धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान

श्री. महाराजांचे अस्पृश्योद्धारक कार्य-श्रीमंत सयाजीराव गायकवाड

श्रीमंत महाराज सर सयाजीराव गायकवाड ह्यांच्या ७१ व्या वाढदिवसाचा अत्यंत शुभ प्रसंग (ता. मार्च १७ इसवी सन १९३३) जवळ येत चालला आहे. त्या निमित्त त्यांच्या चरित्राचा व कार्याचा एक ग्रंथ तयार करून त्यांना नम्रतापूर्वक अर्पण करण्याचा विचार त्यांच्या चाहत्यांनी केला आहे, ही गोष्ट जितकी आनंददायक आहे, तितकीच सूचक आहे. मीही महाराजांचा एक अत्यंत नम्र चाहताच नव्हे तर त्यांच्याकडून उपकृत झालेला मनुष्य असल्यामुळे सदर ग्रंथकर्त्यांनी मला वरील विषयावर एक लेख त्या पुस्तकात घालण्यासाठी लिहिण्याची विनंती केली, ह्याबद्दल मी त्यांचा मोठा आभारी आहे. परंतु त्या कामासाठी मला अवधी मात्र फार थोडा मिळाला आहे. माझा व महाराजांचा जरी चिरपरिचय आहे व वरील विषय म्हणजे माझ्या सार्वजनिक सेवेचा एक मुख्य भाग आहे, तरी महाराजांनी या विषयात जे अफाट व उदार प्रयत्न व्यक्तिश: व आपल्या दीर्घ कारकीर्दीत चालविले आहेत, त्यांचे संपूर्ण आणि उठावदार शब्दचित्र तयार करण्यासाठी जरूर ती सामग्री तूर्त माझ्याजवळ नाही व ती मिळवून हे माझे आवडते काम करण्यास आता अवसरही मिळणार नाही.

महाराजांनी जे प्रत्यक्ष कार्य केलेले आहे, त्याची नुसती तारीखवार जंत्री तयार करून त्यात महाराजांना ह्या कठीण पण राष्ट्रीय पुण्यसेवेत जी महनीय सिद्धी मिळाली आहे, तिचे कार्यकारणदर्शी पर्यालोचन केले तरी ही कृती मोठी रंजक व प्रेरक होईल ह्यात शंका नाही. पण ही कृती ह्या विषयाचा केवळ बाह्य अथवा अभिधात्मक भाग ठरेल. महाराजांच्या अंतरंगात अवगाहन करून त्यांना ह्या पुण्यकार्याची लहानपणी व तरूणपणी प्रेरणा केव्हा व कशी कशी झाली, ह्या अपूर्व विषयाकडे त्यांच्या विविध कार्यप्रचुर जीवनात त्यांचे मन कसकसे आकृष्ट झाले व ह्या राष्ट्रीय पाप-निष्कृतीचा यज्ञ करीत असताना त्यांच्या मनाला आशानिराशा, हर्षामर्ष व धन्यता कशी वाटत गेली वगैरे अनुभवांचे शब्दचित्र वटविण्याची संधी ज्या कोणा सुदैवी चित्रकाराला मिळेल तो धन्य!

श्रीमंत सयाजीराव महाराजांचे कार्य विस्तृत व दूरगामी आहे. केवळ राज्यकर्ते ह्या नात्याने एक वटहुकूम काढून त्यांना अस्पृश्यतेचे कार्य करता आले असते. लोकमताचा पाठिंबा नसताना असली समाजसुधारणेची कार्मे केवळ हुकुमाच्या जोरावर करणे जवळ जवळ अशक्य, निदान दुर्घट तरी असते. पण जपानचे बादशाह व तुर्कस्तानचे सर्वाधिकारी केमालपाशा ह्यांनी काही झटपट सुधारणा केवळ दंडनीतीच्या द्वारे करून दाखविल्या आहेत. पण ह्या महाराजांना असे एखादे डोळे दिपविणारे दिव्य दाखवावयाचे नसून एका बाजूने हळूहळू लोकमत बनवून दुस-या बाजूने अस्पृश्योद्धाराचा कायमचा पाया घालावयाचा होता, म्हणून त्यांनी प्रस्तुत विलंबाचा पण टिकाऊ मार्ग पत्करला. ह्या विवेचनावरून महाराज हे एक अस्पृश्यतानिवारकच नसून अस्पृश्योद्धारकही आहेत, हे भावी इतिहास भावी पिढ्यांना गंभीर रवाने गर्जून सांगेल ह्याची खात्री पटते.

