धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान

मोफत व सक्तीचे शिक्षण नको!!

[हल्ली पुण्यास मोफत व सक्तीचे शिक्षण ह्या विषयावर मनोरंजक वादाचे जलसे चालले आहेत!..........सर्व मुलांना मोफत व सक्तीचे शिक्षण नको, आणि मुलींना तर नकोच नको! असे पुण्याचे काही पदवीधरही खुशाल प्रतिपादू लागले आहेत. त्यात नरसोपंत केळकरही आहेत हे लक्षात ठेवण्यासारखे आहे. अशा लोकांस उत्तर देताना रा. रा. वि. रा. शिंदे ह्यांनी पुढील शब्दांनी आपला तिरस्कार व्यक्त केला आहे........संपादक]

माझा तरी प्रथमत: त्यावर विश्वास बसेना. परंतु स्वानुभवावरून ही गोष्ट आपणास निवेदन करणे मला माझे कर्तव्य वाटते की, पुण्यामध्ये अशा चमत्कारिक वृत्तीच्या धोरणाचा अवलंब करणारे लोक आहेत.........नव्हे त्यांचा एक पक्षच म्युनिसिपालिटीत आहे. काटकसर समितीचा सभासद म्हणून काम करताना त्या पक्षाच्या विरोधाचे इंगित मला पूर्णपणे कळून आले. म्युनिसिपालिटीजवळ पैसा नाही, अशी प्रथमत: ह्या लोकांनी औरड केली व लोकांना असे भासविले की, आमचा विरोध पैशाच्या टंचाईमुळे उत्पन्न झाला आहे. स्त्री शिक्षणाच्या तत्यास आमचा बिलकूल विरोध नाही. काटकसर कमिटीने ह्या तक्रारीचा विचार करून शाळांच्या वेळापत्रकांत, शालागृहात, शिक्षकांच्या पुरवठ्याच्य बाबतीत, शक्य त्या छाटाछाटी करून शिक्षणाची कार्यक्षमता न बिघडू देता कमिटी जेवढी रक्कम खर्च करण्यास प्रथमत: तयार होती, त्यापेक्षा पाच दहा हजार रूपये अधिक खर्च केल्यास कमिटीस मुलांना व मुलींना दोघानांही प्राथमिक शिक्षण मोफत व सक्तीने देता येईल अशी योजना तयार केली. तरीही ह्या सभासदांपैकी कित्येकांना आपला विरोध कायमचा ठेवावा असे वाटत आहे ह्यास काय म्हणावे? मी तर ह्याला अप्रामाणिकपणा, शुद्ध अप्रामाणिकपणा असे नाव देतो. ह्या लोकांचा दुराग्रह आपण चालू देता कामा नये.

राज्यशकटाच्या घोड्याचे लगाम आजपर्यंत अधिकारीवर्गाच्या हातात होते. त्यामुळे शिक्षण प्रसारास अडथळा होत होता असे आमचे म्हणणे होते व म्हणूनच आम्ही स्वराज्याची मागणी करीत होतो. आता ह्या घोड्याचे लगाम हिंदी लोकांच्या हाती देण्यात आले असूनही जर आम्ही शिक्षणास विरोध करण्यासारख्या गोष्टी करून खड्ड्यात पडलो तर तुमच्यासारखे अभागी तुम्हीच! काय, आमच्या, जवळ शिक्षणावर खर्च करण्यास पैसा नाही? हे साफ खोटे आहे. माझा नाही त्याच्यावर विश्वास बसत. महायुद्धामध्ये काय आम्ही खोडा खर्च केला? युद्ध कर्जाला आम्ही उदारपणाने मदत केली नाही काय? मग समजा की, शिक्षणासाठी एकादे कर्ज काढले, तर मला नाही वाटत पैशाची कमतरता पडेल. पैशाच्या अभावाची ओरड ही केवळ दिखाऊ आहे. खरा विरोध तत्वास आहे, तो तुम्ही चालू देता कामा नये. चैनीच्या मार्गानेही आमचा अतोनात पैसा उधळला जात आहे. त्याचे नियंत्रण करा आणि लोकांना, मुलामुलींना शिक्षण द्या. त्यांना साक्षर करा. म्हणजे देशाची तुम्ही फारच मोठी सेवा बजाविली असे होईल. त्यासाठी कितीही कर बसवावा लागला तरी तो लोक देतील व त्याजकडून तो वसूल करून घ्या. शिक्षण सर्वांना सक्तीचे करा अशा लोकमताची व विशेषत: मागासलेल्या व अस्पृश्य वर्गातील लोकांची जोराची मागणी आहे. असा लोकमताचा दाब म्युनिसिपालिटीतील सभासदांवर आणण्याची खरोखर आवश्यकता भासावी हे अत्यंत दुर्दैव होय. लोकमत काय आहे हे मंडळीस अवगत नाही असे नाही, पण ते लोकमतास जबाबदार नाहीत. एकदा निवडून दिले की, तीन वर्षेपर्यंत हे हक्कदार मिरासदार बनले. मग त्यांना लोकमताची पर्वा रहात नाही. मला वाटते की, अशा बाबतीत रेफरन्डम घेऊन सर्व नागरिकांचे मत काय आहे ते समजून घेतले पाहिजे. ह्या उपायाचा अवलंब केल्यास शिक्षणवाद्याचाच विजय होईल अशी माझी खात्री आहे.

