धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान

आपुले स्वहित करावे पै आधी

मंगळवार तारीख १४ जून रोजी कै. वासुदेवराव नवरंगे ह्यांच्या तिस-या पुण्यतिथीनिमित्त रात्रौ रा. रा. सत्यवंत वासुदेव नवरंगे ह्यांचे घरी रा. रा. शिंदे ह्यांनी कीर्तन केले.

आपुले स्वहित करावे पै आधी| विचारूनी बुद्धी समाधान||
नये मागे पाहो वाट फिरोनिया| दुसरा संगिया साहकारी||
आपुलीया बळे घालावी हे कास| न येणेची आस आणिकांची||
तुका म्हणे ब्रह्मरसी दयावी बुडी| वासना हे कुडी सांडुनिया||

या अभंगाच्या द्वारे विषयोपक्रम करताना सुधारकाने अर्थात आदेशाच्या पाठीमागे लागलेल्या मनुष्याने कसे एकाकीच एकसारखे पुढे पाऊल टाकीत गेले पाहिजे ह्याचे निर्भीड पण मनोरंजक रीतीने प्रतिपादन केले. ते मुख्यत: म्हणाले की, आपण जर आपल्या स्वहिताकडे लक्ष देऊन ते केले नाही, काहीतरी जीवनादर्श सतत डोळ्यापुढे ठेवून त्या बाजूने एकेक पाऊल पुढे घेत गेलो नाही तर इतर आपल्या व्यवहराचे स्वरूप कसे आहे हे दार कबीर ह्यांनी ‘चामडेकी पुतली तू’ ह्या पद्यात स्पष्ट सांगितले आहे. ते म्हणतात की चामड्याची गाय, तिचे दूध दही हेही चामड्याचेच, ते खाणारे मूलही चामड्याचेच, हत्ती चामड्याचा, घोडा उंट चामड्यांचे, बाजा वाजचो तोही चामड्याचा, फार काय बादशाह चामड्याचा, वजीर चामड्याचा, सारी दुनिया चामड्याची आहे. म्हणजे सर्व जगभर एक मोठा थोरला चामड्याचा कारखाना चालू आहे. म्हणून उद्धार होण्याचा मार्ग ते उपदेशितात की, हे चामड्याचे पुतळी, तू ईश्वराचे भजन साधून घे. नंतर त्यांनी महाभारताच्या अनुभासन पर्वातील वृद्ध ब्राह्मणीचा मुलगा सर्पदंशाने मेला ती गोष्ट सांगून ते म्हणाले की, सध्या जे तत्वज्ञान प्रचलित होत आहे, तेही आपणास असेच सांगत आहे की, ज्याचे त्याचे कर्माचा परिणाम त्यास भोगावा लागतो. म्हणून आदर्शमय कर्माकडे नेहमी आपला रोख असावा. या संबंधात तुकोबांचा ‘धाई अंतरीच्या सुखे’ हा अभंग ध्यानात वागवावा. नाही तर आपले समाधान असते एकीकडे, स्वहित एकीकडे व कर्तव्य एकीकडे असे चाललेले असते. ह्यासाठी इतर कोणी साह्यकारी आहेत की नाहीत याची वाट न पहाता, सर्वाचे एकमत झाले आहे की नाही ते न पाहता, इतकेच नव्हे तर बहुमत निदान आपल्या कुटुंबातील माणसांचे तरी मत अनुकूल आहे की नाही ह्याचाही विचार करण्यास न थांबता स्वबुद्धिनुसार वागेल पाहिजे. असे न केल्यास आपण वेडे, बिचारे वेडे सुखी तरी असतात, आपण दु:खी ठरू. स्वमतानुरूप आचरण न केले तर कसे मूर्खपणाचे होईल पहा, चंदनाचे लाकूड जाळून रत्नखचित उंची भाड्यांत तिळाची पेंढ जाळणा-या किंवा सोन्याच्या नांगराने काय म्हणे तर रूईच्या मुळीसाठी जमीन उकरणा-या वा काद्रवाला कापराच्या तुकड्यांनी आळे घालणा-या मंदभाग्याप्रमाणे आपण हतभागी ठरू म्हणून वेळेचा, संधीचा दुरूपयोग करून नये. तर काय करावे? कबीरांनी उपदेशिल्याप्रमाणे ‘चामडेकी पुतली तू करले भजन’ हेच एक उत्तर.

भजन म्हणजे काय? भजन म्हणजे आदर्शाच्या पाठीमागे लागणे. पण आदर्शासंबंधाने एक गोष्ट लक्षात ठेवली पाहिजे ती ही की, आपला आदर्श आपणास दिसला, उद्दिष्ट कळले तरी सुद्धा श्रीगुरूदासांनी म्हटल्याप्रमाणे ‘आवडतो प्रिय परि गवसेना’ आपणास स्वजनाहूनही प्रिय असा जो आपला देह तोही विटेल, कंटाळेल पण आदर्श काही विटत नाही. संपत नाही.

