महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे समग्र वाङमय

अस्पृश्यवर्गाची उन्नती

अस्पृश्यवर्गाच्या उन्नतीसंबंधीचा ठराव पुढे आणताना रा. रा. विठ्ठल रामजी शिंदे ह्यांनी पदोपदी आपल्या मार्गात येणाऱ्या अडचणींचे अगदी कळकळून वर्णन केले.  हे भाषण करताना ते म्हणाले की, ''मुंबई इलाख्यातील हिंदूंमध्ये एकसष्ठमांश लोक अस्पृश्य मानिलेल्या वर्गातील आहेत.  या लोकांना नालायक, निकामी समजून आम्ही दूर लोटलेले आहे.  या जीतांना गावाबाहेर ठेवण्यात येते.  हल्लीपर्यंत माझी अशी समजूत होती की, आगबोटी, आगगाडया वगैरेमध्ये या लोकांची इतर लोकांशी सरमिसळ होते.  युरोपियन लोक व बायका यांच्यासाठी आगगाडीचे डबे राखून ठेवण्यात येतात.  असे आपल्याला साधारणपणे आढळते.  परंतु काठेवाडमध्ये ''फक्त धेडांकरिता,'' असे आगगाडीच्या एक डब्यावर लिहिलेले मला आढळले.  बरे या डब्यात इतरांनी शिरावयाचे नाही, असेही नाही.  असल्या एका डब्यात पोलीसची हत्यारबंद पार्टी शिरली व त्यांनी तो डबा बळकावला.  पुढे दुसऱ्या स्टेशनवर गार्डाने (हा गार्ड नेटिव ख्रिस्ती होता.)  या पोलीसपार्टीला त्या डब्यातून जाण्यास लावले.  सारांश, दुसऱ्या कोणास तो डबा नको असेल तर तो धेडांसाठी राखून ठेवलेला म्हणून समजावयाचा.  महार, चांभार वगैरे लोकांना आम्ही कसे शिवावे, त्यांची स्थितीच तशी घाणेरडी असते, असे कित्येक म्हणतात.  परंतु ह्या लोकांना आम्ही दूर ठेवीत गेलो.  त्यामुळेच त्यांची स्थिती दूर ठेवण्यासारखी झाली हे आपण विसरता कामा नये.  हे लोक ओंगळ आहेत, म्हणून आम्ही त्यांना शिवत नाही असे म्हणण्यापूर्वी आम्ही शिवत नसल्यामुळे ते ओंगळ झाले, हे लक्षात आणले पाहिजे.  आम्हाा जर आमची स्वच्छता व आमचे शील यांविषयी खात्री आहे तर अस्पृश्याला आम्ही मिठी मारली तरी आम्ही अमंगल होणार नाही.  अस्पृश्य लोकांची उन्नती करण्याच्या बाबतीत एक एक पाऊल पुढे पडत आहे.  आजपर्यंत आम्ही याविषयी ठराव पास केले.  आता प्रत्यक्ष कृतीने सुधारकांनी सहानुभूती दाखविली पाहिजे.  बाहेरगावी मी जातो, तेव्हा या वर्गांना शिक्षण द्या म्हणून वरिष्ठ जातींच्या लोकांना मी सांगतो.  त्यांना 'शिवा' म्हणून तेथे सांगता येत नाही.  या प्रश्नावर मोठया बंदोबस्ताने बोलावे लागते.  हल्लीच मुंबईच्याजवळ एका जिल्ह्याच्या शहरी माझ्या व्याख्यानास जागा मिळू नये म्हणून तेथल्या कर्मठ लोकांनी कडेकोट बंदोबस्त केला होता.  शेवटी मोठा वशिला बांधून जागा मिळवावी लागली.  परंतु येथे आज आपण मुंबईत आहो, बाहेरगावी नाही.  येथे भित्रेपणा किंवा अर्धवटपणा नको.  बाहेरगावी काम करणारा मनुष्य तेथील परिस्थिती पाहून धोरणाने वागतोच.  आजच्या परिषदेत अर्धवटपणा न ठेवताच ठराव पास झाला पाहिजे.  शिक्षणाच्या द्वारे अस्पृश्य मानिलेल्या वर्गाची सुधारणा केली पाहिजे हे खरेच आहे; परंतु या जातीतील लोकांशी स्पर्शास्पर्श विचार न ठेविता मिळून मिसळून वागणे, हेही मुख्य काम आहे.  

