महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे जीवन व कार्य

निवेदन

विसाव्या शतकातील श्रेष्ठ धर्मचिंतक व समाजसुधारक महर्षी वि. रा. शिंदे यांचे जीवनचरित्र वाचकांना अर्पण करताना विशेष आनंद होत आहे. मराठीतील प्रगतिशील विचाराचे लेखक गो. मा. पवार यांनी 'यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान'तर्फे मिळालेल्या अभ्यासवृत्तीतून महर्षी शिंदे यांच्या जीवन व कार्याचा सखोल अभ्यास केला व त्यातून हे चरित्र सिद्ध झाले आहे.

महर्षी शिंदे यांचे अस्पृश्योद्धाराच्या क्षेत्रातील कार्य व त्यांनी मांडलेला धर्मविचार अजोड आहे; मात्र महाराष्ट्राने आजवर त्यांच्या या योगदानाची म्हणावी तशी दखल घेतलेली नाही, अशी खंत गेली अनेक वर्षे काही संवेदनशील समाजचिंतक व्यक्त करत आहेत. 'लोकवाङ्मय गृहा'ने मात्र प्रथमपासूनच महर्षी शिंद्यांविषयीची 'विठ्ठल रामजी शिंदे : शापित महात्मा', 'म. विठ्ठल रामजी शिंदे यांचे आर्थिक आणि सांस्कृतिक विचार', 'म. विठ्ठल रामजी शिंदे यांच्या राजकीय व सामाजिक चळवळी', 'म. विठ्ठल रामजी शिंदे यांचे बहुजनवादी राजकारण' आणि 'म. विठ्ठल रामजी शिंदे यांचे धर्मविषयक विचार' ही आमची पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत. आज महर्षी शिंद्यांचे हे विस्तृत व प्रदीर्घ असे जीवनचरित्र प्रकाशित करताना त्यांना न्याय देण्याच्या प्रयत्नात यशस्वी झाल्याचे समाधान आम्हाला आहे.

प्रस्तुत ग्रंथाच्या निर्मितिखर्चाचा वाटा काही प्रमाणात उचलण्याचे मौलिक कार्य 'समाजसुधारक आगरकर विचार व्यासपीठा'ने केले आहे. त्यांच्या या सहकार्यामुळेच गंभीर ग्रंथांविषयी मोठ्या प्रमाणावर अनास्थेचे वातावरण असण्याच्या सध्याच्या काळात आकाराने एवढा मोठा ग्रंथ प्रकाशित करण्याचे धाडस आम्ही करू शकलो व ग्रंथाची किंमतही तुलनेने कमी ठेवणे शक्य झाले. 'आगरकर व्यासपीठा'चे आम्ही आभारी आहोत.

एवढ्या प्रदीर्घ ग्रंथांची सूची वेळेत पूर्ण करण्याचे क्लिष्ट काम प्रा. शैलेश औटी यांनी केले. तसेच सुबक असे मुखपृष्ठ श्री. बाळ ठाकूर यांनी करून दिले. याबद्दल त्यांचेही आभार.

