवाद
(चाल-लावणी)
श्रद्धा-अगे नवनारी! तू चाललीस कुठं! जरा थांबना||धृ||
सुधारणा-ताई झाली कशी घाई, वेल बोलायची काई
तुला ठावं कसं नाही, मला जायाच सेवासदना||१||
अगे नवनारी||धृ||
श्रद्धा-वरखाली झकपक, मागपुढं टकमक
अशी कशी बहिर्मुख, अंतरी वाइस तरी बघना||२||
अगे नवनारी||धृ||
सुधारणा - झाले परीक्षा पास, मते मिळाली खास
राजी नेहरूदास, उद्या कौन्सिल उघडेल बघना||३||
अगे नवनारी||धृ||
श्रद्धा – नाक नाही तिथं वर करी काय नथ
नुसती चोळी नाही हात, खाली डोळे ना वरती चष्मा||४||
अगे नवनारी||धृ||
पोर नेसली दाट *म्हणू विसरली वाट|
ही नवी वहिवाट, कशी भटकते रानोराना||५||
अगे नवनारी||धृ||

(३)
(चाल-जग हे आळवावरचे पाणी)
जगत हे रोग्यांचे मंदिर| रोग्यांचे मंदिर||धृ||
बाइल रोगी, बहीण रोगी, रोगी इष्ट मैतर||
रोगी नवरा, रोगी सासरा, रोगी भाउजी दीर||१||
बाप जिवाचे मूळ परी तो कोठवरी पुरणार||
आई प्रीतिची खाण परी ती मोहाचे माहेर||२||
राजा रोगी, प्रधान रोगी, रोग्यांचे लष्कर||
शाळा रोगी, देउळ रोगी, रोगी नाटकघर||३||
पोथी रोगी, पुराण रोगी, रोगी तीर्थमंतर||
श्रोतावक्ता दोगे रोगी, कोण बरे करणार||४||
सुधारक रोगी, सनातनि रोगी, रोगट शिष्टाचार||
बुवा बाया रोगी, अवघा रोग्यांचा बाजार||५||
सकळ मनाचे रोगी, मनातचि दडलेला एक चोर||
त्यासि ओळखुनि दृढ धरिल्यावर होईल भवरोग दूर ||६||
(४) अवलाईची नवलाई
(चाल-चला चला गड्यांनो जाऊ चला)
अशी कशी तुक्याची अवलाई| ऐका हो तिची नवलाई||धृ||
भजनी असता भांडभांडते|संत आलिया वस् वस् करिते|
विठुला काळ्या ‘वैरी’ म्हणते| भली तिची ती मंगळाई
काय ही नवलाई||१||
खुद्द पुण्याचा अप्पा गुळवा| अस्सल मराठा माणुस बरवा|
साउकार जगजाहिर सर्वा| कन्या त्याची जीजाई, की अवलाई||२||
तरूण तुकोबा शेट समर्थ| संसारी अंतरी विरक्त|
परंपरेचा विठ्ठल भक्त| बाईला त्याची दुसरी ही, ही नवलाई||३||
दोन बाइला त्या समवेता| साधिता असता इहपर वृत्ता|
दुकाळ आला पुढं अवचिता| पहिली मेली रखुमाई, राहिली अवलाई||४||
तुक्याच्या घरा दिवा घ्या दिसा| अवली धरि तरी धीर भरवंसा|  
कर्ज काढिले रूपये दहाविसा| अबला असुनि सबला ही, आइका नवलाई||५||
रूपय अडिचशे नफा जाहला| कर्जाने कुणि ब्राह्मण पिडिला|
देखुनि त्याला तुका कणवला| रूपये दिघले लवलाही, चरफडे अवलाई||६||
तुक्या बैसला भंडा-यावर| पोट उपासी भजनी निर्भर,
अवली हुडकते तया घरोघर| त्याविण न शिवे पाण्याही, विसरे अबोलाही||७||
कोंडाकळणा भाकर मळली| भंडा-यावर त्वरित निघाली|
भर दोपारा तहान लागली| परि थांबेना ती बाई, जाहली कशी घाई||८||
तीक्ष्ण सडाने पाय विंधिला| वाहू लागले रक्त भळाळा|
