धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान

महाराष्ट्र सुधारक आगळा

साखरेचा मासा पाणियात पोहे| ऐसे कधी होय सांगा वेगी||१||
मेणाची न्हाणूली आगीमध्ये न्हाये| ऐसे कधी होय सांगा वेगी||२||
स्वप्नींची अंतूरी जागेपणी पाहे| ऐसे कधी होय सांगा वेगी||३||
बहुरूपी राजा परचक्र साहे| ऐसे कधी होय सांगा वेगी||४||
अज्ञानाची पूजा मोक्षासि खोळंबा| कधी सोडाल बा सांगा वेगी||५||

राममोहनाने बंगाल्यात भक्तीची व ज्ञानाची आणि त्या पायावर सुधारणाकर्माची घटना केली. तिचे नाव ब्राह्मसमाज. ही चळवळ महाराष्ट्रात इ. स. १८६७ साली प्रार्थनासमाज आणि १८७३ साली सत्यशोधक समाज उर्फ सार्वजनिक सत्यधर्म ह्या नावाने सुरू झाली. पण ह्या दोहीनाही यावे तसे यश आले नाही. कारण केवळ महाराष्ट्रातील अपवित्र दुही. बंगाली राष्ट्र एकजिनशी आहे. महाराष्ट्रात जातींचीच नव्हे तर वर्गांची बजबजपुरी अजूनी गाजत आहे. न जाणो हे दोन्ही नवशिके समाज कदाचित मावळतील, पण ही बजबजपुरी किती दिवस राहील हे सांगवत नाही. निदान ह्या दुंडा राक्षसीला घालवून देण्यात दोन्ही समाज आज तरी पंगू झालेले भासत आहेत. जोपर्यंत ज्ञान, भक्ती आणि कर्म ह्यांची सांगड जमत नाही आणि ह्या सांगडीवर बसून बहुजनसमाज भवनदी तरत नाही, तोपर्यंत असल्या शाब्दिक चळवळी झाल्या काय व गेल्या काय सारखेच. अशा चळवळी साखरेच्या माशाप्रमाणे गोड असतील पण भवनदीत टिकाव कसा लागेल! इतर चळवळी सांगावयाला नकोच. त्यांचा नुसता चिवडा झाला आहे. त्यात लहान मोठे पडले आहेत. पण त्यांनाही निश्चयाने धार्जिणे नाही. कमी अधिक तकलुपी आहे.

(चाल-न्याहारीचा वकुत होईल)
ऐका हो कीर्ती ह्यांची| हल्लीचे चिवडेवाले||धृ||
भले भले किती तरि मोठे| नामांकित नाणवलेले
लोकमान्य लोकांशीही| रायांशी लाडके साले
असले हे गोड दुधारी| राजकारणाचे भाले
हे राज्यचक्र फिरविती
संसारही पण सुधरीती
तारिती धर्म-नय-नीति

सारेचि काही हे करिती| हल्लीचे चिवडेवाले||१||
वार्तापत्राचा निकटा| जनमना लाविती चटका
काव्य नाट्य साहित्याची|कधि मधी गोडशी गुटिका
साह्यार्थ जुन्या धर्माच्या| कधि वेदांताचा फटका
रायांच्या अवती भवती
अल्पांच्या पुढती पुढती
बहुजनात सवेचि शिरती
हे सर्वगामी फिरती| हल्लीचे चिवडेवाले||२||
लोकांचे शिक्षणरूपी| घेतात पसारभर पोहे
ग्रामोद्धाराचे त्यात| मिसळती फुटाणे पाहे
चालत्या राजकारणाची| चटणी तर सवंग आहे सत्याचे चिवडे केले
आग्रह-पाटित ते भरले
सर्वाहि पुढे फिरवीले
हल्लीचे चिवडेवाले| धावती कसे लवलाही||३||
जे सत्याग्रहार्थ झटले| ते कारागृहात कुजती
लोकांचे सेवक कोण| कोठले| कुणा माहीती
जे खरे लोक उपदेष्टे| गत झाल्या त्यांच्या गोष्टी
उरले हे छंदी फंदी
चालत्या क्षणाचे बंदी
जन, त्यांचे चरण मी बंदी
सत्याग्रह चिवडा चंदी| त्यासाटी सदा भुकेले||४||
युगि युगांतरी जे येती| ते नव्हत कधी हो असले
अल्लाचे प्यारे होती| लोकातील साळे भोळे
त्या काव्य कुशलता नाही| ना पंडितगिरिचे चाळे|
त्यांचेच आज करू स्मरण
फेडू की प्रेमाचे रीच
मग मरूनि जाऊ ते मरण
ह्या जगताचे पुरे, पुरे सोहाळे हल्लीचे चिवडेवाले||५||