- प्रकाशक


महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे जीवन व कार्य

   निवेदन
    लेखकाचे मनोगत
    दुस-या व तिस-या आवृत्तीच्या निमित्ताने
    प्रस्तावना 
 -   अंत:प्रेरणेचा निर्णय
 -   आजी-आजोबा आणि आई-वडिल
 -   बालपण 
 -   कॉलेजची पहिली दोन वर्षं
 -   जनाबाईंची संसारकथा
 -   जनाबाईंचे शिक्षण
 -   हुजूरपागा शाळा आणि शांता सुखटणकरची
     करुण कहाणी
-    इंटरमीजिएटचे दुसरे वर्ष
 -    पदवी परीक्षेचा अभ्यास आणि एकोणिसाव्या
      शतकाच्या अखेरचे पुणे
   प्रार्थनासमाजाची दीक्षा 
 -    पदवी परीक्षा
 -   अंत:स्थ भावजीवनातील खळबळ 
 -    एकेश्वरी उदार धर्मपंथ
 -    प्रार्थनासमाज
 -    धर्मशिक्षणासाठी निवड आणि परदेशगमन
 -    मुंबई ते ऑक्सफर्ड
 -     मॅंचेस्टर कॉलेज
 -    ऑक्सफर्डमधील पहिले दोन महिने
 -    नाताळची सुट्टी : मुक्काम लंडन 
 -    पत्रांचा विरंगुळा
 -    दक्षिण किना-यावरील पंधरवडा
 -    प्रोफेसरांच्या कुटुंबात सरोवर प्रांती
 -    एडिंबरो आणि स्कॉच सरोवरे
 -    हिंदू गृहस्थिती आणि समाजस्थिती 
      व्याख्यान व नाट्यप्रयोग 
 -    पारीस येथील एक महिना
 -   लिव्हरपूल येथील त्रैवार्षिक युनिटेरियन परिषद
 -    ऑक्सफर्डमधील शेवटची टर्म
 -    ऍमस्टरडॅम येथील आंतराष्ट्रीय उदार धर्मपरिषद
 -    परतीचा प्रवास
 -    स्वदेशी आगमन, बडोदा भेट आणि
      धर्मप्रचारकार्याला प्रारंभ
 -    मद्रासच्या परिषदा आणि हिंदुस्थानचा दौरा
-    जमखंडी-मुधोळ येथील प्रचारकार्य
 -    काठेवाडचा दौरा 
 -    मुंबईतील बि-हाड आणि प्रार्थनासमाजातील नवचैतन्य
 -    धर्मप्रचाराचे विस्तारित कार्य
 -    कौटुंबिक अडचणी, पुणे प्रार्थनासमाजातील नवचैतन्य
 -    धर्मप्रचारार्थ दौरा
 -    प्रवासातील अनुभव
 -    जनाबाई पनवेलमध्ये शिक्षिका
 -    विविध प्रार्थनासमाजांतील सहभाग
 -    भारतीय एकेश्वरी धर्मपरिषद
 -    ब्राह्मधर्मसूची ग्रंथ
 -    अस्पृश्यवर्गाच्या उन्नतीविषयक कार्याचे प्रारंभिक प्रयत्न
 -    मिशनच्या स्थापनेचा संकल्प
 -    मिशनची स्थापना
 -  मिशनची घटना व पुणे येथील अंगभूत शाखा
 -    मिशनमधील दोन समारंभ 
 -    मिशनच्या स्थापनेनंतर वातावरणातील बदल
 -    निधीची योजना
 -    मुंबई प्रार्थनासमाजाशी दुरावा आणि फारकत
 -    पुण्यास स्थलांतर
 -    मिशनची महाराष्ट्र परिषद
 -    तुकोजीराव महाराजांची देणगी व मांगांचे
      शेतकी खेडे वसविण्याचा प्रयत्न
 -   अहल्याश्रमाची पूर्वतयारी 
 -    मराठ्यांची सांस्कृतिक जबाबदारी 
 -    काँग्रेसमध्ये अस्पृश्यतानिवारणाचा ठराव
 -    अस्पृश्यवर्गाच्या उन्नतीची दिशा व मार्ग
 -    अस्पृश्यतानिवारक परिषद
 -   राष्ट्रीय प्रवाहात मराठा समाज
 -    अस्पृश्यवर्गाचे कायदेमंडळात प्रतिनिधित्व
 -    गैरसमजाचा ससेमिरा 
 -    १९२० सालातील निवडणूक 
-    शिंदे आणि ब्राह्मणेतर पक्ष
 -    कुटुंबातील मृत्यू
 -    मुलींसाठी सक्तीचे शिक्षण
 -    मद्यपाननिषेधाची चळवळ व अन्य सामाजिक कार्य
 -    मिशनचा कार्यविस्तार : कर्नाटक-मध्यप्रांतातील शाखा 
 -    मिशनसंबंधी आक्षेप व समस्या
 -    मिशनची पुनर्घटना
 -    खटल्याचा दैवदुर्विलास
 -    मिशनमधील सहकारी व सहका-यांच्या
       दृष्टीतून विठ्ठल रामजी शिंदे
 -    मंगलोरमधील कार्य
 -   व्हायकोम सत्याग्रह
 -    मंगलोर ब्राह्मसमाजातील पेचप्रसंग
 -    कौटुंबिक उपासनामंडळ
 -    सत्याग्रहात सहभाग आणि नेतृत्व
 -    अस्पृश्यतानिवारणाचे कार्य व म. गांधीशी संबंध
 -    येरवड्याच्या तुरुंगात
 -    ब्रह्मदेशाची यात्रा 
 -    शेतकरी चळवळ
 -    परिषदा, संमेलने यांमधील सहभाग
 -   कौटुंबिक वातावरण
 -    बहुमान, अवमान आणि निष्ठा
 -    वाई ब्राह्मसमाज आणि ग्रामीण भागातील धर्मकार्य
 -    विचारविश्व
 -    साहित्यसेवा आणि संशोधनकार्य
 -   अपूर्व स्नेहसंमेलन
 -   अखेरचे दिवस
 -   उपसंहार 
 -   परिशिष्टे १/२ आणि ३ 
 -   मनोगते
 -   महर्षी शिंदे यांचे फोटो व काही हस्तलिखिते