सार्वत्रिक सक्तीच्या आणि मोफत प्राथमिक शिक्षणाची जोराची मागणी अस्पृश्यवर्गाची आहे, हेही सर्वांनी लक्षात ठेवावे. ह्या बाबतीत लोकमत जर स्पष्टरीतीने व्यक्त न झाले तर मात्र केवळ पुढारलेल्या वर्गापुरताच शिक्षणाचा प्रसार करण्याकडे म्युनिसिपालिटी लक्ष देईल अशी मला भीती वाटते आणि हल्ली तर प्रो. कानिटकर ह्यांच्या योजनेला जो विरोध आहे त्याचे मूळ आपल्यावर कराचा भार पडून त्याचा लाभ कनिष्ट वर्गाला व अस्पृश्य लोकांना मिळेल, अशी वरिष्ठ वर्गाला भीती वाटत आहे हेच होय. मी तर असे म्हणतो की, म्युनिसिपालिटीने मुलांच्या बरोबर मुलींनाही सक्तीचे शिक्षण देण्याचा ताबडतोब उपक्रम न केला तर म्युनिसिपल कर देण्याचे नाकारून आपण सर्वांनी सत्याग्रह केला पाहिजे. ह्या ठरावात सक्तीचे शिक्षण सुरू करण्याची म्युनिसिपालिटीला विनंती करण्यात येत आहे. परंतु अशा विनंतीने काय कार्यभाग होणार? म्युनिसिपालिटीवर प्रत्यक्ष नाहीतर अप्रत्यक्ष सक्तीच केली पाहिजे.

धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान

  संपादकीय
  पुरस्कार
विभाग पहिला : प्रवासवर्णन
 - जलप्रवास
 - मार्सेय शहर
 - पॅरीस शहर
 - नॉटर डेम द ला गार्ड देऊळ व ते
     पाहून सुचलेले विचार
 - लंडन शहर
 - ब्रिटिश म्युझिअम
 - लंडन येथील बालहत्यानिवारक गृह
 - सोमयागाचे वर्णन वाचून वाटलेला
    विस्मय व विषाद
 - डेव्हनपोर्ट येथील गुड फ्रायडे
 - बोअर युद्धाचा शेवट व ऑक्सफर्ड
    येथील उल्हास
 - राष्ट्रीय निराशा
 - बर्टन खेड्यातील शाळा कशी दिसली?
 - विभूतीपूजा
 - मॅंचेस्टर कॉलेज
 - पृथ्वीच्या पोटात ४४० यार्डाखाली
 - जनातून वनात आणि परत
 - बंगलूरच्या रस्त्यातील एक फेरी
 - मंगळूर येथील काही विशेष गोष्टी
 - बंगालची सफर
 - शांतिनिकेतन
 - सह्याद्रीवरुन-१
 - सह्याद्रीवरुन-२
 विभाग दुसरा : धर्मपर लेख
 - युनिटेरियन समाज
 - इंग्लंडातील आधुनिक धर्मविषयक
   चळवळ आणि लिव्हरपूल
 - सुशिक्षित धर्मभगिनींस अनावृत पत्र
 - ब्राह्मसमाज व आर्यसमाज (ह्यातील
    हल्लीचे साम्य,भेद व पुढे ऐक्यार्थ यत्न)
 - धर्मजागृती
 - निवृत्ती व प्रवृत्ती आणि अवतारवाद व विकासवाद
 - ईश्वर आणि विश्वास
 - बौद्धधर्म जीर्णोद्धार
 - ब्राह्मधर्म व ब्राह्मसमाज
 - आत्म्याची यात्रा
 - आत्म्याची वसती
 -  हिंदुस्थानातील उदार धर्म
 - कौटुंबिक उपासनेच्यावेळी केलेला
    उपदेश देवाचा व आपला संबंध
 - आवड आणि प्रीती
 - स्तुती, निर्भत्सना व निंदा
 - विनोदाचे महत्त्व
 - प्रेमप्रकाश
 - संग व विषय
 - मरण म्हणजे काय?
 - धर्मप्रसारार्थ स्वानुभवाची आवश्यकता
 - ब्राह्म आणि प्रार्थनासमाजास एक विनंती
 - दास्यभक्तीची ध्वजा
 - प्रेमसंदेश
प्रो. ऑयकेन ह्यांची जीवनमीमांसा
 - धर्म-१
 - धर्म-२
 - नीती-१
 - नीती-२
 - नीती-३
 - शास्त्र आणि तत्वज्ञान-१
 - शास्त्र आणि तत्वज्ञान-२
 - सार्वजनिक नित्य व नैमित्तिक
    उपासनेच्यावेळी केलेले उपदेश
 - संतांचा धर्म आणि राष्ट्राचा उत्कर्ष
 - धर्म, समाज आणि परिषद
 - धर्मसंघाची आवश्यकता
 - विनययोग
 - शासनयोग
 - पितृशासन
 - गुरुशासन
 - राजशासन
 - धर्म आणि व्यवहार
 - प्रेरणा आणि प्रयत्न
 - मानवी आदर आणि दैवी श्रद्धा-१
 - मानवी स्नेह आणि ईश्वरभक्ती -२
 - मनुष्यसेवा आणि ईश्वरोपासना -३
 - मनाची प्रसन्नता आणि मोक्षप्राप्ती-४
 - परमार्थाची प्रापंचिक साधने-५
 - आधुनिक युग आणि ब्राह्मसमाज
 - धर्मसाधन
 - नैराश्यवाद
 - आनंदवाद
 - संसारसुखाची साधने
 - वृत्ती, विश्वास आणि मते
 - व्यक्तित्वविकास
 - स्त्री-दैवत
 - दान आणि ऋण
 - राज्यरोहण
 - नाममंत्राचे सामर्थ्य
 - मनुष्यजन्माची सार्थकता
 - आपुलिया बळे घालावी हे कास
 - कालियामर्दन
विभाग तिसरा : इतर लेख
 - आपला व खालील प्राण्यांचा संबंध
 -  स्वराज्य आणि स्वाराज्य
 - देशभक्ती आणि देवभक्ती
 - समाजसेवेची मूलतत्वे
 - निराश्रित साहाय्यकारी मंडळी व आक्षेपनिरसन
 - रा.गो.भांडारकर ह्यांचे धर्मपर लेख व व्याख्याने
 - प्रार्थनासमाज अप्रिय असल्यास तो का?
 - राजा राममोहन रॉय
 - मुरळी अथवा पश्चिम हिंदुस्थानातील हिंदू
    देवळांतील अनितिमूलक आणि बीभत्स प्रकार
 - श्रीशाहू छत्रपतींच्या मनाचा विकास
 - रावसाहेब थोरात ह्यांच्या "बोधमृत" ला प्रस्तावना
 - जमखिंडी येथील परशुरामभाऊ हायस्कूलचा
    सुवर्णमहोत्सव
 - थोरल्या शाहू महाराजांच्या कारकीर्दीचे मराठ्यांच्या
    इतिहासातील महत्त्व
 - डॉ. भांडारकरांस मानपत्र
 - मराठी भाषेद्वारा ब्राह्मधर्माचा प्रचार
 - राजा राममोहन व बुवाबाजी
 - प्रार्थनासमाजाचा एक नमुना
 - क्षात्रधर्म
 - स्वराज्य विरुद्ध जातिभेद
 - इतिहास, संशोधन व भाषाशास्त्र
 - गुन्हेगार जातीची सुधारणा
 - निराश्रित साह्यकारी मंडळी
 - वाई प्रार्थना संघ मंदिर प्रवेश
 - ब्रह्मानंद केशवचंद्र सेन
 - साधारण ब्राह्मसमाजाची पन्नास वर्षे
 - निराश्रित साहाय्य
 - मुंबई येथील मानपत्रास उत्तर
 - सत्यशोधकांना इशारा अथवा नव्या पिढीचे राजकारण
 - बंदिस्त बळीराजा
 - सही नाही; सहानुभूती!
 - टिळकांच्या मानपत्रास विरोध
 - A Scientific Catechism
 - Gleanings from Periodicals
 - The Arya Samaj of India
 - Liberal Religion in Japan
 - The New Light of Persia
 - Liberal Christianity in Europe
 - Unitarianism in England and America 
विभाग चौथा : परिशिष्टे
 - महर्षी शिंदे ह्यांचे पहिले कीर्तन
 - रामजी बसाप्पा शिंदे ह्यांचा मृत्यू
 - लाहोर येथील धर्मपरिषद

