महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे जीवन व कार्य

काठेवाडचा दौरा

विठ्ठलराव शिंदे जमखंडीवरून परत आल्यानंतर १९०४च्या एप्रिलमध्ये काठेवाडात दौरा करण्याचा योग जुळून आला. त्यांचे गुजराथेतील मित्र नानालाल कवी हे त्या सुमारास सादरा येथे सरकारी नोकरीत होते. त्यांनी उन्हाळ्याच्या सुटीत शिंदे यांच्याबरोबर काठेवाडीतील समाजाच्या प्रचारकार्यासाठी दौरा काढण्याचे ठरविले व शिंदे यांना तसे निमंत्रण दिले. स्टेशनवरून त्यांना सादरा गावापर्यंत उंटावर बसून जावे लागले. हा प्रवास काही सुखद नव्हता. साद-याहून प्रथम ते दोघे अहमदाबाद प्रार्थनासमाजात गेले. समाजाचे अध्यक्ष पंढरपूर येथील अनाथालयाचे संस्थापक लालशंकर उमियाशंकर यांची प्रथमच ओळख झाली. विठ्ठलराव शिंदे यांनी प्रार्थनासमाजात व्याख्याने दिली. सभासदांचा परिचय करून घेतला. प्रार्थनामंदिर प्रशस्त आणि सुंदर होते. नंतर अहमदाबादहून ते दोघे राजकोटला गेले व शंकर पांडुरंग पंडित यांच्याकडे उतरले. राजकोटातील राजकुमार कॉलेज व दुसरी एक श्रीमंत थाटाची शाळा त्यांनी पाहिली. राजकोटहून भावनगरला जाऊन शिंदे यांनी तेथील कॉलेजात व्याख्यान दिले. जुनागड येथे दिवाण बेचरदास यांच्याकडे ते उतरले. व्याख्याने, भेटी इत्यादी कार्यक्रमानंतर गिरनार पर्वतावर चार दिवस मुक्काम करण्याचे ठरविले. दिवाणांच्या ओळखीमुळे त्यांची तेथे राहण्याची उत्तम व्यवस्था झाली.

गिरनार पर्वत जवळ जवळ ४००० फूट उंच आहे. पायथ्याशी सम्राट अशोकाचा प्रसिद्ध शिलालेख आहे. गिरनारच्या पश्चिमेस गीर नावाचे सिंहासाठी प्रसिद्ध असलेले जंगल आहे. प्राणिसंग्रहालयात त्यांनी दहा-बारा सिंह पाहिले. शिखरावर कित्येक प्राचीन, सुंदर जैनमंदिरे आहेत. तेथून आसमंतातला देखावा आत्म्याला जागृत करणारा आहे असे शिंदे यांना वाटले. ह्या पर्वतावर मोठमोठ्या खोल गुहा आहेत. नानालाल व शिंदे एका गुहेत प्रवेश करून बरेच लांबवर गेल्यावर त्यांना विलक्षण दृश्य दिसले. शिंदे यांनी त्याचे मोठे वेधक वर्णन केले आहे. “गाभा-यात कितीतरी निःसंग आणि विरक्त साधू राहत असलेले आम्ही पाहिले. पेटलेल्या धुनीचा प्रकाश अंधारात रौद्र रसाची प्रेरणा करीत होता. साधूंच्या मुद्रा गंभीर आणि प्रसन्न. शरीरे धष्टपुष्ट आणि तेजःपुंज. बहुतेक नग्न आणि राखेने माखलेली पाहून फार आश्चर्य वाटले. ह्या निर्जन प्रदेशात ह्या साधूंची खाण्यापिण्याची सोय कशी लागते, इतर योगक्षेम कसा चालतो याचे कोडे आम्हाला पडले. साधूंना असे प्रश्न विचारल्यावर त्यांनी नुसते हासून आमची बोळवण केली. गुहेच्या आसपास ठिकठिकाणी शुद्धोदकाची कित्येक टाकी दिसली. त्यांचा उपयोग हे साधू आणि जंगलातले व्याघ्रादी वन्य पशू यांच्याशिवाय दुसरे कोण करणार! हे आळीपाळीने टाक्यावर येऊन जात असत. त्यांच्या गाठीभेटी होऊन काय प्रकार घडत असे हे कळण्याला मार्ग नव्हता.”१