भारतीय अस्पृश्यता ही एक स्वतंत्र संस्थाच आहे. बौद्ध, जैन, शीख, लिंगायत, वैष्णव वगैरे धर्मपंथांनी व इतर साधुसंतांनी प्राचीन व मध्यकालीन अस्पृश्यांच्या आत्मिक उद्धारासाठी थोडेबहुत प्रयत्न केले आहेत, पण हे सर्व बहुतेक वैयक्तिक स्वरूपाचे होते. सामुदायिक अस्पृश्यता मुळातच नष्ट करून आधुनिक अर्थाने निवारणाचे व त्यापुढचे भौतिक उद्धाराचे काम ह्या पंथांनी किंवा कोणा संतांनी केलेले इतिहासात नमूद नाही. ह्या बाबतीतील चालू प्रयत्न म्हणजे आधुनिक युगाचेच एक विशिष्ट लक्षण आहे, असे म्हटल्यास तज्ज्ञाकडून विरोध होईल असे वाटत नाही. पाश्चात्यांची संस्कृती ह्या पुराणप्रिय देशात अंमल गाजवू लागल्यानंतर गेल्या म्हणजे इसवी सनाच्या एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यापासून अशा ह्या प्रयत्नास सुरूवात झाली. केवळ कालानुक्रमाप्रमाणे पाहिल्यास भारतीय अस्पृश्योद्धारकांमध्ये श्रीमंत सयाजीराव महाराज गायकवाडांचा नंबर तिसरा लागतो. पहिल्या अस्पृश्योद्धारकाचा मान महात्मा ज्योतिबा फुले ह्यांना, दुसरा मान बंगाल्यातील ब्राह्मसमाजाचे प्रसिद्ध परोपकारी गृहस्थ बाबू शशिपाद बानर्जी ह्यांना आणि तिसरा मान आमचे लेखनायक गुर्जराधिपती श्रीमंत महाराजांकडे जात आहे. फुले ह्यांचे प्रयत्न इ. सन १८५२ साली, बानर्जींचे प्रयत्न १८६५ आणि महाराजांचे प्रयत्न १८८३ साली म्हणजे त्यांना राज्याचे अधिकार मिळाल्यावर दुस-या, तिस-या वर्षापासूनच सुरू झाले.

पहिले फुले व्यक्तिश: गरीब व जातिश: मागासलेल्या वर्गातले; दुसरे बानर्जी व्यक्तिश: संपन्न व जातिश: उच्च वर्णातले होत व तिसरे महाराज सर्वतोपरी थोर स्थितीतले आहेत. पहिल्या दोन व्यक्ती दिवंगत झाल्या. तिसरे आमच्या सुदैवाने अद्यापि धडधाकट व पूर्णपणे कार्यक्षम स्थितीत आहेत. ह्यामुळे कार्याच्या प्रमाणाच्या व सिद्धीच्या दृष्टीने पाहताना वरील दोघांपेक्षा महाराजांचे काम इतके विस्तीर्ण व परिणामकारी झाले आहे की, ह्या तिघांच्या कार्याची तुलना करणेच व्यर्थ आहे, इतकेच नव्हे, अगदी देशभर फोफावत आहे व जिची पाळेमुळे खाली खोल शिरत आहेत, त्या चळवळीची धुराही महाराजांनी सतत आपल्या खांद्यावर घेऊन अगदी अग्रगण्य पुढा-यांतील आपले प्रमुख स्थान कायम राखले आहे. ह्या दृष्टीने पाहता महाराज म्हणजे नुसते एका मोठ्या संस्थानाचे सर्वाधिकारी, अधिपती म्हणूनच नव्हे तर अखिल भारतातील लोकमताचे नेते, समाजसुधारक आणि राजकारणकुशल मुत्सद्दी, इतकेच नव्हे तर आपल्या दोस्त इंग्रज सरकारानाही पदोपदी धडे शिकविणारे अनुभवी सत्ताधारी म्हणून जगापुढे झळकत आहेत.