 - कोल्हापूर येथील धर्मविषयक चळवळ व

    प्रगतीपत्रातील अहवाल

 - विसावे व्याख्यान
 - आख्यान
 - महाराष्ट्र सुधारक आगळा
 - भगिनी जनाबाई ह्यांची स्मृतिचित्रे
 - परलोकवासी विठ्ठल रामजी शिंदे
 -  The Late Mr. V. R. Shinde
 - कै. अण्णासाहेब शिंदे, चरित्र व कार्य
 - प.वा. अण्णासाहेब शिंदे
 - व-हाड मध्यप्रांतीय सत्यशोधक हीरक महोत्सव
 - १९ मार्च १९३३-७१ वा वाढदिवस
 - श्री. महाराजांचे अस्पृश्योद्धारक कार्य-श्रीमंत
   सयाजीराव गायकवाड
 - दांभिक देशभक्तापेक्षा
 - धर्मरहस्य अथवा अंत्यजोद्धार
 - लाहोर येथील धर्म परिषद
 - आपुले स्वहित करावे पै आधी
 - सुखवाद व सुखाची साधने
 - लुटूपुटूची पार्लमेंट
 - बहाई समाजाचा ब्राह्मसमाजास संदेश
 - प्रेमाचा विकास
 - भोकरवाडी येथील आपत्ती
 - सुधारकांची जुनी परंपरा (स्फुट)
 - सुधारकच हिंदूधर्माचे खरे रक्षक
 - निष्ठा व नास्तिक्य
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व श्री शाहू छत्रपती
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व सयाजीराव गायकवाड
 - विठ्ठल रामजी शिंदे व महात्मा गांधी
 - वि.रा. शिंदे व राजाराम छत्रपती
 - विजापूर येथी धर्मकार्य, विजापूर
 - सोमवंशीय सन्मार्गदर्शक समाज
 - रोगनिवारक प्रयत्न-एक निकडीची विनंती
 - कवित्व आणि भरारी
 - मोफत व सक्तीचे शिक्षण नको !!
 - बहुजन पक्ष
 - डी.सी.मिशनचा १७ वा वाढदिवस
 - अहंकार नासाभेद
 - यश परिणामात नसून प्रयत्नात आहे.
 -  Maharashtra Provincial Social Conference
 - प्रांतिक सामाजिक परिषद-सातारा
 - शिवाजी की रामदास?
 - बडोदे-तत्वज्ञान व समाजशास्त्र विभागाचे अध्यक्ष
 - श्री. विठ्ठल रामजी शिंदे व सुबोध पत्रिका
 - कै. डॉ. संतूजी रामजी लाड
 - मागासलेले व अस्पृश्य
 -  Shree V. R. Shinde’s Work
 - पुण्यातील मानपत्रास उत्तर
-   Liberal Religion in India
- वाई ब्राह्मोसमाज-विश्वास लेख
 - गुरुवर्य शिंदे सूक्ती