धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान

सुखवाद व सुखाची साधने

स्वभावताच जे सुखवादी, आनंदवादी त्यांना नैराश्यवाद खोटा असे सांगत रहाणे म्हणजे लहान मुलापुढे मद्यपान निषेधावर व्याख्यान देण्याप्रमाणे निरर्थक आहे. एवढेच नव्हे तर असे वर्तन परिणामी घातुकही होण्याचा संभव आहे. दारू पिऊ नका, त्या व्यसनापासून दूर रहा, जे कोणी व्यसनाधीन झाले त्यांचा नाशच झाला आहे. असे वारंवार ऐकून दारू म्हणजे काय वस्तु आहे हेही ज्यास माहित नाही अशा मुलांच्या मनात ती काय चीज आहे हे तरी एकदा पहावे हा विचार येणे ज्याप्रमाणे संभवनीय आहे, त्याप्रमाणे निराशा म्हणजे काय असते पाहू तर खरी, असे म्हणून बळेच निराशा ओढून घेऊन काहीजण नुसत्या दु:खात पडण्याचा संभव आहे. परंतु स्वभावत:च जे नैराश्यवादी त्यांनी मात्र घोर साधन करणे फार अगत्याचे आहे. इष्ट मित्रांनी आपल्या समागमाचा लाभ व सुख अशा लोकांना देऊन त्यांच्या निराशेचे बीज नाहीसे निदान कमजोर तरी करण्याचा प्रयत्न अवश्य केला पाहिजे. आता, आपण जे साधारण जन ते सर्व केवळ सुखवादी किंवा आनंदवादी अगर केवळ नैराश्यवादी नसतो. आपण मधल्या स्थितीमध्ये नेहमी असतो म्हणजे आपणाला केवळ सुखवादी, दु:खी किंवा नैराश्यवादी म्हणता यावयाचे नाही. म्हणून आपल्यावर दु:खाचे प्रसंग आले म्हणजे आपण अतिशय दु:खी होतो. त्यावेळी हा आनंदवाद आपल्या मनात आला पाहिजे.

आता हा आनंदवाद स्थापित कसा करावयाचा? ह्यावेळी एका वेड्याची गोष्ट लक्षात ठेवण्यासारखी आहे. त्या वेड्याच्या मनाने घेतले की, आपण मेलो आहे व मेलेले लोक जेवत नाहीत म्हणून तोही जेवेचना. ही त्याची स्थिती पाहून एका कुशल डॉक्टरने दहा जणांना मेल्याचे सोंग घेण्यास सांगितले. त्या वेड्यालाही वाटले की हे मेलेलेच आहेत. काही वेळाने ते हळूहळू एकमेकांत कुजबुज करू लागले. त्यातला एक म्हणाला-आपम मेलो म्हणून काय झाले, मेलेले लोक जसे जेवतात तसे आपण जेवू या. म्हणून ते जेवायला बसून जेवू लागले. अर्थात त्यांच्याबरोबर तो वेडाही जेवू लागला. डॉक्टरचे काम झाले. पण व्याधी एकीकडे व उपाय एकीकडे असे केले तर डॉक्टर खरा यम होतो. ज्या कारणामुळे आजार त्याच कारणाशी हात घातला म्हणजे तो बरा होतो. म्हणून ज्या आपल्या वाड़मयात एकदेशीय नैराश्यवाद भरलेला आहे त्याच वाड़मयातून आनंदवाद निघतो की काय हे पाहताना एखाद्या गरीबाने आपले एकच पागोटे पण तेच परतून परतून ज्याप्रमाणे निराळे बांधावे व त्यात आनंद मानून घ्यावा तसे जरी आपणास करावे लागले तरी हरकत नाही. तुकोबाच्या अनेक अभंगामध्ये नैराश्यवाद भरलेला आहे. परंतु बुद्धासारखे कर्मवादी, शंकराचार्यासारखे आत्मवादी आणि रामानुजाचार्य व मध्वाचार्य ह्यांच्यासारखे ईश्वरवादी अशा कोणत्याही दृष्टीने तुकोबांची गाथा चाळली असता आपणास आनंदवाद आढळून येणार आहे. उदा. झाला प्रेतरूप शरीराचा भाव, आपुले मरण पाहिले म्या डोळा व सरले आता नाही. हे अभंग अनुक्रमे पाहण्यसारखे आहेत. अशा दृष्टीने आपले वड़मय वाचावे, केवळ रडतियासवे रडत बसू नये.