इ. स. १९१८ साली आमच्या भारतीय निराश्रित साह्यकारी मंडळीची मुंबईस एक खास अखिल भारतीय अस्पृश्यतानिवारक परिषद भरली; तिचे अध्यक्ष श्रीमंत महाराजच होते. त्यांचे अध्यक्षीय भाषण झाले ते ह्या विषयावरील एक महत्त्वाचे वाड़मय झाले आहे. त्यांचे भाषण आटोपल्यावर त्यांचे दिवाण मनुभाई मेथा ह्यांनी बडोदे संस्थानात अस्पृश्यांसाठी तेव्हापर्यंत काय काय केले ह्याच्या संक्षिप्त माहितीचा एक खर्डा माझ्या हाती दिला. त्यात म्हटले होते की, श्री. महाराजांनी इ. स. १८८२ सालीच ही सुधारणा आपल्या राज्यात सुरू करून लवकरच निरनिराळ्या भागांत १८ शाळा ह्या अंत्यज लोकांसाठी उघडल्या. शाळांची ही संख्या वाढत १८९६ साली २० झाली. सन १८८२ साली ह्या कामात हात घालताना महाराजांचे वय अवघे २० वर्षांचेही नव्हते. दुस-या कोणत्या संस्थानिकाचे लक्ष इतक्या कोवळ्या वयात ह्या हतभागी लोकांच्या दीन स्थितीकडे गेले असेल बरे? प्रत्यक्ष ब्रिटिश इलाख्यात तरी त्यांच्या शिक्षणाची सोय अशा कळकळीने व इतक्या प्रगतीने झाली आहे काय? इतर संस्थानांतून जी थोडीबहुत अशी अपूर्व कृत्ये होतात, त्यांचे श्रेय एखाद्या प्रागतिक दिवाणाकडेच  असते. पण ह्या महाराजांची गोष्ट तशी नाही. ह्यांनी वरील परिषदेच्या अध्यक्षीय भाषणात सांगितले, “मला ह्या कामी अनेक अडचणींशी झगडावे लागले. कितीही पगाराचे आमिष दाखविले तरी कित्येक वर्षे हिंदू शिक्षकच मिळेनात.” मुसलमानांकडून व नंतर आर्यसमाजिस्टांकडून हे काम करून घ्यावे लागले.

ह्या अत्यंत कठीण सुधारणेत महाराजांनी अपूर्व यश संपादन केल्याबद्दल सन १९२१ साली परोपकारी सभा नावाच्या एका संस्थेचे महाराजांना पतितपावन अशी पदवी दिली. त्यावेळी उत्तरादाखल केलेल्या भाषणात महाराज म्हणाले, “ह्या पदवीला मी पात्र आहे, असे मला तरी वाटत नाही. उलट माझ्यावर ह्या पदवीमुळे एक अवघड जबाबदारी लाधली जात आहे. त्या क्षेत्रात मी एकटाच खपत आहे, असे नसून इतर जे कोणी आहेत, त्यांच्याकडेही हा मान जातो. राज्याच्या काळजीमुळे व परिस्थितीमुळे ह्या कामी मला जितके करावयाचे होते तितके माझे हातून घडले नाही. माझे अधिकारी मला जे सांगतात त्यावर मला अवलंबून रहावे लागते, आणि ते जे करतात त्यावरच तृप्त रहावे लागते. मानवी प्रयत्नाला मर्यादा असतात, विशेषत: हिंदुस्थानातील राजे लोकांना, ते सर्वाधिकारी असूनही ह्या मर्यादा भोवतात!” अशा अस्पष्ट उदगारावरून अवघ्या १९ वर्षांच्या तरूण महाराजांना ह्या नवीन सुधारणेची मेढ रोवताना अधिका-यांकडून व लोकांकडून पाठिंबा किती मिळाला व अडथळे किती आले ह्याची अंधुक कल्पना वाचकांनीच करावी. महाराजांनी विद्वान व प्रागतिक अधिकारी वेळोवेळी हाताशी धरले खरे, पण महात्मा गांधीसारख्या वृद्ध देवमाणसाला ज्या गुजरात देशाने थोड्याच वर्षापूर्वी अस्पृश्यांच्या बाबतीत जुमानले नाही, त्या देशातील लोकमत ५० वर्षांपूर्वी ह्या अनुभवी तरूण राजाला अगदी सतावून सोडल्याशिवाय राहिले असेल हे संभवत नाही. काहीही असो, ह्या सत्कार्याची मेढ तर या खंबीर पुरूषाने पहिल्या धडाक्यासरशी रोविली तिचा विस्तार पुढे कसा झाला ते आता पाहू.

