धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान

सोमवंशीय सन्मार्दर्शक समाज

(सोमवंशीय सन्मार्गदर्शक समाजातर्फे अस्पृश्य वर्गाची जाहीर सभा, पुणे.........एका कळकळीच्या भाषणातील काही भाग.)

ह्या समाजातील कामे करणारी सर्व तरूण मंडळी आमच्या पुणे येथील बोर्डिंगमध्ये शिकून मोठी झालेली आहेत. त्यांनी आपल्या जातीला सन्मार्ग दाखविण्याचे हे काम पत्करलेले पाहून प्रत्यक्ष त्यांच्या आईबापापेक्षा मला कौतुक वाटणे साहजिकच आहे. प्रथम निराश्रित साहाय्यकारी मंडळीचे काम ह्या शहरात सुरू झाल्यापासून शिमग्यातील बीभत्स प्रकार बंद करण्यासाठी होलिका संमेलनाची योजना झाली. ह्या वेळी निरनिराळ्या जातींच्या पेठानिहाय मंडळ्या स्थापण्यात आल्या. अशाच मंडळीपैकी अस्पृश्यवर्गाच्या मंडळीनी, हा कायमचा समाज स्थापिलेला पाहून होलिका, संमेलनाच्या चालकांच्या उद्देश कल्पनेपेक्षाही अधिक सफल झाला म्हणावयाचा. अस्पृश्य वर्गाच्या काही काही वस्तीमध्ये शिमगा नसताही त्यातील बीभत्स प्रकार दिसून यावयाचे ते दिवस जाऊन आता काही शिकलेल्या तरूण मंडळीनी आपल्या जातीच्या उद्धाराने काम कायमचे पत्करले हे देशातील एक सुचिन्हच होय. येथे जो मोठा स्त्रीसमूह जमलेला आहे, त्यांना उद्देशून मला एवढेच सांगावयाचे आहे की, जर त्यांनी आपल्या ताब्यातील सर्व लहान मुलांना आमच्या शाळेत घातले तर थोडक्यात काळात आतासारखे समाज अधिक निर्माण होऊन जातींचे कल्याण हा हा म्हणता होईल. आमचे मिशन नुसते शाळेचेच काम न करिता त्याबरोबर इतरही कामे करीत आहे. उदा. आजचे अध्यक्ष डॉ. खेडकर हे मिशनने चालविलेल्या धर्मार्य दवाखान्यात रोज सकाळी एक तास येऊन औषधे फुकट देत असतात. तरी पुष्कळ भोळ्याभाबड्या बाया आपले स्वत:चे किंवा लेकरांचे आजार अद्यापि ह्यांना न दाखविता मांत्रिक, भगत व देवर्षी ह्यांच्या नादी लागून आपले पैसे व जीव धोक्यात घालतात. आजच्या प्रसंगी एका महत्वाच्या विषयावर अस्पृश्य वर्गाच्या जबाबदार पुढा-यांना दोन शब्द सांगणे मला जरूर आहे. हल्ली आपल्या देशावर मोठा आणीबाणीचा प्रसंग आहे. सार्वभौम सरकार चिंतामग्न झाले आहे. जनतेचे सर्व जातीचे पुढारी राजकीय हक्क साधण्यास सिद्ध झाले आहेत. अशा वेळी तुमच्यामध्येही झपाट्याने जागृती होत आहे, हे इष्टच आहे. जातवार प्रतिनिधित्वाचा हक्क मिळाला नाही म्हणून इतरांप्रमाणे तुम्हीही सरकारवर रूसून बसण्याची ही वेळ नव्हे, हे मला तुमच्या हितासाठी कळकळीने सांगणे आहे. काही झाले तरी सरकार तुमच्या बाजूस आहे. जातवार प्रतिनिधित्वाचाच हक्क देण्याच्या कामी सरकारने म्हटल्याप्रमाणे जरी अनेक अडचणी असल्या तरी कौन्सिलमध्ये तुमच्याच जातीचे थोडे खास प्रतिनिधी निवडून देण्याची तजवीज होईल, अशी मला अद्यापि बळकट आशा आहे. म्हणून मला तुम्हाला अगत्याचे सांगणे आहे की, त्यावेळी तुम्ही सरकारशी फटकून वागू नये., किंवा बेजबाबदारपणाने न समजताच काहीतरी टीका करू नये. राजकीय हक्क संपादण्याचा खरा मार्ग म्हणजे, सरकारास तन, मन, धन खर्च करून ह्या लढाईत शिकस्तीची मदत करणे हा होय. तुमच्या जातीची एक पलटण पूर्ण झालेली आहे आणि ती हल्ली बडोदा कँपमध्ये आहे, असे मला एका मित्राने सांगितले आहे. ते ऐकून मला अतिशय आनंद झाला आणि सैन्य भरतीच्या कामी हल्लीपेक्षाही अधिक जोराने प्रयत्न झाल्यास साम्राज्याचेच नव्हे तर तुमच्या जातीचेही कल्याण होईल.

धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान

  संपादकीय
  पुरस्कार
विभाग पहिला : प्रवासवर्णन
 - जलप्रवास
 - मार्सेय शहर
 - पॅरीस शहर
 - नॉटर डेम द ला गार्ड देऊळ व ते
     पाहून सुचलेले विचार
 - लंडन शहर
 - ब्रिटिश म्युझिअम
 - लंडन येथील बालहत्यानिवारक गृह
 - सोमयागाचे वर्णन वाचून वाटलेला
    विस्मय व विषाद
 - डेव्हनपोर्ट येथील गुड फ्रायडे
 - बोअर युद्धाचा शेवट व ऑक्सफर्ड
    येथील उल्हास
 - राष्ट्रीय निराशा
 - बर्टन खेड्यातील शाळा कशी दिसली?
 - विभूतीपूजा
 - मॅंचेस्टर कॉलेज
 - पृथ्वीच्या पोटात ४४० यार्डाखाली
 - जनातून वनात आणि परत
 - बंगलूरच्या रस्त्यातील एक फेरी
 - मंगळूर येथील काही विशेष गोष्टी
 - बंगालची सफर
 - शांतिनिकेतन
 - सह्याद्रीवरुन-१
 - सह्याद्रीवरुन-२
 विभाग दुसरा : धर्मपर लेख
 - युनिटेरियन समाज
 - इंग्लंडातील आधुनिक धर्मविषयक
   चळवळ आणि लिव्हरपूल
 - सुशिक्षित धर्मभगिनींस अनावृत पत्र
 - ब्राह्मसमाज व आर्यसमाज (ह्यातील
    हल्लीचे साम्य,भेद व पुढे ऐक्यार्थ यत्न)
 - धर्मजागृती
 - निवृत्ती व प्रवृत्ती आणि अवतारवाद व विकासवाद
 - ईश्वर आणि विश्वास
 - बौद्धधर्म जीर्णोद्धार
 - ब्राह्मधर्म व ब्राह्मसमाज
 - आत्म्याची यात्रा
 - आत्म्याची वसती
 -  हिंदुस्थानातील उदार धर्म
 - कौटुंबिक उपासनेच्यावेळी केलेला
    उपदेश देवाचा व आपला संबंध
 - आवड आणि प्रीती
 - स्तुती, निर्भत्सना व निंदा
 - विनोदाचे महत्त्व
 - प्रेमप्रकाश
 - संग व विषय
 - मरण म्हणजे काय?
 - धर्मप्रसारार्थ स्वानुभवाची आवश्यकता
 - ब्राह्म आणि प्रार्थनासमाजास एक विनंती
 - दास्यभक्तीची ध्वजा
 - प्रेमसंदेश
प्रो. ऑयकेन ह्यांची जीवनमीमांसा
 - धर्म-१
 - धर्म-२
 - नीती-१
 - नीती-२
 - नीती-३
 - शास्त्र आणि तत्वज्ञान-१
 - शास्त्र आणि तत्वज्ञान-२
 - सार्वजनिक नित्य व नैमित्तिक
    उपासनेच्यावेळी केलेले उपदेश
 - संतांचा धर्म आणि राष्ट्राचा उत्कर्ष
 - धर्म, समाज आणि परिषद
 - धर्मसंघाची आवश्यकता
 - विनययोग
 - शासनयोग
 - पितृशासन
 - गुरुशासन
 - राजशासन
 - धर्म आणि व्यवहार
 - प्रेरणा आणि प्रयत्न
 - मानवी आदर आणि दैवी श्रद्धा-१
 - मानवी स्नेह आणि ईश्वरभक्ती -२
 - मनुष्यसेवा आणि ईश्वरोपासना -३
 - मनाची प्रसन्नता आणि मोक्षप्राप्ती-४
 - परमार्थाची प्रापंचिक साधने-५
 - आधुनिक युग आणि ब्राह्मसमाज
 - धर्मसाधन
 - नैराश्यवाद
 - आनंदवाद
 - संसारसुखाची साधने
 - वृत्ती, विश्वास आणि मते
 - व्यक्तित्वविकास
 - स्त्री-दैवत
 - दान आणि ऋण
 - राज्यरोहण
 - नाममंत्राचे सामर्थ्य
 - मनुष्यजन्माची सार्थकता
 - आपुलिया बळे घालावी हे कास
 - कालियामर्दन
विभाग तिसरा : इतर लेख
 - आपला व खालील प्राण्यांचा संबंध
 -  स्वराज्य आणि स्वाराज्य
 - देशभक्ती आणि देवभक्ती
 - समाजसेवेची मूलतत्वे
 - निराश्रित साहाय्यकारी मंडळी व आक्षेपनिरसन
 - रा.गो.भांडारकर ह्यांचे धर्मपर लेख व व्याख्याने
 - प्रार्थनासमाज अप्रिय असल्यास तो का?
 - राजा राममोहन रॉय
 - मुरळी अथवा पश्चिम हिंदुस्थानातील हिंदू
    देवळांतील अनितिमूलक आणि बीभत्स प्रकार
 - श्रीशाहू छत्रपतींच्या मनाचा विकास
 - रावसाहेब थोरात ह्यांच्या "बोधमृत" ला प्रस्तावना
 - जमखिंडी येथील परशुरामभाऊ हायस्कूलचा
    सुवर्णमहोत्सव
 - थोरल्या शाहू महाराजांच्या कारकीर्दीचे मराठ्यांच्या
    इतिहासातील महत्त्व
 - डॉ. भांडारकरांस मानपत्र
 - मराठी भाषेद्वारा ब्राह्मधर्माचा प्रचार
 - राजा राममोहन व बुवाबाजी
 - प्रार्थनासमाजाचा एक नमुना
 - क्षात्रधर्म
 - स्वराज्य विरुद्ध जातिभेद
 - इतिहास, संशोधन व भाषाशास्त्र
 - गुन्हेगार जातीची सुधारणा
 - निराश्रित साह्यकारी मंडळी
 - वाई प्रार्थना संघ मंदिर प्रवेश
 - ब्रह्मानंद केशवचंद्र सेन
 - साधारण ब्राह्मसमाजाची पन्नास वर्षे
 - निराश्रित साहाय्य
 - मुंबई येथील मानपत्रास उत्तर
 - सत्यशोधकांना इशारा अथवा नव्या पिढीचे राजकारण
 - बंदिस्त बळीराजा
 - सही नाही; सहानुभूती!
 - टिळकांच्या मानपत्रास विरोध
 - A Scientific Catechism
 - Gleanings from Periodicals
 - The Arya Samaj of India
 - Liberal Religion in Japan
 - The New Light of Persia
 - Liberal Christianity in Europe
 - Unitarianism in England and America 
विभाग चौथा : परिशिष्टे
 - महर्षी शिंदे ह्यांचे पहिले कीर्तन
 - रामजी बसाप्पा शिंदे ह्यांचा मृत्यू
 - लाहोर येथील धर्मपरिषद