सुखाच्या साधनाविषयी विचार करताना महाभारतातील अश्वमेधीक पर्वातील इंद्र व वृत ह्यांची गोष्ट लक्षात ठेवण्यासारखी आहे. खरे पाहता विषय सुखाचे एक साधन आहे. विषय इंद्रिय ह्यांचा संनिकर्ष झाला म्हणजे जो प्रत्यय येतो, जी एक प्रकारची समाधानाची स्थिती होते, जो योग घडतो त्याचा अनुभव साधारणपणे सर्वांना असतोच. हे साधन इतके उघड आहे की, त्याविषयी मुद्दाम कोणास काही सांगावयासही नको पण विषय हे अनादर करण्याचेच विषय आहेत असे धार्मिक म्हणतात. विषयसुखाचा अतिरेक झाला असता विषय विरक्तीचा प्रादुर्भाव होतो तेव्हा विषयांचा अनादर म्हणजे विषयाचा उत्पादक जो ईश्वर त्याचा अनादर होय. विषयांचा अनादर करून पुन्हा इतर विषयासंबंधीच धंदे करीत राहणे म्हणजे पापच. सारांश सरळपणे विचार करता आपले स्वत:चे व इतरांचे विषयसुख संपादन करण्याच्या प्रयत्नात वावगे काहीच नाही व विषयसुख तरी जोपर्यंत आपला प्रयत्न असतो तोपर्यंतच होत असते.

दुसरे, या संसारात त्रास तरी किती प्रकारचा आहे बापापासून मुलास त्रास, मुलाकडून बापास, सासूपासून सुनेला, सुनेपासून सासूला, धनी व नोकर ह्यांना परस्परापासूनचा त्रास, प्रवासात इतराकडून त्रास होऊ लागला असता यावे तर घरच्या मंडळीकडून त्रास, अशा आपत्ती पावलोगणती आपणावर येत असतात. त्या काही टळत नाहीत अशा स्थितीत सुख संपादन कसे करावयाचे? तर ह्या आपत्ती सोसणे हे एक सुखाचे साधन आहे. आपत्ती सहन करून मिळणारे सुख विषयसुखापेक्षा उच्च दर्जाचे होय. वारसाने मिळालेल्या संपत्तीचे सुख व स्वकष्टाने मिळविलेल्या संपत्तीचे सुख ह्यामध्ये जो फरक आहे तोच फरक वरील दोहोंमध्ये आहे. पण आपत्तींना सुखाचे साधन म्हटले म्हणून त्यांना हुडकत बसायचे नाही किंवा इतरावर त्या मुद्दाम आणावयाच्या नाहीत. त्या न आल्या किंवा आणल्या तर इतर किंवा आपण दु:खी बनतो असे मात्र नव्हे. आपत्ती आपण होऊन आली पाहिजे. ईश्वराने पाठविली पाहिजे. आपला दोष नसताना जेव्हा सृष्टीक्रमाने आपत्ती येतात तेव्हा त्यांचा आदराने स्वीकार केला पाहिजे. मुद्दाम ओढून आणलेली आपत्ती सुखकारक होत नाही म्हणून आपणावर किंवा इतरावर होता होईल तोवर आपत्ती येऊ न देण्याचा शक्य तेवढा प्रयत्न केलाच पाहिजे. तेव्हा ह्या तीन प्रकारच्या मनोभावना सांगितल्या. एक प्रयत्न करणे, दुसरे सहन करणे आणि तिसरे टाळणे. आणखीही दुस-या सांगता येतील. या प्रकारे आपण वागलो तर आपला तसाच इतरांचाही संसार अत्यंत सुखमय होऊन जाईल.

धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान

  संपादकीय
  पुरस्कार
विभाग पहिला : प्रवासवर्णन
 - जलप्रवास
 - मार्सेय शहर
 - पॅरीस शहर
 - नॉटर डेम द ला गार्ड देऊळ व ते
     पाहून सुचलेले विचार
 - लंडन शहर
 - ब्रिटिश म्युझिअम
 - लंडन येथील बालहत्यानिवारक गृह
 - सोमयागाचे वर्णन वाचून वाटलेला
    विस्मय व विषाद
 - डेव्हनपोर्ट येथील गुड फ्रायडे
 - बोअर युद्धाचा शेवट व ऑक्सफर्ड
    येथील उल्हास
 - राष्ट्रीय निराशा
 - बर्टन खेड्यातील शाळा कशी दिसली?
 - विभूतीपूजा
 - मॅंचेस्टर कॉलेज
 - पृथ्वीच्या पोटात ४४० यार्डाखाली
 - जनातून वनात आणि परत
 - बंगलूरच्या रस्त्यातील एक फेरी
 - मंगळूर येथील काही विशेष गोष्टी
 - बंगालची सफर
 - शांतिनिकेतन
 - सह्याद्रीवरुन-१
 - सह्याद्रीवरुन-२
 विभाग दुसरा : धर्मपर लेख
 - युनिटेरियन समाज
 - इंग्लंडातील आधुनिक धर्मविषयक
   चळवळ आणि लिव्हरपूल
 - सुशिक्षित धर्मभगिनींस अनावृत पत्र
 - ब्राह्मसमाज व आर्यसमाज (ह्यातील
    हल्लीचे साम्य,भेद व पुढे ऐक्यार्थ यत्न)
 - धर्मजागृती
 - निवृत्ती व प्रवृत्ती आणि अवतारवाद व विकासवाद
 - ईश्वर आणि विश्वास
 - बौद्धधर्म जीर्णोद्धार
 - ब्राह्मधर्म व ब्राह्मसमाज
 - आत्म्याची यात्रा
 - आत्म्याची वसती
 -  हिंदुस्थानातील उदार धर्म
 - कौटुंबिक उपासनेच्यावेळी केलेला
    उपदेश देवाचा व आपला संबंध
 - आवड आणि प्रीती
 - स्तुती, निर्भत्सना व निंदा
 - विनोदाचे महत्त्व
 - प्रेमप्रकाश
 - संग व विषय
 - मरण म्हणजे काय?
 - धर्मप्रसारार्थ स्वानुभवाची आवश्यकता
 - ब्राह्म आणि प्रार्थनासमाजास एक विनंती
 - दास्यभक्तीची ध्वजा
 - प्रेमसंदेश
प्रो. ऑयकेन ह्यांची जीवनमीमांसा
 - धर्म-१
 - धर्म-२
 - नीती-१
 - नीती-२
 - नीती-३
 - शास्त्र आणि तत्वज्ञान-१
 - शास्त्र आणि तत्वज्ञान-२
 - सार्वजनिक नित्य व नैमित्तिक
    उपासनेच्यावेळी केलेले उपदेश
 - संतांचा धर्म आणि राष्ट्राचा उत्कर्ष
 - धर्म, समाज आणि परिषद
 - धर्मसंघाची आवश्यकता
 - विनययोग
 - शासनयोग
 - पितृशासन
 - गुरुशासन
 - राजशासन
 - धर्म आणि व्यवहार
 - प्रेरणा आणि प्रयत्न
 - मानवी आदर आणि दैवी श्रद्धा-१
 - मानवी स्नेह आणि ईश्वरभक्ती -२
 - मनुष्यसेवा आणि ईश्वरोपासना -३
 - मनाची प्रसन्नता आणि मोक्षप्राप्ती-४
 - परमार्थाची प्रापंचिक साधने-५
 - आधुनिक युग आणि ब्राह्मसमाज
 - धर्मसाधन
 - नैराश्यवाद
 - आनंदवाद
 - संसारसुखाची साधने
 - वृत्ती, विश्वास आणि मते
 - व्यक्तित्वविकास
 - स्त्री-दैवत
 - दान आणि ऋण
 - राज्यरोहण
 - नाममंत्राचे सामर्थ्य
 - मनुष्यजन्माची सार्थकता
 - आपुलिया बळे घालावी हे कास
 - कालियामर्दन
विभाग तिसरा : इतर लेख
 - आपला व खालील प्राण्यांचा संबंध
 -  स्वराज्य आणि स्वाराज्य
 - देशभक्ती आणि देवभक्ती
 - समाजसेवेची मूलतत्वे
 - निराश्रित साहाय्यकारी मंडळी व आक्षेपनिरसन
 - रा.गो.भांडारकर ह्यांचे धर्मपर लेख व व्याख्याने
 - प्रार्थनासमाज अप्रिय असल्यास तो का?
 - राजा राममोहन रॉय
 - मुरळी अथवा पश्चिम हिंदुस्थानातील हिंदू
    देवळांतील अनितिमूलक आणि बीभत्स प्रकार
 - श्रीशाहू छत्रपतींच्या मनाचा विकास
 - रावसाहेब थोरात ह्यांच्या "बोधमृत" ला प्रस्तावना
 - जमखिंडी येथील परशुरामभाऊ हायस्कूलचा
    सुवर्णमहोत्सव
 - थोरल्या शाहू महाराजांच्या कारकीर्दीचे मराठ्यांच्या
    इतिहासातील महत्त्व
 - डॉ. भांडारकरांस मानपत्र
 - मराठी भाषेद्वारा ब्राह्मधर्माचा प्रचार
 - राजा राममोहन व बुवाबाजी
 - प्रार्थनासमाजाचा एक नमुना
 - क्षात्रधर्म
 - स्वराज्य विरुद्ध जातिभेद
 - इतिहास, संशोधन व भाषाशास्त्र
 - गुन्हेगार जातीची सुधारणा
 - निराश्रित साह्यकारी मंडळी
 - वाई प्रार्थना संघ मंदिर प्रवेश
 - ब्रह्मानंद केशवचंद्र सेन
 - साधारण ब्राह्मसमाजाची पन्नास वर्षे
 - निराश्रित साहाय्य
 - मुंबई येथील मानपत्रास उत्तर
 - सत्यशोधकांना इशारा अथवा नव्या पिढीचे राजकारण
 - बंदिस्त बळीराजा
 - सही नाही; सहानुभूती!
 - टिळकांच्या मानपत्रास विरोध
 - A Scientific Catechism
 - Gleanings from Periodicals
 - The Arya Samaj of India
 - Liberal Religion in Japan
 - The New Light of Persia
 - Liberal Christianity in Europe
 - Unitarianism in England and America 
विभाग चौथा : परिशिष्टे
 - महर्षी शिंदे ह्यांचे पहिले कीर्तन
 - रामजी बसाप्पा शिंदे ह्यांचा मृत्यू
 - लाहोर येथील धर्मपरिषद

