महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे समग्र वाङमय

अस्पृश्यता घालविण्याचा बिनतोड उपाय*

ता. ८ फेब्रुवारी हा दिवस रा. विठ्ठलराव रामजी शिंदे ह्यांच्या परलोकवासी पूज्य मातोश्रींच्या श्राध्दाचा असतो.  दरवर्षी ह्या दिवशी ते कीर्तन करीत असतात.  पण ह्या वर्षी त्यांनी तो बेत रहित करून ब्राह्मोपासना चालविली.  सायंकाळी साडेसात वाजता भजनसमाजाचे मंदिर साफसूफ करून बिछायती पसरून आत रोषणाई करण्यात आली होती.  दिवसाच्या व रात्रीच्या शाळेतील मुलामुलींनी व त्यांच्या पालकांनी मंदिर गच्च भरले होते.  प्रथम भगवद्गीतेतील 'अर्जुनविषाद' हा भाग वाचून दाखवून ''अशोच्यानन्वशोचत्स्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे'' ह्या वाक्यावर निरूपण करण्यात आले.  ''जाऊ देवाचिया गावा ।  देव देईल विसावा''  हा अभंग उपदेशास घेण्यास आला होता.  मृताविषयी उल्लेख करताना परलोकवासी यमुनाबाईंच्या कोवळया अंतःकरणाचे कित्येक दाखले सांगण्यात आले.  घरी अतिथी आल्यास तो कोणत्याही जातीचा असो, त्याचे ताट ह्या माउलीने आपल्या हातानेच धुवावे हे व्रत त्यांनी शेवटपर्यंत चालविले.  पंचवीस वर्षांपूर्वी जमखंडीस असता एक दहा वर्षांची महाराची अनाथ मुलगी रा. विठ्ठलराव ह्यांनी घरी आणून ठेवली.  तिचेही ताट यमुनाबाई स्वतःच धूत असत.  हा प्रकार शेजाऱ्यापाजाऱ्यांस उघड माहीत असूनही बाईंच्या सात्त्विपणाच्या जोरावर सर्वच खपून जात असे.  आपल्या कुटुंबातील अशा घडलेल्या कित्येक गोष्टी रा. विठ्ठलराव उघडपणे सांगत असूनही त्यांच्या जातीकडून त्यांचा छळ किंवा अनादर होत असलेला फारसा दिसत नाही.  अस्पृश्यतानिवारणासंबंधी जातवार सभेमध्ये पुण्याच्या लोकांशी वाटघाट करीत बसण्यात वेळ घालविण्यापेक्षा आम्हा गरीब लोकांमध्ये अशा प्रकारे उपासना चालविणे, आपला आणि वडिलांचा अनुभव सांगणे हाच मार्ग रा. शिंदे ह्यांनी अधिक चालू ठेवावा असे आम्हांस वाटू लागले आहे.  अस्पृश्य लोकांशी उघडपणे शिवाशिव करतात; ह्या गोष्टीपेक्षा प्रार्थनासमाजाच्या पध्दतीप्रमाणे डोळे मिटून प्रार्थना करण्यात ख्रिस्ती लोकांचे अनुकरण करतात, ह्याच गोष्टीसाठी कित्येक लोक पूर्वी नाके मुरडीत असत.  पण तिकडे पूर्ण दुर्लक्ष करून उपासनेचा साधा आणि धोपट मार्ग आमच्या भजनमंदिरात दर आठवडयास नित्याच्या वेळी आणि नामकरण, वाढदिवस, श्राध्दादी नैमित्तिक प्रसंगी आज कित्येक वर्षे बिनबोभाट चालू आहे.  त्याचा परिणाम असा झाला आहे की, आजूबाजूचे लोक अशा प्रसंगी ह्या उपासनांस श्रध्देने जमतात.  समाजाच्या तत्त्वांचा स्वीकार करून ते जरी सभासद होण्यास तयार नसले, तरी निश्चितपणे भजन करून प्रार्थना करणे, ह्यासाठी स्त्रीपुरुष, लहानथोर सर्व जातींच्या लोकांनी एका बिछायतीवर बसणे आणि शेवटी खिरापत, प्रसाद एकत्र घेणे, ह्या गोष्टी आता लोकांच्या अंगवळणी पडू लागल्या आहेत.  ह्यावरून जी गोष्ट वादविवादाने साध्य होत नाही; ती भजनाने सहज होते हे लक्षात घेण्यासारखे आहे.