ईश्वर हा नेहमी अदृश्य आदर्श, स्वहित ईश्वर हा नुसता नामभेद आहे. कोणी कशाही दृष्टीने विचार करावा, वस्तु एकच. धार्मिकाच्या दृष्टीने जे ईश्वरभजन तेच काहीच्या भाषेने आदर्शाच्या पाठी लागणे किंवा स्वहित साधणे होय. ही वस्तु एका अर्थी प्राप्त होत नाही. प्राप्त होण्याचीच असते. आणखी एका अर्थी ही वस्तु म्हणजे आदर्श किंवा ईश्वर स्वहित ह्यांच्या संबंधीची कल्पना सफल झाली असे म्हणावयाचे केव्हा? तर त्या कल्पनेच्या पलिकडे आणखी उच्च कल्पना दिसू लागली असेल तेव्हा.

दार्जिलिंगच्या बाजूने हिमालयाकडे जावे तेव्हा वाटते की, आपण हिमालयावर आलो पण धवलगिरी नामक शिखर तेथे दिसावयास लागून हिमालय अद्यापि चढावयाचा आहे हे दर्शविते. ते चढून जावे व आता वरील हिमालयावर आलो असे वाटू लागते, इतक्यात पलिकडे मौंट एव्हरेस्ट किंवा कैलास पर्वत दिसू लागतो. सारांश हिमालयाच्या शिखराप्रमाणे एक आदर्श सिद्ध झाला किंवा होतासा वाटला तोच त्यातून दुसरा उच्चतर आदर्श उदित होतो. अशी आदर्शाची परंपरा लागलेली असते. म्हणून आपली आशा सदैव जागृत ठेवली पाहिजे असे कवीने म्हटले आहे.

“श्री. गुरूदास अनन्य घडे जरी| अनुभव तंतू कधीही तुटेना||

पण आपणापैकी बहुतेकांना हा अनुभव तंतू, ही आदर्श परंपरा तुटण्याची भीतीच वाटायला नको| असा हा अनुभव एका आदर्शासंबंधाने जरी घडून येईल तर मग पुढे तो असाच येत राहील काय अशी चिंता मनाला वाटणार.

एक आदर्श तरी कोणी नीट सांभाळून अनुसरला आहे? आपण तितके अनन्य असतो कोठे? अन्य गतीप्रत जायला प्रेम किती जिवंत, जाज्वल्य किती रसरसीत पाहिजे त्या संबंधाने अशी कविता आहे.
प्रेम पियाला जो पिये, सीस दक्षिणा देय|
लोभी सीस न दे सके, नाम प्रेमका लेय|
जा घट प्रेम संचरे, सो धर जान मसान|
जसे खाल लुहारकी, स्वास लेत बिन प्राण||
आणखी उद्दिष्टासाठी ज्याने सर्व त्याग केला तो खरोखरी फकीर. केशव. स्वामी म्हणतात:

“ऐसी फकीर नही रे भाई| येतो सालिम वे शरमाई ||धृ.||
चेलेके धर हात पसारे| दुनियादारकू मानत प्यारे ||१||
मै घर लडके मनमे घरना| बाहेर निमाज रोज करना||२||
कान खोलकर केशव बोले | गाफील अलबत खावे झाली||३||

तात्पर्य दुनियादारी ज्यांना करावयाची असेल त्यांनी तीत पडावे. त्यांनी वृथा फकिरीचा आव आणू नये आणि ज्यांना आपले स्वहित संपादन करावयाचे आहे, आदर्शाप्रमाणे वागावयाचे आहे, उद्दिष्टास एकसारखे अट्टाहासाने अनुसरावयाचे आहे अर्थात चामड्याच्या पुतळीच्या जन्मात ईश्वरभजन साधावयाचे आहे, त्यांनी स्वत:च्या सोज्वळ बुद्धीप्रमाणे वागून आत्मसमाधानात सर्व काही तुटी समजून घेतली पाहिजे. ह्या कामी इतर कोणी आपल्याबरोबर येतील अशी इतरांची वाट पहात बसणे, ही कोती बुद्धी होय. हिला त्यागून आपल्या एकट्याच्याच बळाने ब्रह्मरसी बुडी घालावयास पाहिजे असा तुकोबांचा तसाच इतर साधू संतांचा आशय आहे.

धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान

  संपादकीय
  पुरस्कार
विभाग पहिला : प्रवासवर्णन
 - जलप्रवास
 - मार्सेय शहर
 - पॅरीस शहर
 - नॉटर डेम द ला गार्ड देऊळ व ते
     पाहून सुचलेले विचार
 - लंडन शहर
 - ब्रिटिश म्युझिअम
 - लंडन येथील बालहत्यानिवारक गृह
 - सोमयागाचे वर्णन वाचून वाटलेला
    विस्मय व विषाद
 - डेव्हनपोर्ट येथील गुड फ्रायडे
 - बोअर युद्धाचा शेवट व ऑक्सफर्ड
    येथील उल्हास
 - राष्ट्रीय निराशा
 - बर्टन खेड्यातील शाळा कशी दिसली?
 - विभूतीपूजा
 - मॅंचेस्टर कॉलेज
 - पृथ्वीच्या पोटात ४४० यार्डाखाली
 - जनातून वनात आणि परत
 - बंगलूरच्या रस्त्यातील एक फेरी
 - मंगळूर येथील काही विशेष गोष्टी
 - बंगालची सफर
 - शांतिनिकेतन
 - सह्याद्रीवरुन-१
 - सह्याद्रीवरुन-२
 विभाग दुसरा : धर्मपर लेख
 - युनिटेरियन समाज
 - इंग्लंडातील आधुनिक धर्मविषयक
   चळवळ आणि लिव्हरपूल
 - सुशिक्षित धर्मभगिनींस अनावृत पत्र
 - ब्राह्मसमाज व आर्यसमाज (ह्यातील
    हल्लीचे साम्य,भेद व पुढे ऐक्यार्थ यत्न)
 - धर्मजागृती
 - निवृत्ती व प्रवृत्ती आणि अवतारवाद व विकासवाद
 - ईश्वर आणि विश्वास
 - बौद्धधर्म जीर्णोद्धार
 - ब्राह्मधर्म व ब्राह्मसमाज
 - आत्म्याची यात्रा
 - आत्म्याची वसती
 -  हिंदुस्थानातील उदार धर्म
 - कौटुंबिक उपासनेच्यावेळी केलेला
    उपदेश देवाचा व आपला संबंध
 - आवड आणि प्रीती
 - स्तुती, निर्भत्सना व निंदा
 - विनोदाचे महत्त्व
 - प्रेमप्रकाश
 - संग व विषय
 - मरण म्हणजे काय?
 - धर्मप्रसारार्थ स्वानुभवाची आवश्यकता
 - ब्राह्म आणि प्रार्थनासमाजास एक विनंती
 - दास्यभक्तीची ध्वजा
 - प्रेमसंदेश
प्रो. ऑयकेन ह्यांची जीवनमीमांसा
 - धर्म-१
 - धर्म-२
 - नीती-१
 - नीती-२
 - नीती-३
 - शास्त्र आणि तत्वज्ञान-१
 - शास्त्र आणि तत्वज्ञान-२
 - सार्वजनिक नित्य व नैमित्तिक
    उपासनेच्यावेळी केलेले उपदेश
 - संतांचा धर्म आणि राष्ट्राचा उत्कर्ष
 - धर्म, समाज आणि परिषद
 - धर्मसंघाची आवश्यकता
 - विनययोग
 - शासनयोग
 - पितृशासन
 - गुरुशासन
 - राजशासन
 - धर्म आणि व्यवहार
 - प्रेरणा आणि प्रयत्न
 - मानवी आदर आणि दैवी श्रद्धा-१
 - मानवी स्नेह आणि ईश्वरभक्ती -२
 - मनुष्यसेवा आणि ईश्वरोपासना -३
 - मनाची प्रसन्नता आणि मोक्षप्राप्ती-४
 - परमार्थाची प्रापंचिक साधने-५
 - आधुनिक युग आणि ब्राह्मसमाज
 - धर्मसाधन
 - नैराश्यवाद
 - आनंदवाद
 - संसारसुखाची साधने
 - वृत्ती, विश्वास आणि मते
 - व्यक्तित्वविकास
 - स्त्री-दैवत
 - दान आणि ऋण
 - राज्यरोहण
 - नाममंत्राचे सामर्थ्य
 - मनुष्यजन्माची सार्थकता
 - आपुलिया बळे घालावी हे कास
 - कालियामर्दन
विभाग तिसरा : इतर लेख
 - आपला व खालील प्राण्यांचा संबंध
 -  स्वराज्य आणि स्वाराज्य
 - देशभक्ती आणि देवभक्ती
 - समाजसेवेची मूलतत्वे
 - निराश्रित साहाय्यकारी मंडळी व आक्षेपनिरसन
 - रा.गो.भांडारकर ह्यांचे धर्मपर लेख व व्याख्याने
 - प्रार्थनासमाज अप्रिय असल्यास तो का?
 - राजा राममोहन रॉय
 - मुरळी अथवा पश्चिम हिंदुस्थानातील हिंदू
    देवळांतील अनितिमूलक आणि बीभत्स प्रकार
 - श्रीशाहू छत्रपतींच्या मनाचा विकास
 - रावसाहेब थोरात ह्यांच्या "बोधमृत" ला प्रस्तावना
 - जमखिंडी येथील परशुरामभाऊ हायस्कूलचा
    सुवर्णमहोत्सव
 - थोरल्या शाहू महाराजांच्या कारकीर्दीचे मराठ्यांच्या
    इतिहासातील महत्त्व
 - डॉ. भांडारकरांस मानपत्र
 - मराठी भाषेद्वारा ब्राह्मधर्माचा प्रचार
 - राजा राममोहन व बुवाबाजी
 - प्रार्थनासमाजाचा एक नमुना
 - क्षात्रधर्म
 - स्वराज्य विरुद्ध जातिभेद
 - इतिहास, संशोधन व भाषाशास्त्र
 - गुन्हेगार जातीची सुधारणा
 - निराश्रित साह्यकारी मंडळी
 - वाई प्रार्थना संघ मंदिर प्रवेश
 - ब्रह्मानंद केशवचंद्र सेन
 - साधारण ब्राह्मसमाजाची पन्नास वर्षे
 - निराश्रित साहाय्य
 - मुंबई येथील मानपत्रास उत्तर
 - सत्यशोधकांना इशारा अथवा नव्या पिढीचे राजकारण
 - बंदिस्त बळीराजा
 - सही नाही; सहानुभूती!
 - टिळकांच्या मानपत्रास विरोध
 - A Scientific Catechism
 - Gleanings from Periodicals
 - The Arya Samaj of India
 - Liberal Religion in Japan
 - The New Light of Persia
 - Liberal Christianity in Europe
 - Unitarianism in England and America 
विभाग चौथा : परिशिष्टे
 - महर्षी शिंदे ह्यांचे पहिले कीर्तन
 - रामजी बसाप्पा शिंदे ह्यांचा मृत्यू
 - लाहोर येथील धर्मपरिषद