भोवळली पडली धरणीला| ब्रह्मज्ञानी पति पाही, जिंकिले त्यालाही||९||
मोक्षाहुनिही प्रपंच बाका| तुक्या येतसे नवा अवाका|
अवली झाली प्रतिसहायिका| उघडे त्याचा डोळा ही, पहा हो नवलाई||१०||
तुक्या आम्हा सर्वा संत| परि तुक्याला अवली संत|
नसे तियेला त्याची खंत| सोडून गेला तरि राही, तीच ती अवलाई||१||
इतर सती त्या चिते जळाल्या| संसारीच्या ज्वाळा गहि-या|
अवलीने पण त्याही गिळिल्या| डगमगली ना केव्हाही, कशी मग अबला ही||१२||
तुका पळपुटा अवली धीटा| कर्मयोगी सत्याग्रही स्पष्टा|
पंढरीचा विठु केला खोटा| खरी ठरविली मंगळाई घ्या मनी नवलाई||१३||
परब्रह्म ते सुखीच राहे| प्रपंच परि हा कठिण आहे|
ह्या सगुणामधइ निर्गुण पाहे| शिकविते ही अ, आ, ई, ब्रह्मज्ञान्यांही||१४||
आम्ही तुकोबा सदैव वंदू| परि अवलाई कधी न निंदू||
तया तियेचा ऋणानुबंध| जगि पसरो ही आख्याई, मागणे लई न्हाई||१५||
प्रकृतीपासुनि पुरूष जन्मला| भोगुनि तिजला जागा झाला|
पुन्हा निर्गुणी झोपी गेला| बाइल त्याची ती आई, संपली नवलाई||१६||

धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान

  संपादकीय
  पुरस्कार
विभाग पहिला : प्रवासवर्णन
 - जलप्रवास
 - मार्सेय शहर
 - पॅरीस शहर
 - नॉटर डेम द ला गार्ड देऊळ व ते
     पाहून सुचलेले विचार
 - लंडन शहर
 - ब्रिटिश म्युझिअम
 - लंडन येथील बालहत्यानिवारक गृह
 - सोमयागाचे वर्णन वाचून वाटलेला
    विस्मय व विषाद
 - डेव्हनपोर्ट येथील गुड फ्रायडे
 - बोअर युद्धाचा शेवट व ऑक्सफर्ड
    येथील उल्हास
 - राष्ट्रीय निराशा
 - बर्टन खेड्यातील शाळा कशी दिसली?
 - विभूतीपूजा
 - मॅंचेस्टर कॉलेज
 - पृथ्वीच्या पोटात ४४० यार्डाखाली
 - जनातून वनात आणि परत
 - बंगलूरच्या रस्त्यातील एक फेरी
 - मंगळूर येथील काही विशेष गोष्टी
 - बंगालची सफर
 - शांतिनिकेतन
 - सह्याद्रीवरुन-१
 - सह्याद्रीवरुन-२
 विभाग दुसरा : धर्मपर लेख
 - युनिटेरियन समाज
 - इंग्लंडातील आधुनिक धर्मविषयक
   चळवळ आणि लिव्हरपूल
 - सुशिक्षित धर्मभगिनींस अनावृत पत्र
 - ब्राह्मसमाज व आर्यसमाज (ह्यातील
    हल्लीचे साम्य,भेद व पुढे ऐक्यार्थ यत्न)
 - धर्मजागृती
 - निवृत्ती व प्रवृत्ती आणि अवतारवाद व विकासवाद
 - ईश्वर आणि विश्वास
 - बौद्धधर्म जीर्णोद्धार
 - ब्राह्मधर्म व ब्राह्मसमाज
 - आत्म्याची यात्रा
 - आत्म्याची वसती
 -  हिंदुस्थानातील उदार धर्म
 - कौटुंबिक उपासनेच्यावेळी केलेला
    उपदेश देवाचा व आपला संबंध
 - आवड आणि प्रीती
 - स्तुती, निर्भत्सना व निंदा
 - विनोदाचे महत्त्व
 - प्रेमप्रकाश
 - संग व विषय
 - मरण म्हणजे काय?