 - कोल्हापूर येथील धर्मविषयक चळवळ व

    प्रगतीपत्रातील अहवाल

 - विसावे व्याख्यान
 - आख्यान
 - महाराष्ट्र सुधारक आगळा
 - भगिनी जनाबाई ह्यांची स्मृतिचित्रे
 - परलोकवासी विठ्ठल रामजी शिंदे
 -  The Late Mr. V. R. Shinde
 - कै. अण्णासाहेब शिंदे, चरित्र व कार्य
 - प.वा. अण्णासाहेब शिंदे
 - व-हाड मध्यप्रांतीय सत्यशोधक हीरक महोत्सव
 - १९ मार्च १९३३-७१ वा वाढदिवस
 - श्री. महाराजांचे अस्पृश्योद्धारक कार्य-श्रीमंत
   सयाजीराव गायकवाड
 - दांभिक देशभक्तापेक्षा
 - धर्मरहस्य अथवा अंत्यजोद्धार
 - लाहोर येथील धर्म परिषद
 - आपुले स्वहित करावे पै आधी
 - सुखवाद व सुखाची साधने
 - लुटूपुटूची पार्लमेंट
 - बहाई समाजाचा ब्राह्मसमाजास संदेश
 - प्रेमाचा विकास
 - भोकरवाडी येथील आपत्ती
 - सुधारकांची जुनी परंपरा (स्फुट)
 - सुधारकच हिंदूधर्माचे खरे रक्षक
 - निष्ठा व नास्तिक्य
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व श्री शाहू छत्रपती
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व सयाजीराव गायकवाड
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व महात्मा गांधी
 - वि.रा. शिंदे व राजाराम छत्रपती
 - विजापूर येथी धर्मकार्य, विजापूर
 - सोमवंशीय सन्मार्गदर्शक समाज
 - रोगनिवारक प्रयत्न-एक निकडीची विनंती
 - कवित्व आणि भरारी
 - मोफत व सक्तीचे शिक्षण नको !!
 - बहुजन पक्ष
 - डी.सी.मिशनचा १७ वा वाढदिवस
 - अहंकार नासाभेद
 - यश परिणामात नसून प्रयत्नात आहे.
 -  Maharashtra Provincial Social Conference
 - प्रांतिक सामाजिक परिषद-सातारा
 - शिवाजी की रामदास?
 - बडोदे-तत्वज्ञान व समाजशास्त्र विभागाचे अध्यक्ष
 - श्री. विठ्ठल रामजी शिंदे व सुबोध पत्रिका
 - कै. डॉ. संतूजी रामजी लाड
 - मागासलेले व अस्पृश्य
 -  Shree V. R. Shinde’s Work
 - पुण्यातील मानपत्रास उत्तर
-   Liberal Religion in India
- वाई ब्राह्मोसमाज-विश्वास लेख
 - गुरुवर्य शिंदे सूक्ती