बडोदे संस्थानाच्या सन १९३१ सालच्या खानेसुमारीच्या हवालात अस्पृश्यांची संख्या खालीलप्रमाणे दिली आहे:-

अ.क्र.
जात
लोकसंख्या
भंगी
३१,०१८
बुरूड व वासफोडो   ४७८
चांभार
   ४२,८०२
गरोडा
७,७९६
होलार  
५४
महार
५७२
मांग 
३७
नाड्या
६२२
शेणवा ९,६४३
१० थोडी ५६
११ तुरी १,७११
१२ वाकर व धेड
१,०७,९८८
  एकूण २,०२,७७७

एवढी मोठी अस्पृश्यांची संख्या राज्याच्या दूरदूरच्या भागांत पसरलेली पाहून महाराजांच्या मनात त्यांच्याविषयी कळवळा आला असेल ह्यात काय नवल? ह्या लोकांसाठी महाराजांनी शाळा काढल्या ‘व सन १८९१-९२ साली बडोदे, अमरेली, पाटण आणि नवसारी येथे वसतिगृहे काढून त्यांच्या जेवण्याखाण्याची व राहण्याची सोय केली. त्यांना कपडेलत्ते, पाट्यापेन्सिली व पुस्तके पुरविण्याचा उपक्रमही महाराजांनी सुरू केला. मुंबई सरकारने पुण्यास एक वसतिगृह उघडले ते ह्यानंतर ३० वर्षांनी म्हणजे सन १९२२ साली! वरील चार वसतिगृहांमुळे अंत्यज वर्गांना उत्तेजन मिळून पुढील ५-६ सालांत शाळांतून शिकणा-या मुलांची संख्या दुपटीने वाढली. ह्या काळी दरवर्षी अंत्यजांचे एक दोन विद्यार्थी गुरजराथी ६ व्या इयत्तेच्या परीक्षेला बसत असत. ह्यानंतर कित्येक वर्षे ह्या प्रयोगाला दुष्काळ आणि प्लेगची मोठी विघ्ने आली. ह्या कंगाल लोकांना हातावर पोट भरावयाचे असते. त्यामुळे मुलांना शाळेला पाठवावयाला त्राण उरेना. ह्यात हिंदू अधिका-यांच्या सहानुभूतीच्या अभावाचीही भर पडली. अस्पृश्य विद्यार्थ्यांना शिक्षणाची गोडी लागत नाही अशी हूल उठविण्यात आली. शेवटी ही वसतिगृहे बंद ठेवावी लागली. तरी पण श्री. महाराजांनी खर्चात बचत न करता, बडोदे भागात रूपये ४० च्या व इतर भागात रू. २५ च्या शिष्यवृत्त्या ठेवल्या  कसेही करून इ. स. १९०० सालापासून पुढे काही वर्षे शाळांतून ह्या विद्यार्थ्यांची संख्या सरासरीने एक हजारापासून दीड हजार राहील असे केले.