 - धर्मप्रसारार्थ स्वानुभवाची आवश्यकता
 - ब्राह्म आणि प्रार्थनासमाजास एक विनंती
 - दास्यभक्तीची ध्वजा
 - प्रेमसंदेश
प्रो. ऑयकेन ह्यांची जीवनमीमांसा
 - धर्म-१
 - धर्म-२
 - नीती-१
 - नीती-२
 - नीती-३
 - शास्त्र आणि तत्वज्ञान-१
 - शास्त्र आणि तत्वज्ञान-२
 - सार्वजनिक नित्य व नैमित्तिक
    उपासनेच्यावेळी केलेले उपदेश
 - संतांचा धर्म आणि राष्ट्राचा उत्कर्ष
 - धर्म, समाज आणि परिषद
 - धर्मसंघाची आवश्यकता
 - विनययोग
 - शासनयोग
 - पितृशासन
 - गुरुशासन
 - राजशासन
 - धर्म आणि व्यवहार
 - प्रेरणा आणि प्रयत्न
 - मानवी आदर आणि दैवी श्रद्धा-१
 - मानवी स्नेह आणि ईश्वरभक्ती -२
 - मनुष्यसेवा आणि ईश्वरोपासना -३
 - मनाची प्रसन्नता आणि मोक्षप्राप्ती-४
 - परमार्थाची प्रापंचिक साधने-५
 - आधुनिक युग आणि ब्राह्मसमाज
 - धर्मसाधन
 - नैराश्यवाद
 - आनंदवाद
 - संसारसुखाची साधने
 - वृत्ती, विश्वास आणि मते
 - व्यक्तित्वविकास
 - स्त्री-दैवत
 - दान आणि ऋण
 - राज्यरोहण
 - नाममंत्राचे सामर्थ्य
 - मनुष्यजन्माची सार्थकता
 - आपुलिया बळे घालावी हे कास
 - कालियामर्दन
विभाग तिसरा : इतर लेख
 - आपला व खालील प्राण्यांचा संबंध
 -  स्वराज्य आणि स्वाराज्य
 - देशभक्ती आणि देवभक्ती
 - समाजसेवेची मूलतत्वे
 - निराश्रित साहाय्यकारी मंडळी व आक्षेपनिरसन
 - रा.गो.भांडारकर ह्यांचे धर्मपर लेख व व्याख्याने
 - प्रार्थनासमाज अप्रिय असल्यास तो का?
 - राजा राममोहन रॉय
 - मुरळी अथवा पश्चिम हिंदुस्थानातील हिंदू
    देवळांतील अनितिमूलक आणि बीभत्स प्रकार
 - श्रीशाहू छत्रपतींच्या मनाचा विकास
 - रावसाहेब थोरात ह्यांच्या "बोधमृत" ला प्रस्तावना
 - जमखिंडी येथील परशुरामभाऊ हायस्कूलचा
    सुवर्णमहोत्सव
 - थोरल्या शाहू महाराजांच्या कारकीर्दीचे मराठ्यांच्या
    इतिहासातील महत्त्व
 - डॉ. भांडारकरांस मानपत्र
 - मराठी भाषेद्वारा ब्राह्मधर्माचा प्रचार
 - राजा राममोहन व बुवाबाजी
 - प्रार्थनासमाजाचा एक नमुना
 - क्षात्रधर्म
 - स्वराज्य विरुद्ध जातिभेद
 - इतिहास, संशोधन व भाषाशास्त्र
 - गुन्हेगार जातीची सुधारणा
 - निराश्रित साह्यकारी मंडळी
 - वाई प्रार्थना संघ मंदिर प्रवेश
 - ब्रह्मानंद केशवचंद्र सेन
 - साधारण ब्राह्मसमाजाची पन्नास वर्षे
 - निराश्रित साहाय्य
 - मुंबई येथील मानपत्रास उत्तर
 - सत्यशोधकांना इशारा अथवा नव्या पिढीचे राजकारण
 - बंदिस्त बळीराजा
 - सही नाही; सहानुभूती!
