महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे जीवन व कार्य

पदवी परीक्षा

१८९८ हे वर्ष विठ्ठलरावांच्या जीवनात अंतःस्थ खळबळीचे तसेच बाह्य उलाढालींचे गेले. सार्वजनिक काम प्रत्यक्षात कसे सुरू करता येईल याबद्दल गंभीरपणे त्यांची वाटाघाट आपल्या मित्रांसमवेत चालाली होती. वैवाहिक जीवनामध्ये पडलेला नाजूक पेच कसा सोडवावा ह्या विचाराने त्यांच्या मनामध्ये खळबळ माजून राहिली होती व त्यांचे अंतःस्थ भावजीवन ढवळून निघाले होते. लौकिक जीवानातील या प्रश्नाइतकाच आध्यात्मिक जीवनातील प्रश्न निकराचा होऊन बसला होता व प्रार्थनासमाजाची रीतसर दीक्षा घेऊन तो प्रश्न त्यांनी अखेरीस मनासारखा सोडविला.

आदल्या वर्षी बी. ए. च्या परीक्षेला बसून विठ्ठलरावांना अपयश पदरी घ्यावे लागले होते. परीक्षेचा तोच अभ्यास १८९८ मध्ये करणे त्यांना भाग पडले. एक तर सतत नवे वाचावे, नव्या विचारांचा परिचय करून घ्यावा ही उत्कंठा असणा-या विठ्ठलरावांना तीच ती अभ्यासाची जुनी पुस्तके डोळ्यांसमोर धरणेही तिटका-याचे वाटत असणार. परंतु एकदाची या परीक्षेच्या फे-यातून सुटका करून घेणे भाग असल्यामुळे त्यांनी अभ्यास करून मुंबई विश्वविद्यालयाची ही परीक्षा दिली. विठ्ठलरावांना एकदा इंटरमीजिएटच्या परीक्षेत व त्यानंतर बी.ए.च्या परीक्षेत असे दोनदा अपयश पचवावे लागले होते. ह्या अपयशामुळे व्यावहारिक पातळीवरून त्यांना दुःख वाटले असले तरी त्यांचा स्वतःबद्दल वाटणारा खोलवरचा आत्मविश्वास अभंग राहिला होता. उलट विश्वविद्यालयाच्या परीक्षेच्या चढाओढीच्या पद्धतीचा त्यांना तिटकारा आला होता. अशा पद्धतीने जे स्कॉलर ठरतात ते पुढील आयुष्यक्रमात मोठ्या विद्वतेची कामे करताना दिसत नाहीत हे त्यांना जाणवत होते. त्याचे कारणही त्यांनी नमूद केले आहे. “याचे कारण ऐन तारुण्यात त्यांची अनैसर्गिक पिळवणूक होऊन ते खच्ची होतात. नुसत्या शर्यतीने कोण विद्वान होईल? विद्वता हा नैसर्गिक विकास आहे. शर्यतीचे घोडे आणि औताचे घोडे यांची तुलना केली तर अश्वशक्ती (Horse Power) कुणाची व का जास्त असते हे कोळून येईल.”१ बी.ए. परीक्षेचा शेवटचा पेपर दिल्यानंतर तर परीक्षापद्धतीबद्दलची ही घृणा त्यांच्या मनामध्ये दाटून आली. शेवटचा पेपर संपल्यावर युनिव्हर्सिटीच्या पटांगणावरील भिंतीवर बसून युनिव्हर्सिटीच्या राजाबाई टॉवरकडे ते पाहत होते. हा टॉवर त्यांना प्राचीन बाबिलोनिया शहरातील बॉल मरढॉक नावाच्या उग्र देवतेचा पुतळाच भासला. त्या पुतळ्याच्या हातात एक तापलेला लाल तवा असून गावातील मातांनी आपल्या प्रथम जन्मलेल्या मुलास त्यात टाकून आहूती देण्याची चाल होती. तशीच चाल ह्या युनिव्हर्सिटीच्या परीक्षेच्या खाईत आपला पोटच्या पोरास होरपळून काढण्याची आहे अशी त्यांची त्या वेळी झालेली कटू आणि जहाल भावना त्यांनी नमूद केली आहे.

१८९८ सालात अखेरीस बी. ए. ची परीक्षा विठ्ठलराव पास झाले. कायद्याच्या पेपरामध्ये फर्स्टक्लासचे मार्क पडून फर्स्ट एल्. एल्. बी. ही परीक्षाही ते पास झाले.

संदर्भ
१. विठ्ठल रामजी शिंदे, माझ्या आठवणी व अनुभव, पृ १०९. 

महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे जीवन व कार्य

   निवेदन
    लेखकाचे मनोगत
    दुस-या व तिस-या आवृत्तीच्या निमित्ताने
    प्रस्तावना 
 -   अंत:प्रेरणेचा निर्णय
 -   आजी-आजोबा आणि आई-वडिल
 -   बालपण 
 -   कॉलेजची पहिली दोन वर्षं
 -   जनाबाईंची संसारकथा
 -   जनाबाईंचे शिक्षण
 -   हुजूरपागा शाळा आणि शांता सुखटणकरची
     करुण कहाणी
-    इंटरमीजिएटचे दुसरे वर्ष
 -    पदवी परीक्षेचा अभ्यास आणि एकोणिसाव्या
      शतकाच्या अखेरचे पुणे
   प्रार्थनासमाजाची दीक्षा 
 -    पदवी परीक्षा
 -   अंत:स्थ भावजीवनातील खळबळ 
 -    एकेश्वरी उदार धर्मपंथ
 -    प्रार्थनासमाज
 -    धर्मशिक्षणासाठी निवड आणि परदेशगमन
 -    मुंबई ते ऑक्सफर्ड
 -     मॅंचेस्टर कॉलेज
 -    ऑक्सफर्डमधील पहिले दोन महिने
 -    नाताळची सुट्टी : मुक्काम लंडन 
 -    पत्रांचा विरंगुळा
 -    दक्षिण किना-यावरील पंधरवडा
 -    प्रोफेसरांच्या कुटुंबात सरोवर प्रांती
 -    एडिंबरो आणि स्कॉच सरोवरे
 -    हिंदू गृहस्थिती आणि समाजस्थिती 
      व्याख्यान व नाट्यप्रयोग 
 -    पारीस येथील एक महिना
 -   लिव्हरपूल येथील त्रैवार्षिक युनिटेरियन परिषद
 -    ऑक्सफर्डमधील शेवटची टर्म
 -    ऍमस्टरडॅम येथील आंतराष्ट्रीय उदार धर्मपरिषद
 -    परतीचा प्रवास
 -    स्वदेशी आगमन, बडोदा भेट आणि
      धर्मप्रचारकार्याला प्रारंभ
 -    मद्रासच्या परिषदा आणि हिंदुस्थानचा दौरा
-    जमखंडी-मुधोळ येथील प्रचारकार्य
 -    काठेवाडचा दौरा 
 -    मुंबईतील बि-हाड आणि प्रार्थनासमाजातील नवचैतन्य
 -    धर्मप्रचाराचे विस्तारित कार्य
 -    कौटुंबिक अडचणी, पुणे प्रार्थनासमाजातील नवचैतन्य
 -    धर्मप्रचारार्थ दौरा
 -    प्रवासातील अनुभव
 -    जनाबाई पनवेलमध्ये शिक्षिका
 -    विविध प्रार्थनासमाजांतील सहभाग
 -    भारतीय एकेश्वरी धर्मपरिषद
 -    ब्राह्मधर्मसूची ग्रंथ
 -    अस्पृश्यवर्गाच्या उन्नतीविषयक कार्याचे प्रारंभिक प्रयत्न
 -    मिशनच्या स्थापनेचा संकल्प
 -    मिशनची स्थापना
 -  मिशनची घटना व पुणे येथील अंगभूत शाखा
 -    मिशनमधील दोन समारंभ 
 -    मिशनच्या स्थापनेनंतर वातावरणातील बदल
 -    निधीची योजना
 -    मुंबई प्रार्थनासमाजाशी दुरावा आणि फारकत
 -    पुण्यास स्थलांतर
 -    मिशनची महाराष्ट्र परिषद
 -    तुकोजीराव महाराजांची देणगी व मांगांचे
      शेतकी खेडे वसविण्याचा प्रयत्न
 -   अहल्याश्रमाची पूर्वतयारी 
 -    मराठ्यांची सांस्कृतिक जबाबदारी 
 -    काँग्रेसमध्ये अस्पृश्यतानिवारणाचा ठराव
 -    अस्पृश्यवर्गाच्या उन्नतीची दिशा व मार्ग
 -    अस्पृश्यतानिवारक परिषद
 -   राष्ट्रीय प्रवाहात मराठा समाज
 -    अस्पृश्यवर्गाचे कायदेमंडळात प्रतिनिधित्व
 -    गैरसमजाचा ससेमिरा 
 -    १९२० सालातील निवडणूक 
-    शिंदे आणि ब्राह्मणेतर पक्ष
 -    कुटुंबातील मृत्यू
 -    मुलींसाठी सक्तीचे शिक्षण
 -    मद्यपाननिषेधाची चळवळ व अन्य सामाजिक कार्य
 -    मिशनचा कार्यविस्तार : कर्नाटक-मध्यप्रांतातील शाखा 
 -    मिशनसंबंधी आक्षेप व समस्या
 -    मिशनची पुनर्घटना
 -    खटल्याचा दैवदुर्विलास
 -    मिशनमधील सहकारी व सहका-यांच्या
       दृष्टीतून विठ्ठल रामजी शिंदे
 -    मंगलोरमधील कार्य
 -   व्हायकोम सत्याग्रह
 -    मंगलोर ब्राह्मसमाजातील पेचप्रसंग
 -    कौटुंबिक उपासनामंडळ
 -    सत्याग्रहात सहभाग आणि नेतृत्व
 -    अस्पृश्यतानिवारणाचे कार्य व म. गांधीशी संबंध
 -    येरवड्याच्या तुरुंगात
 -    ब्रह्मदेशाची यात्रा 
 -    शेतकरी चळवळ
 -    परिषदा, संमेलने यांमधील सहभाग
 -   कौटुंबिक वातावरण
 -    बहुमान, अवमान आणि निष्ठा
 -    वाई ब्राह्मसमाज आणि ग्रामीण भागातील धर्मकार्य
 -    विचारविश्व
 -    साहित्यसेवा आणि संशोधनकार्य
 -   अपूर्व स्नेहसंमेलन
 -   अखेरचे दिवस
 -   उपसंहार 
 -   परिशिष्टे १/२ आणि ३ 
 -   मनोगते
 -   महर्षी शिंदे यांचे फोटो व काही हस्तलिखिते