 - कोल्हापूर येथील धर्मविषयक चळवळ व

    प्रगतीपत्रातील अहवाल

 - विसावे व्याख्यान
 - आख्यान
 - महाराष्ट्र सुधारक आगळा
 - भगिनी जनाबाई ह्यांची स्मृतिचित्रे
 - परलोकवासी विठ्ठल रामजी शिंदे
 -  The Late Mr. V. R. Shinde
 - कै. अण्णासाहेब शिंदे, चरित्र व कार्य
 - प.वा. अण्णासाहेब शिंदे
 - व-हाड मध्यप्रांतीय सत्यशोधक हीरक महोत्सव
 - १९ मार्च १९३३-७१ वा वाढदिवस
 - श्री. महाराजांचे अस्पृश्योद्धारक कार्य-श्रीमंत
   सयाजीराव गायकवाड
 - दांभिक देशभक्तापेक्षा
 - धर्मरहस्य अथवा अंत्यजोद्धार
 - लाहोर येथील धर्म परिषद
 - आपुले स्वहित करावे पै आधी
 - सुखवाद व सुखाची साधने
 - लुटूपुटूची पार्लमेंट
 - बहाई समाजाचा ब्राह्मसमाजास संदेश
 - प्रेमाचा विकास
 - भोकरवाडी येथील आपत्ती
 - सुधारकांची जुनी परंपरा (स्फुट)
 - सुधारकच हिंदूधर्माचे खरे रक्षक
 - निष्ठा व नास्तिक्य
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व श्री शाहू छत्रपती
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व सयाजीराव गायकवाड
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व महात्मा गांधी
 - वि.रा. शिंदे व राजाराम छत्रपती
 - विजापूर येथी धर्मकार्य, विजापूर
 - सोमवंशीय सन्मार्गदर्शक समाज
 - रोगनिवारक प्रयत्न-एक निकडीची विनंती
 - कवित्व आणि भरारी
 - मोफत व सक्तीचे शिक्षण नको !!
 - बहुजन पक्ष
 - डी.सी.मिशनचा १७ वा वाढदिवस
 - अहंकार नासाभेद
 - यश परिणामात नसून प्रयत्नात आहे.
 -  Maharashtra Provincial Social Conference
 - प्रांतिक सामाजिक परिषद-सातारा
 - शिवाजी की रामदास?
 - बडोदे-तत्वज्ञान व समाजशास्त्र विभागाचे अध्यक्ष
 - श्री. विठ्ठल रामजी शिंदे व सुबोध पत्रिका
 - कै. डॉ. संतूजी रामजी लाड
 - मागासलेले व अस्पृश्य
 -  Shree V. R. Shinde’s Work
 - पुण्यातील मानपत्रास उत्तर
-   Liberal Religion in India
- वाई ब्राह्मोसमाज-विश्वास लेख
 - गुरुवर्य शिंदे सूक्ती