गिरनार पर्वतावरील वास्तव्याचे त्यांचे चार दिवस मोठ्या समाधानाचे, एकांतवासाचे आणि धर्मचिंतनाचे गेले. जुनागडला परत आल्यानंतर त्यांची मियागावचे ठाकूर यांच्याशी भेट झाली. त्यांनी आपल्या जहागिरीच्या गावी येण्याचे शिंदे यांना मोठे अगत्यपूर्वक निमंत्रण दिले व शिंदे त्याप्रमाणे गेलेही. तेथे त्यांना एका जुन्या शाहिराची एकतारीवरची सुंदर भजने ऐकावयास मिळाली. त्यांपैकी तेजाभगत नावाच्या शाहिराची दोन-तीन पदे त्यांनी उतरून घेतली. पुढे कीर्तनात त्यांना त्यांचा चांगला उपयोग झाला. नानालाल कवींचा निरोप घेऊन शिंदे अहमदाबादहून मुंबईला परतले.

संदर्भ
१.    विठ्ठल राजमी शिंदे, माझ्या आठवणी व अनुभव, पृ. १६५.

महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे जीवन व कार्य

   निवेदन
    लेखकाचे मनोगत
    दुस-या व तिस-या आवृत्तीच्या निमित्ताने
    प्रस्तावना 
 -   अंत:प्रेरणेचा निर्णय
 -   आजी-आजोबा आणि आई-वडिल
 -   बालपण 
 -   कॉलेजची पहिली दोन वर्षं
 -   जनाबाईंची संसारकथा
 -   जनाबाईंचे शिक्षण
 -   हुजूरपागा शाळा आणि शांता सुखटणकरची
     करुण कहाणी
-    इंटरमीजिएटचे दुसरे वर्ष
 -    पदवी परीक्षेचा अभ्यास आणि एकोणिसाव्या
      शतकाच्या अखेरचे पुणे
   प्रार्थनासमाजाची दीक्षा 
 -    पदवी परीक्षा
 -   अंत:स्थ भावजीवनातील खळबळ 
 -    एकेश्वरी उदार धर्मपंथ
 -    प्रार्थनासमाज
 -    धर्मशिक्षणासाठी निवड आणि परदेशगमन
 -    मुंबई ते ऑक्सफर्ड
 -     मॅंचेस्टर कॉलेज
 -    ऑक्सफर्डमधील पहिले दोन महिने
 -    नाताळची सुट्टी : मुक्काम लंडन 
 -    पत्रांचा विरंगुळा
 -    दक्षिण किना-यावरील पंधरवडा
 -    प्रोफेसरांच्या कुटुंबात सरोवर प्रांती
 -    एडिंबरो आणि स्कॉच सरोवरे
 -    हिंदू गृहस्थिती आणि समाजस्थिती 
      व्याख्यान व नाट्यप्रयोग 
 -    पारीस येथील एक महिना
 -   लिव्हरपूल येथील त्रैवार्षिक युनिटेरियन परिषद
 -    ऑक्सफर्डमधील शेवटची टर्म
 -    ऍमस्टरडॅम येथील आंतराष्ट्रीय उदार धर्मपरिषद
 -    परतीचा प्रवास
 -    स्वदेशी आगमन, बडोदा भेट आणि
      धर्मप्रचारकार्याला प्रारंभ
 -    मद्रासच्या परिषदा आणि हिंदुस्थानचा दौरा
-    जमखंडी-मुधोळ येथील प्रचारकार्य
 -    काठेवाडचा दौरा 
 -    मुंबईतील बि-हाड आणि प्रार्थनासमाजातील नवचैतन्य