ह्या चिवडेवाल्यांची चलती आजकाल सर्व जगभर आहे. ह्यांची धूळ देवधर्म सांदीत लोटीत आहे. कोठे देवालाच धुडकावून तर देवाला तमाशातले सोंग देऊन हे चिवडाचंदी दैत्य मतलब साधीत आहेत. ह्या नगा-याच्या घाईत राममोहनांची सारंगी ऐकू येत नाही, जोतिबाच्या तुणतुण्याला कोण पुसतो?

महाराष्ट्र सुधारक आगळा

सत्याचा पालनवाला| हा धन्य जोतिबा झाला
पतिताचा पालनवाला| हा धन्य महात्मा झाला
जन्माचा मलाकार
कर्माची खडी तलवार
जनतेचा जागा शेर
त्या समान कोण तो बोला| हा धन्य जोतिबा झाला||१||
बोलीचा रोकडा मेख| चालीचा कणखर रेख
सत्याचा पाठीराखा| धर्माचा की जिव्हाळा
धन्य धन्य जोति फुलारी
शाद्बिकांसि झाला भारी
दीन दुबळ्यांचा कैवारी
किती वानू त्याच्या लीला| हा धन्य जोतिबा झाला ||२||
किती झाले जे छळ सगळे| परि हासुनि ते गिळियेले
लोकभ्रम निर्दाळीले|वर्णाश्रम केला उजळा
कुणि शिकुन शहाणे ठरले
कुणि विकुन पुढारी बनले
कुणि भिकून महात्मे झाले
सच्चा हा सेवक आगळा| हा धन्य जोतिबा झाला||३||
वेदांनी देव चोरियला| बुव्वांनी धर्म बाटविला
शहाच्यांशी संशयो झाला| मग धन्य ज्योति उदेला
महाराष्ट्र हा ज्ञानेशाचा
महाराष्ट्र हा तुक्याचा
जोतिबा हा लोकांचा
परि सरळा सेवक विरळा| महाराष्ट्र सुधारक आगळा||४||

इतका जर जोतिबा मोठा होता तर तो मागे कसा पडला बरे? आजकाल पुढे यावयाला इंग्रजी चांगले आले पाहिजे आणि इंग्लंडला जाऊन आले पाहिजे. जोंतिबाची ही बाजू लंगडी होती. त्याला संस्कृत येते, निदान तो ब्राह्मण जन्मून जादूटोणा जरी करिता, तरी तगला असता. तळेगाव ढमढेरे येथील न्हावी लोकांमध्ये त्यांनी मोठी चळवळ केली. स्वावलंबन शिकविले. विधवांचे वपन करू नये ही त्यांची शिकवण. पण भुजबळ नावाच्या एका जादूटोणेवाल्याला हे खपेना. त्याने जोतीला चांगला शह दिला. तेव्हा सनातन्यांनी विधवांचा पक्ष सोडून भूजबळाला पुढे केले. वगैरे वृत्तांत हल्लीच्या समाजसेवकांना स्पृहणीय आहे.

धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान

  संपादकीय
  पुरस्कार
विभाग पहिला : प्रवासवर्णन
 - जलप्रवास
 - मार्सेय शहर
 - पॅरीस शहर
 - नॉटर डेम द ला गार्ड देऊळ व ते
     पाहून सुचलेले विचार
 - लंडन शहर
 - ब्रिटिश म्युझिअम
 - लंडन येथील बालहत्यानिवारक गृह
 - सोमयागाचे वर्णन वाचून वाटलेला
    विस्मय व विषाद
 - डेव्हनपोर्ट येथील गुड फ्रायडे
 - बोअर युद्धाचा शेवट व ऑक्सफर्ड
    येथील उल्हास
 - राष्ट्रीय निराशा
 - बर्टन खेड्यातील शाळा कशी दिसली?
 - विभूतीपूजा
 - मॅंचेस्टर कॉलेज
 - पृथ्वीच्या पोटात ४४० यार्डाखाली
 - जनातून वनात आणि परत
 - बंगलूरच्या रस्त्यातील एक फेरी
 - मंगळूर येथील काही विशेष गोष्टी
 - बंगालची सफर
 - शांतिनिकेतन
 - सह्याद्रीवरुन-१
 - सह्याद्रीवरुन-२
 विभाग दुसरा : धर्मपर लेख
 - युनिटेरियन समाज
 - इंग्लंडातील आधुनिक धर्मविषयक
   चळवळ आणि लिव्हरपूल
 - सुशिक्षित धर्मभगिनींस अनावृत पत्र
 - ब्राह्मसमाज व आर्यसमाज (ह्यातील
    हल्लीचे साम्य,भेद व पुढे ऐक्यार्थ यत्न)
 - धर्मजागृती
 - निवृत्ती व प्रवृत्ती आणि अवतारवाद व विकासवाद
 - ईश्वर आणि विश्वास
 - बौद्धधर्म जीर्णोद्धार
 - ब्राह्मधर्म व ब्राह्मसमाज
 - आत्म्याची यात्रा
 - आत्म्याची वसती
 -  हिंदुस्थानातील उदार धर्म
 - कौटुंबिक उपासनेच्यावेळी केलेला
    उपदेश देवाचा व आपला संबंध
 - आवड आणि प्रीती
 - स्तुती, निर्भत्सना व निंदा
 - विनोदाचे महत्त्व
 - प्रेमप्रकाश
 - संग व विषय
 - मरण म्हणजे काय?
 - धर्मप्रसारार्थ स्वानुभवाची आवश्यकता
 - ब्राह्म आणि प्रार्थनासमाजास एक विनंती
 - दास्यभक्तीची ध्वजा
 - प्रेमसंदेश
प्रो. ऑयकेन ह्यांची जीवनमीमांसा
 - धर्म-१
 - धर्म-२
 - नीती-१
 - नीती-२
 - नीती-३
 - शास्त्र आणि तत्वज्ञान-१
 - शास्त्र आणि तत्वज्ञान-२
 - सार्वजनिक नित्य व नैमित्तिक
    उपासनेच्यावेळी केलेले उपदेश
 - संतांचा धर्म आणि राष्ट्राचा उत्कर्ष
 - धर्म, समाज आणि परिषद
 - धर्मसंघाची आवश्यकता
 - विनययोग
 - शासनयोग
 - पितृशासन
 - गुरुशासन
 - राजशासन
 - धर्म आणि व्यवहार
 - प्रेरणा आणि प्रयत्न
 - मानवी आदर आणि दैवी श्रद्धा-१
 - मानवी स्नेह आणि ईश्वरभक्ती -२
 - मनुष्यसेवा आणि ईश्वरोपासना -३
 - मनाची प्रसन्नता आणि मोक्षप्राप्ती-४
 - परमार्थाची प्रापंचिक साधने-५
 - आधुनिक युग आणि ब्राह्मसमाज
 - धर्मसाधन
 - नैराश्यवाद
 - आनंदवाद
 - संसारसुखाची साधने
 - वृत्ती, विश्वास आणि मते
 - व्यक्तित्वविकास
 - स्त्री-दैवत
 - दान आणि ऋण
 - राज्यरोहण
 - नाममंत्राचे सामर्थ्य
 - मनुष्यजन्माची सार्थकता
 - आपुलिया बळे घालावी हे कास
 - कालियामर्दन
विभाग तिसरा : इतर लेख
 - आपला व खालील प्राण्यांचा संबंध
 -  स्वराज्य आणि स्वाराज्य
 - देशभक्ती आणि देवभक्ती
 - समाजसेवेची मूलतत्वे
 - निराश्रित साहाय्यकारी मंडळी व आक्षेपनिरसन
 - रा.गो.भांडारकर ह्यांचे धर्मपर लेख व व्याख्याने
 - प्रार्थनासमाज अप्रिय असल्यास तो का?
 - राजा राममोहन रॉय
 - मुरळी अथवा पश्चिम हिंदुस्थानातील हिंदू
    देवळांतील अनितिमूलक आणि बीभत्स प्रकार
 - श्रीशाहू छत्रपतींच्या मनाचा विकास
 - रावसाहेब थोरात ह्यांच्या "बोधमृत" ला प्रस्तावना
 - जमखिंडी येथील परशुरामभाऊ हायस्कूलचा
    सुवर्णमहोत्सव
 - थोरल्या शाहू महाराजांच्या कारकीर्दीचे मराठ्यांच्या
    इतिहासातील महत्त्व
 - डॉ. भांडारकरांस मानपत्र
 - मराठी भाषेद्वारा ब्राह्मधर्माचा प्रचार
 - राजा राममोहन व बुवाबाजी
 - प्रार्थनासमाजाचा एक नमुना
 - क्षात्रधर्म
 - स्वराज्य विरुद्ध जातिभेद
 - इतिहास, संशोधन व भाषाशास्त्र
 - गुन्हेगार जातीची सुधारणा
 - निराश्रित साह्यकारी मंडळी
 - वाई प्रार्थना संघ मंदिर प्रवेश
 - ब्रह्मानंद केशवचंद्र सेन
 - साधारण ब्राह्मसमाजाची पन्नास वर्षे
 - निराश्रित साहाय्य
 - मुंबई येथील मानपत्रास उत्तर
 - सत्यशोधकांना इशारा अथवा नव्या पिढीचे राजकारण
 - बंदिस्त बळीराजा
 - सही नाही; सहानुभूती!
 - टिळकांच्या मानपत्रास विरोध
 - A Scientific Catechism
 - Gleanings from Periodicals
 - The Arya Samaj of India
 - Liberal Religion in Japan
 - The New Light of Persia
 - Liberal Christianity in Europe
 - Unitarianism in England and America 
विभाग चौथा : परिशिष्टे
 - महर्षी शिंदे ह्यांचे पहिले कीर्तन
 - रामजी बसाप्पा शिंदे ह्यांचा मृत्यू
 - लाहोर येथील धर्मपरिषद