इ. स. १९०३ सालच्या सप्टेंबर अखेर ऑक्सफोर्ड विद्यालयातील धर्मशिक्षण संपवून मी स्वदेशी आलो. महाराज साहेबांनी मला लगेच भेटीला बोलाविले आणि बडोदे शहरातील अंत्यजांच्या त्यावेळी ज्या चार शाळा ब-या चालल्या होत्या त्या तपासून मला काय वाटते ते समक्ष कळविण्याची आज्ञा केली. ह्या शाळांतून शिकून पास झालेली मुले कामाच्या अभावी रिकामी हिंडतात. त्यांना काही योग्य नोक-या देण्याची व्यवस्था होईल काय? असे मी महाराजांना विचारले, पण ते त्या काळी गुजराथसारख्या प्रांतात शक्य नव्हते. मात्र अशा मुलांना अधिक शिष्यवृत्त्या देऊन वरिष्ठ शिक्षणाकडे पाठविण्याचे महाराजांनी कबूल केले. एकंदरीत ह्या थोर पुरूषाच्या अंत:करणात ह्या हतभागी लोकांचा ध्यास सतत लागला होता, हे माझ्या ध्यानात तेव्हाच येऊन चुकले. इतकेच नव्हे तर ह्या महत्त्वाच्या विषयासंबंधी माझ्या स्वत:च्या विचाराला नवीन प्रोत्साहन मिळून ब्राह्म समाजाच्या अखिल भारतातील माझ्या प्रचारकार्याबरोबर ह्या लोकांची निरनिराळ्या प्रांतातील स्थिती स्वत: डोळ्यांनी निरखून अजमावण्याची मलाही प्रेरणा झाली.

इ. स. १९०४ च्या डिसेंबर महिन्याच्या अखेरीस मुंबईस राष्ट्रीय परिषदेचे अधिवेशन झाले. त्याचवेळी मुंबईत भरलेल्या सामाजिक परिषदेचे अध्यक्षस्थान श्री. महाराजांनी स्वीकारले. इतकेच नव्हे तर ह्या समारंभाचे शेवटी रात्री आमच्या राममोहन आश्रमात सर्व जातींचे मोठे सहभोजन झाले. त्याचे अध्यक्षही महाराजाच होते. त्या बक्षिस समारंभात चांभार जातीच्या एका लहान मुलाने धिटाईने भाषण केले व ज्याचे महाराजांनी आपल्या भाषणात प्रेमाने अभिनंदन केले तोच मुलगा रा. शिवतरकर हल्ली डॉ. आंबेडकरांचा सेक्रेटरी होऊन त्यांच्या स्वजातीच्या उन्नतीच्या कार्यात मदत करीत आहे. स्वत: डॉ. आंबेडकरांना तर महाराजांचा फारच मोठा आश्रय होता. ते बडोदे कॉलेजातून बी. ए. झाल्यावर त्यांना बडोदे संस्थानच्या धारासभेत सभासद नेमले. नंतर लवकरच पुढील शिक्षणासाठी बरीच वर्षे पुष्कळ खर्च करून त्यांना अमेरिकेत ठेवले होते. तेथून पी एच्.डी. होऊन आल्यावर काही दिवस बडोद्यात डॉ. आंबेडकरांनी नोकरीही केली आहे.

वरील सामाजिक परिषदेचा महाराष्ट्रावर व विशेषत: पुण्यातील कार्यकारी पुढा-यांवर जसा शुभ परिणाम झाला, तसाच महाराजांच्या उत्साहशक्तीवरही झालेला दिसतो. लगेच दोन तीन वर्षांत पुणे, मुंबई येथे सर्व्हंट्स् ऑफ इंडिया सोसायटी, सोशल सर्व्हीस लीग, सेवासदन, डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन सोसायटी ऑफ इंडियासारख्या अखिल हिंदुस्थानच्या राष्ट्रीय जीवनावर परिणाम करणा-या संस्थांचा उद्भव झाला. ह्याच सुमारास महाराजांनी आपल्या राज्यात सक्तीच्या मोफत शिक्षणाचा धडा इतर लहान मोठ्या संस्थांनासच नव्हे तर प्रत्यक्ष इंग्रज सरकारासही घालून दिला. बडोद्याच्या इतिहासात हे साल सोन्याच्या अक्षरांनी लिहिले जाईल. बडोद्यास सक्तीच्या शिक्षणाचे प्रस्थान मांडल्याबरोबर उसळीसरशी अंत्यज शाळांची १८ ची २४७ आणि विद्यार्थ्यांची संख्या २००० ची ९२६९ झाली. बंद केलेल्या वसतिगृहांची पुन: गरज भासू लागली आणि एकंदर ह्या वाढलेल्या वाचकांकरिता एका तरबेज आणि वाहून घेतलेल्या कार्यवाहकाची खास निवड करावी लागली आणि लवकरच अंत्यजांच्या सुदैवाने पंडित आत्माराम हे ह्या कार्यास लाभले. १९०७-८ च्या सुमारास बडोद्यास हल्ली असलेले व अखिल भारतात नमुनेदार झालेले अंत्यज विद्यार्थी वसतिगृह उघडण्यात येऊन पंडितजींना त्या गृहाचे सुपरिंटेंडेंट व बडोदे राज्यातील अंत्यज शिक्षणाचे इन्स्पेक्टर नेमण्यात आले.