----------------------------------------------------------------
* सुबोधपत्रिका, १४ एप्रिल १९१२
----------------------------------------------------------------

महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे समग्र वाड्मय

   संपादकीय
   महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांचा जीवनपट
   प्रस्तावना
   विभाग पहिला - प्रबंध
 -    सामान्य आलोचन 
 -    पुरातन अस्पृश्यतेचे निरुपदर्शन
 -   बौद्ध कालांतील अस्पृश्यता
-    मनुस्मृतिकालीन अस्पृश्यता   
 -   उत्तरयुगीन अथवा अर्वाचीन अस्पृश्यता
-    ब्रह्मदेशांतील बहिष्कृतवर्ग
-    संख्या आणि लक्षणें
-    नांवांची व्युत्पत्ति व इतिहास
-    धर्म 
-    सामाजिक स्थिती
-    राजकारण
   विभाग दुसरा - लेख व व्याख्याने
 -   Elevation of the Depressed Classes
 -   A Mission for the Depressed
     Classes : A Plea
 -   The Depressed Classes Mission Society
      of India
 -   बहिष्कृत भारत
 -   निराश्रित साहाय्यक मंडळी
 -   भारतीय निराश्रित साहाय्यकारी मंडळीची संस्थापना
 -   डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनची चवथी जयंती
 -   एकनाथ व अस्पृश्य जाती
 -   अस्पृश्यवर्गाची उन्नती
 -   डी.सी. मिशनचा १७वा वाढदिवस
 -   अस्पृश्यतानिवारणाचा आधुनिक इतिहास
 -   अस्पृश्यता व हिंदूचा संकोच
 -   पूर्व बंगाल्यातील अस्पृश्यवर्गाच्या उच्च शिक्षणाची प्रगती
 -   अस्पृश्यांचे शेतकी परिषद
 -   अस्पृश्यांचे राजकारण
   विभाग तिसरा - परिशिष्टे
 -   १८९८ सालचा रोजनिशीतील उतारा
 -   अस्पृश्यांचा गैरसमज
 -   स्वाशय निवेदन
 -   हेच आमचे उत्तर
 -   अस्पृश्योद्धाराच्या मार्गातील धोंड
 -   अस्पृश्यता घालविण्याचा बिनतोड उपाय
 -   अस्पृश्यतेचा प्रश्न
 -   सांप्रदायिक अस्पृश्यता
 -   महर्षी शिंदे व महात्मा गांधी यांच्यातील पत्रव्यवहार 
   साउथबरो कमिशनपुढील साक्षी
     o    महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे
     o    ॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
     o   श्री भास्करराव जाधव
     o    श्री गणेश आकाजी गव
 -   Brahm Samaj The Depressed Classes
     & Untouchability &  V. R. Shinde's work
 -   V. R. Shinde : Thakkar Bapa
   विभाग चौथा - अहवाल
 -   The Mission for the Depressed Classes
     (1906-1912) 
 -   The Depressed classes Mission society
     of  India
 -   The Second annual Report (Depressed
     Classes Mission Society of India
 -   APPENDIX A TO -
 -  The Fourth Annual Report Depressed       
    Classes Mission Society of India

-   List of Donors Subscribers  
 -   APPENDIX A TO -
-   The Fifth Annual Report
 -   List of Subscribers
-   The Sixth Annual Report
-   The Fourth Annual Report-Poona Branch
The Depressed Classes Mission
    society of india
The Depressed Classes Scholarships
 -   भारतीय निराश्रित साहाय्यकारी मंडळींची
     महाराष्ट्र परिषद सन १९९२                
 -   भारतीय निराश्रित साहाय्यकारी मंडळींची
     महाराष्ट्र परिषद पहिला
दिवस        
 -   भारतीय निराश्रित साहाय्यकारी मंडळींची
     महाराष्ट्र परिषद दुसरा दिवस
 -   भारतीय निराश्रित साहाय्यकारी मंडळींची
     महाराष्ट्र परिषद तिसरा दिवस
 -   परिषद फंडाकरिता मदत देणा-यांची नावे
 -   पुण्यातील मेहेतर लोकांच्या अडचणी   
 -   भारतीय निराश्रित साह्यकारी व साह्यकारक मंडळी