 - टिळकांच्या मानपत्रास विरोध
 - A Scientific Catechism
 - Gleanings from Periodicals
 - The Arya Samaj of India
 - Liberal Religion in Japan
 - The New Light of Persia
 - Liberal Christianity in Europe
 - Unitarianism in England and America 
विभाग चौथा : परिशिष्टे
 - महर्षी शिंदे ह्यांचे पहिले कीर्तन
 - रामजी बसाप्पा शिंदे ह्यांचा मृत्यू
 - लाहोर येथील धर्मपरिषद

 - कोल्हापूर येथील धर्मविषयक चळवळ व

    प्रगतीपत्रातील अहवाल

 - विसावे व्याख्यान
 - आख्यान
 - महाराष्ट्र सुधारक आगळा
 - भगिनी जनाबाई ह्यांची स्मृतिचित्रे
 - परलोकवासी विठ्ठल रामजी शिंदे
 -  The Late Mr. V. R. Shinde
 - कै. अण्णासाहेब शिंदे, चरित्र व कार्य
 - प.वा. अण्णासाहेब शिंदे
 - व-हाड मध्यप्रांतीय सत्यशोधक हीरक महोत्सव
 - १९ मार्च १९३३-७१ वा वाढदिवस
 - श्री. महाराजांचे अस्पृश्योद्धारक कार्य-श्रीमंत
   सयाजीराव गायकवाड
 - दांभिक देशभक्तापेक्षा
 - धर्मरहस्य अथवा अंत्यजोद्धार
 - लाहोर येथील धर्म परिषद
 - आपुले स्वहित करावे पै आधी
 - सुखवाद व सुखाची साधने
 - लुटूपुटूची पार्लमेंट
 - बहाई समाजाचा ब्राह्मसमाजास संदेश
 - प्रेमाचा विकास
 - भोकरवाडी येथील आपत्ती
 - सुधारकांची जुनी परंपरा (स्फुट)
 - सुधारकच हिंदूधर्माचे खरे रक्षक
 - निष्ठा व नास्तिक्य
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व श्री शाहू छत्रपती
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व सयाजीराव गायकवाड
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व महात्मा गांधी
 - वि.रा. शिंदे व राजाराम छत्रपती
 - विजापूर येथी धर्मकार्य, विजापूर
 - सोमवंशीय सन्मार्गदर्शक समाज
 - रोगनिवारक प्रयत्न-एक निकडीची विनंती
 - कवित्व आणि भरारी
 - मोफत व सक्तीचे शिक्षण नको !!
 - बहुजन पक्ष
 - डी.सी.मिशनचा १७ वा वाढदिवस
 - अहंकार नासाभेद
 - यश परिणामात नसून प्रयत्नात आहे.
 -  Maharashtra Provincial Social Conference
 - प्रांतिक सामाजिक परिषद-सातारा
 - शिवाजी की रामदास?
 - बडोदे-तत्वज्ञान व समाजशास्त्र विभागाचे अध्यक्ष
 - श्री. विठ्ठल रामजी शिंदे व सुबोध पत्रिका
 - कै. डॉ. संतूजी रामजी लाड
 - मागासलेले व अस्पृश्य
 -  Shree V. R. Shinde’s Work
 - पुण्यातील मानपत्रास उत्तर
-   Liberal Religion in India
- वाई ब्राह्मोसमाज-विश्वास लेख
 - गुरुवर्य शिंदे सूक्ती