 - कोल्हापूर येथील धर्मविषयक चळवळ व

    प्रगतीपत्रातील अहवाल

 - विसावे व्याख्यान
 - आख्यान
 - महाराष्ट्र सुधारक आगळा
 - भगिनी जनाबाई ह्यांची स्मृतिचित्रे
 - परलोकवासी विठ्ठल रामजी शिंदे
 -  The Late Mr. V. R. Shinde
 - कै. अण्णासाहेब शिंदे, चरित्र व कार्य
 - प.वा. अण्णासाहेब शिंदे
 - व-हाड मध्यप्रांतीय सत्यशोधक हीरक महोत्सव
 - १९ मार्च १९३३-७१ वा वाढदिवस
 - श्री. महाराजांचे अस्पृश्योद्धारक कार्य-श्रीमंत
   सयाजीराव गायकवाड
 - दांभिक देशभक्तापेक्षा
 - धर्मरहस्य अथवा अंत्यजोद्धार
 - लाहोर येथील धर्म परिषद
 - आपुले स्वहित करावे पै आधी
 - सुखवाद व सुखाची साधने
 - लुटूपुटूची पार्लमेंट
 - बहाई समाजाचा ब्राह्मसमाजास संदेश
 - प्रेमाचा विकास
 - भोकरवाडी येथील आपत्ती
 - सुधारकांची जुनी परंपरा (स्फुट)
 - सुधारकच हिंदूधर्माचे खरे रक्षक
 - निष्ठा व नास्तिक्य
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व श्री शाहू छत्रपती
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व सयाजीराव गायकवाड
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व महात्मा गांधी
 - वि.रा. शिंदे व राजाराम छत्रपती
 - विजापूर येथी धर्मकार्य, विजापूर
 - सोमवंशीय सन्मार्गदर्शक समाज
 - रोगनिवारक प्रयत्न-एक निकडीची विनंती
 - कवित्व आणि भरारी
 - मोफत व सक्तीचे शिक्षण नको !!
 - बहुजन पक्ष
 - डी.सी.मिशनचा १७ वा वाढदिवस
 - अहंकार नासाभेद
 - यश परिणामात नसून प्रयत्नात आहे.
 -  Maharashtra Provincial Social Conference
 - प्रांतिक सामाजिक परिषद-सातारा
 - शिवाजी की रामदास?
 - बडोदे-तत्वज्ञान व समाजशास्त्र विभागाचे अध्यक्ष
 - श्री. विठ्ठल रामजी शिंदे व सुबोध पत्रिका
 - कै. डॉ. संतूजी रामजी लाड
 - मागासलेले व अस्पृश्य
 -  Shree V. R. Shinde’s Work
 - पुण्यातील मानपत्रास उत्तर
-   Liberal Religion in India
- वाई ब्राह्मोसमाज-विश्वास लेख
 - गुरुवर्य शिंदे सूक्ती