आपला नम्र
बाबू धोंडी वायदंडे
अहल्याश्रम, भोकरवाडी
पुणे ता. ११-२-१९२३

------------------------------------------------------------------------
*सुबोधपत्रिका, १८ फेब्रुवारी १९२३
------------------------------------------------------------------------

महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे समग्र वाड्मय

   संपादकीय
   महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांचा जीवनपट
   प्रस्तावना
   विभाग पहिला - प्रबंध
 -    सामान्य आलोचन 
 -    पुरातन अस्पृश्यतेचे निरुपदर्शन
 -   बौद्ध कालांतील अस्पृश्यता
-    मनुस्मृतिकालीन अस्पृश्यता   
 -   उत्तरयुगीन अथवा अर्वाचीन अस्पृश्यता
-    ब्रह्मदेशांतील बहिष्कृतवर्ग
-    संख्या आणि लक्षणें
-    नांवांची व्युत्पत्ति व इतिहास
-    धर्म 
-    सामाजिक स्थिती
-    राजकारण
   विभाग दुसरा - लेख व व्याख्याने
 -   Elevation of the Depressed Classes
 -   A Mission for the Depressed
     Classes : A Plea
 -   The Depressed Classes Mission Society
      of India
 -   बहिष्कृत भारत
 -   निराश्रित साहाय्यक मंडळी
 -   भारतीय निराश्रित साहाय्यकारी मंडळीची संस्थापना
 -   डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनची चवथी जयंती
 -   एकनाथ व अस्पृश्य जाती
 -   अस्पृश्यवर्गाची उन्नती
 -   डी.सी. मिशनचा १७वा वाढदिवस
 -   अस्पृश्यतानिवारणाचा आधुनिक इतिहास
 -   अस्पृश्यता व हिंदूचा संकोच
 -   पूर्व बंगाल्यातील अस्पृश्यवर्गाच्या उच्च शिक्षणाची प्रगती
 -   अस्पृश्यांचे शेतकी परिषद
 -   अस्पृश्यांचे राजकारण
   विभाग तिसरा - परिशिष्टे
 -   १८९८ सालचा रोजनिशीतील उतारा
 -   अस्पृश्यांचा गैरसमज
 -   स्वाशय निवेदन
 -   हेच आमचे उत्तर
 -   अस्पृश्योद्धाराच्या मार्गातील धोंड
 -   अस्पृश्यता घालविण्याचा बिनतोड उपाय
 -   अस्पृश्यतेचा प्रश्न
 -   सांप्रदायिक अस्पृश्यता
 -   महर्षी शिंदे व महात्मा गांधी यांच्यातील पत्रव्यवहार 
   साउथबरो कमिशनपुढील साक्षी
     o    महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे
     o    ॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
     o   श्री भास्करराव जाधव
     o    श्री गणेश आकाजी गव
 -   Brahm Samaj The Depressed Classes
     & Untouchability &  V. R. Shinde's work
 -   V. R. Shinde : Thakkar Bapa
   विभाग चौथा - अहवाल
 -   The Mission for the Depressed Classes
     (1906-1912) 
 -   The Depressed classes Mission society
     of  India
 -   The Second annual Report (Depressed
     Classes Mission Society of India
 -   APPENDIX A TO -
 -  The Fourth Annual Report Depressed       
    Classes Mission Society of India

-   List of Donors Subscribers  
 -   APPENDIX A TO -
-   The Fifth Annual Report
 -   List of Subscribers
-   The Sixth Annual Report
-   The Fourth Annual Report-Poona Branch
The Depressed Classes Mission
    society of india
The Depressed Classes Scholarships
 -   भारतीय निराश्रित साहाय्यकारी मंडळींची
     महाराष्ट्र परिषद सन १९९२                
 -   भारतीय निराश्रित साहाय्यकारी मंडळींची
     महाराष्ट्र परिषद पहिला
दिवस        
 -   भारतीय निराश्रित साहाय्यकारी मंडळींची
     महाराष्ट्र परिषद दुसरा दिवस
 -   भारतीय निराश्रित साहाय्यकारी मंडळींची
     महाराष्ट्र परिषद तिसरा दिवस
 -   परिषद फंडाकरिता मदत देणा-यांची नावे
 -   पुण्यातील मेहेतर लोकांच्या अडचणी   
 -   भारतीय निराश्रित साह्यकारी व साह्यकारक मंडळी