ह्यापूर्वी एक दोन वर्षे मुंबईस आमच्या डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन सोसायटी ऑफ् इंडिया ह्या संस्थेची स्थापना ता. १८ ऑक्टोबर १९०६ रोजी झाली व प्रांतोप्रांती तिच्या शाखा निघू लागल्या. दरवर्षी जेथे जेथे काँग्रेसची अधिवेशने होत, तेथे अखिल भारतीय अस्पृश्यता निवारक परिषदेचीही अधिवेशने होऊ लागली. सुरतच्या काँग्रेसच्या वेली सन १९०७ साली असेच एक अधिवेशन भरविले होते. महाराजांचे लक्ष आपल्याच राज्यातील अस्पृश्यांकडे लागले होते असे नसून ते अखिल भारताचे एक अग्रगण्य पुढारी असल्यामुळे ते आमच्या ह्या मिशनची प्रगती मन लावून निरखीत होते. म्हणून ह्याच सुमारास त्यांनी मला बडोद्यास बोलाविले. बडोद्याचे न्यायमंदिराच्या भव्य दिवाणखान्यात एक जंगी दरबारवजा जाहीर सभा बोलावून स्वत:च्या अध्यक्षत्वाखाली त्यांनी माझे अस्पृश्योद्धार ह्या विषयावर एक व्यख्यान करविले. हेच व्याख्यान मला पुढे लिहून काढण्यास सांगून ते स्वतंत्र पुस्तकरूपाने प्रसिद्ध करण्याचाही खर्च दिला. बहिष्कृत भारत ह्या नावाने ते प्रसिद्ध झाल्यावर त्याच्या १००० प्रती बडोदे सरकारने विकत घेऊन वाटल्या. ह्याचप्रमाणे पंडित सातळेकर ह्यांनी केलेल्या स्पर्शास्पर्श ह्या पुस्तकालाही महाराजांची मोठी मदत झाली आहे. अर्थात ह्या सर्व गोष्टींचा परिणाम बडोद्यातील कार्यावरही होऊ लवकरच पंडित आत्माराम ह्यांच्या देखरेखीखाली कार्यास मोठा जोर आला.

धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान

  संपादकीय
  पुरस्कार
विभाग पहिला : प्रवासवर्णन
 - जलप्रवास
 - मार्सेय शहर
 - पॅरीस शहर
 - नॉटर डेम द ला गार्ड देऊळ व ते
     पाहून सुचलेले विचार
 - लंडन शहर
 - ब्रिटिश म्युझिअम
 - लंडन येथील बालहत्यानिवारक गृह
 - सोमयागाचे वर्णन वाचून वाटलेला
    विस्मय व विषाद
 - डेव्हनपोर्ट येथील गुड फ्रायडे
 - बोअर युद्धाचा शेवट व ऑक्सफर्ड
    येथील उल्हास
 - राष्ट्रीय निराशा
 - बर्टन खेड्यातील शाळा कशी दिसली?
 - विभूतीपूजा
 - मॅंचेस्टर कॉलेज
 - पृथ्वीच्या पोटात ४४० यार्डाखाली
 - जनातून वनात आणि परत
 - बंगलूरच्या रस्त्यातील एक फेरी
 - मंगळूर येथील काही विशेष गोष्टी
 - बंगालची सफर
 - शांतिनिकेतन
 - सह्याद्रीवरुन-१
 - सह्याद्रीवरुन-२
 विभाग दुसरा : धर्मपर लेख
 - युनिटेरियन समाज
 - इंग्लंडातील आधुनिक धर्मविषयक
   चळवळ आणि लिव्हरपूल
 - सुशिक्षित धर्मभगिनींस अनावृत पत्र
 - ब्राह्मसमाज व आर्यसमाज (ह्यातील
    हल्लीचे साम्य,भेद व पुढे ऐक्यार्थ यत्न)
 - धर्मजागृती
 - निवृत्ती व प्रवृत्ती आणि अवतारवाद व विकासवाद
 - ईश्वर आणि विश्वास
 - बौद्धधर्म जीर्णोद्धार
 - ब्राह्मधर्म व ब्राह्मसमाज
 - आत्म्याची यात्रा
 - आत्म्याची वसती
 -  हिंदुस्थानातील उदार धर्म
 - कौटुंबिक उपासनेच्यावेळी केलेला
    उपदेश देवाचा व आपला संबंध
 - आवड आणि प्रीती
 - स्तुती, निर्भत्सना व निंदा
 - विनोदाचे महत्त्व
 - प्रेमप्रकाश
 - संग व विषय
 - मरण म्हणजे काय?
 - धर्मप्रसारार्थ स्वानुभवाची आवश्यकता
 - ब्राह्म आणि प्रार्थनासमाजास एक विनंती
 - दास्यभक्तीची ध्वजा
 - प्रेमसंदेश
प्रो. ऑयकेन ह्यांची जीवनमीमांसा
 - धर्म-१
 - धर्म-२
 - नीती-१
 - नीती-२
 - नीती-३
 - शास्त्र आणि तत्वज्ञान-१
 - शास्त्र आणि तत्वज्ञान-२
 - सार्वजनिक नित्य व नैमित्तिक
    उपासनेच्यावेळी केलेले उपदेश
 - संतांचा धर्म आणि राष्ट्राचा उत्कर्ष
 - धर्म, समाज आणि परिषद
 - धर्मसंघाची आवश्यकता
 - विनययोग
 - शासनयोग
 - पितृशासन
 - गुरुशासन
 - राजशासन
 - धर्म आणि व्यवहार
 - प्रेरणा आणि प्रयत्न
 - मानवी आदर आणि दैवी श्रद्धा-१
 - मानवी स्नेह आणि ईश्वरभक्ती -२
 - मनुष्यसेवा आणि ईश्वरोपासना -३
 - मनाची प्रसन्नता आणि मोक्षप्राप्ती-४
 - परमार्थाची प्रापंचिक साधने-५
 - आधुनिक युग आणि ब्राह्मसमाज
 - धर्मसाधन
 - नैराश्यवाद
 - आनंदवाद
 - संसारसुखाची साधने
 - वृत्ती, विश्वास आणि मते
 - व्यक्तित्वविकास
 - स्त्री-दैवत
 - दान आणि ऋण
 - राज्यरोहण
 - नाममंत्राचे सामर्थ्य
 - मनुष्यजन्माची सार्थकता
 - आपुलिया बळे घालावी हे कास
 - कालियामर्दन
विभाग तिसरा : इतर लेख
 - आपला व खालील प्राण्यांचा संबंध
 -  स्वराज्य आणि स्वाराज्य
 - देशभक्ती आणि देवभक्ती
 - समाजसेवेची मूलतत्वे
 - निराश्रित साहाय्यकारी मंडळी व आक्षेपनिरसन
 - रा.गो.भांडारकर ह्यांचे धर्मपर लेख व व्याख्याने
 - प्रार्थनासमाज अप्रिय असल्यास तो का?
 - राजा राममोहन रॉय
 - मुरळी अथवा पश्चिम हिंदुस्थानातील हिंदू
    देवळांतील अनितिमूलक आणि बीभत्स प्रकार
 - श्रीशाहू छत्रपतींच्या मनाचा विकास
 - रावसाहेब थोरात ह्यांच्या "बोधमृत" ला प्रस्तावना
 - जमखिंडी येथील परशुरामभाऊ हायस्कूलचा
    सुवर्णमहोत्सव
 - थोरल्या शाहू महाराजांच्या कारकीर्दीचे मराठ्यांच्या
    इतिहासातील महत्त्व
 - डॉ. भांडारकरांस मानपत्र
 - मराठी भाषेद्वारा ब्राह्मधर्माचा प्रचार
 - राजा राममोहन व बुवाबाजी
 - प्रार्थनासमाजाचा एक नमुना
 - क्षात्रधर्म
 - स्वराज्य विरुद्ध जातिभेद
 - इतिहास, संशोधन व भाषाशास्त्र
 - गुन्हेगार जातीची सुधारणा
 - निराश्रित साह्यकारी मंडळी
 - वाई प्रार्थना संघ मंदिर प्रवेश
 - ब्रह्मानंद केशवचंद्र सेन
 - साधारण ब्राह्मसमाजाची पन्नास वर्षे
 - निराश्रित साहाय्य
 - मुंबई येथील मानपत्रास उत्तर
 - सत्यशोधकांना इशारा अथवा नव्या पिढीचे राजकारण
 - बंदिस्त बळीराजा
 - सही नाही; सहानुभूती!
 - टिळकांच्या मानपत्रास विरोध
 - A Scientific Catechism
 - Gleanings from Periodicals
 - The Arya Samaj of India
 - Liberal Religion in Japan
 - The New Light of Persia
 - Liberal Christianity in Europe
 - Unitarianism in England and America 
विभाग चौथा : परिशिष्टे
 - महर्षी शिंदे ह्यांचे पहिले कीर्तन
 - रामजी बसाप्पा शिंदे ह्यांचा मृत्यू
 - लाहोर येथील धर्मपरिषद