 -    धर्मप्रचाराचे विस्तारित कार्य
 -    कौटुंबिक अडचणी, पुणे प्रार्थनासमाजातील नवचैतन्य
 -    धर्मप्रचारार्थ दौरा
 -    प्रवासातील अनुभव
 -    जनाबाई पनवेलमध्ये शिक्षिका
 -    विविध प्रार्थनासमाजांतील सहभाग
 -    भारतीय एकेश्वरी धर्मपरिषद
 -    ब्राह्मधर्मसूची ग्रंथ
 -    अस्पृश्यवर्गाच्या उन्नतीविषयक कार्याचे प्रारंभिक प्रयत्न
 -    मिशनच्या स्थापनेचा संकल्प
 -    मिशनची स्थापना
 -  मिशनची घटना व पुणे येथील अंगभूत शाखा
 -    मिशनमधील दोन समारंभ 
 -    मिशनच्या स्थापनेनंतर वातावरणातील बदल
 -    निधीची योजना
 -    मुंबई प्रार्थनासमाजाशी दुरावा आणि फारकत
 -    पुण्यास स्थलांतर
 -    मिशनची महाराष्ट्र परिषद
 -    तुकोजीराव महाराजांची देणगी व मांगांचे
      शेतकी खेडे वसविण्याचा प्रयत्न
 -   अहल्याश्रमाची पूर्वतयारी 
 -    मराठ्यांची सांस्कृतिक जबाबदारी 
 -    काँग्रेसमध्ये अस्पृश्यतानिवारणाचा ठराव
 -    अस्पृश्यवर्गाच्या उन्नतीची दिशा व मार्ग
 -    अस्पृश्यतानिवारक परिषद
 -   राष्ट्रीय प्रवाहात मराठा समाज
 -    अस्पृश्यवर्गाचे कायदेमंडळात प्रतिनिधित्व
 -    गैरसमजाचा ससेमिरा 
 -    १९२० सालातील निवडणूक 
-    शिंदे आणि ब्राह्मणेतर पक्ष
 -    कुटुंबातील मृत्यू
 -    मुलींसाठी सक्तीचे शिक्षण
 -    मद्यपाननिषेधाची चळवळ व अन्य सामाजिक कार्य
 -    मिशनचा कार्यविस्तार : कर्नाटक-मध्यप्रांतातील शाखा 
 -    मिशनसंबंधी आक्षेप व समस्या
 -    मिशनची पुनर्घटना
 -    खटल्याचा दैवदुर्विलास
 -    मिशनमधील सहकारी व सहका-यांच्या
       दृष्टीतून विठ्ठल रामजी शिंदे
 -    मंगलोरमधील कार्य
 -   व्हायकोम सत्याग्रह
 -    मंगलोर ब्राह्मसमाजातील पेचप्रसंग
 -    कौटुंबिक उपासनामंडळ
 -    सत्याग्रहात सहभाग आणि नेतृत्व
 -    अस्पृश्यतानिवारणाचे कार्य व म. गांधीशी संबंध
 -    येरवड्याच्या तुरुंगात
 -    ब्रह्मदेशाची यात्रा 
 -    शेतकरी चळवळ
 -    परिषदा, संमेलने यांमधील सहभाग
 -   कौटुंबिक वातावरण
 -    बहुमान, अवमान आणि निष्ठा
 -    वाई ब्राह्मसमाज आणि ग्रामीण भागातील धर्मकार्य
 -    विचारविश्व
 -    साहित्यसेवा आणि संशोधनकार्य
 -   अपूर्व स्नेहसंमेलन
 -   अखेरचे दिवस
 -   उपसंहार 
 -   परिशिष्टे १/२ आणि ३ 
 -   मनोगते
 -   महर्षी शिंदे यांचे फोटो व काही हस्तलिखिते