 - कोल्हापूर येथील धर्मविषयक चळवळ व

    प्रगतीपत्रातील अहवाल

 - विसावे व्याख्यान
 - आख्यान
 - महाराष्ट्र सुधारक आगळा
 - भगिनी जनाबाई ह्यांची स्मृतिचित्रे
 - परलोकवासी विठ्ठल रामजी शिंदे
 -  The Late Mr. V. R. Shinde
 - कै. अण्णासाहेब शिंदे, चरित्र व कार्य
 - प.वा. अण्णासाहेब शिंदे
 - व-हाड मध्यप्रांतीय सत्यशोधक हीरक महोत्सव
 - १९ मार्च १९३३-७१ वा वाढदिवस
 - श्री. महाराजांचे अस्पृश्योद्धारक कार्य-श्रीमंत
   सयाजीराव गायकवाड
 - दांभिक देशभक्तापेक्षा
 - धर्मरहस्य अथवा अंत्यजोद्धार
 - लाहोर येथील धर्म परिषद
 - आपुले स्वहित करावे पै आधी
 - सुखवाद व सुखाची साधने
 - लुटूपुटूची पार्लमेंट
 - बहाई समाजाचा ब्राह्मसमाजास संदेश
 - प्रेमाचा विकास
 - भोकरवाडी येथील आपत्ती
 - सुधारकांची जुनी परंपरा (स्फुट)
 - सुधारकच हिंदूधर्माचे खरे रक्षक
 - निष्ठा व नास्तिक्य
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व श्री शाहू छत्रपती
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व सयाजीराव गायकवाड
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व महात्मा गांधी
 - वि.रा. शिंदे व राजाराम छत्रपती
 - विजापूर येथी धर्मकार्य, विजापूर
 - सोमवंशीय सन्मार्गदर्शक समाज
 - रोगनिवारक प्रयत्न-एक निकडीची विनंती
 - कवित्व आणि भरारी
 - मोफत व सक्तीचे शिक्षण नको !!
 - बहुजन पक्ष
 - डी.सी.मिशनचा १७ वा वाढदिवस
 - अहंकार नासाभेद
 - यश परिणामात नसून प्रयत्नात आहे.
 -  Maharashtra Provincial Social Conference
 - प्रांतिक सामाजिक परिषद-सातारा
 - शिवाजी की रामदास?
 - बडोदे-तत्वज्ञान व समाजशास्त्र विभागाचे अध्यक्ष
 - श्री. विठ्ठल रामजी शिंदे व सुबोध पत्रिका
 - कै. डॉ. संतूजी रामजी लाड
 - मागासलेले व अस्पृश्य
 -  Shree V. R. Shinde’s Work
 - पुण्यातील मानपत्रास उत्तर
-   Liberal Religion in India
- वाई ब्राह्मोसमाज-विश्वास लेख
 - गुरुवर्य शिंदे सूक्ती