 - कोल्हापूर येथील धर्मविषयक चळवळ व

    प्रगतीपत्रातील अहवाल

 - विसावे व्याख्यान
 - आख्यान
 - महाराष्ट्र सुधारक आगळा
 - भगिनी जनाबाई ह्यांची स्मृतिचित्रे
 - परलोकवासी विठ्ठल रामजी शिंदे
 -  The Late Mr. V. R. Shinde
 - कै. अण्णासाहेब शिंदे, चरित्र व कार्य
 - प.वा. अण्णासाहेब शिंदे
 - व-हाड मध्यप्रांतीय सत्यशोधक हीरक महोत्सव
 - १९ मार्च १९३३-७१ वा वाढदिवस
 - श्री. महाराजांचे अस्पृश्योद्धारक कार्य-श्रीमंत
   सयाजीराव गायकवाड
 - दांभिक देशभक्तापेक्षा
 - धर्मरहस्य अथवा अंत्यजोद्धार
 - लाहोर येथील धर्म परिषद
 - आपुले स्वहित करावे पै आधी
 - सुखवाद व सुखाची साधने
 - लुटूपुटूची पार्लमेंट
 - बहाई समाजाचा ब्राह्मसमाजास संदेश
 - प्रेमाचा विकास
 - भोकरवाडी येथील आपत्ती
 - सुधारकांची जुनी परंपरा (स्फुट)
 - सुधारकच हिंदूधर्माचे खरे रक्षक
 - निष्ठा व नास्तिक्य
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व श्री शाहू छत्रपती
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व सयाजीराव गायकवाड
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व महात्मा गांधी
 - वि.रा. शिंदे व राजाराम छत्रपती
 - विजापूर येथी धर्मकार्य, विजापूर
 - सोमवंशीय सन्मार्गदर्शक समाज
 - रोगनिवारक प्रयत्न-एक निकडीची विनंती
 - कवित्व आणि भरारी
 - मोफत व सक्तीचे शिक्षण नको !!
 - बहुजन पक्ष
 - डी.सी.मिशनचा १७ वा वाढदिवस
 - अहंकार नासाभेद
 - यश परिणामात नसून प्रयत्नात आहे.
 -  Maharashtra Provincial Social Conference
 - प्रांतिक सामाजिक परिषद-सातारा
 - शिवाजी की रामदास?
 - बडोदे-तत्वज्ञान व समाजशास्त्र विभागाचे अध्यक्ष
 - श्री. विठ्ठल रामजी शिंदे व सुबोध पत्रिका
 - कै. डॉ. संतूजी रामजी लाड
 - मागासलेले व अस्पृश्य
 -  Shree V. R. Shinde’s Work
 - पुण्यातील मानपत्रास उत्तर
-   Liberal Religion in India
- वाई ब्राह्मोसमाज-विश्वास लेख
 - गुरुवर्य शिंदे सूक्ती