माझ्या आठवणी व अनुभव भाग १, २ व ३

खेळकर वृत्ति

मँचेस्टर कॉलेजांतील विद्यार्थी पोक्त वयाचे पदवीधर व पुढे धर्मोपदेशकाचे गंभीर काम करणारे होते.  म्हणून हे नेहमीच गंभीरपणानें वागत असत असें मुळींच नाहीं.  ते बहुतेक खेळकर वृत्तीनें वागत.  केव्हां केव्हां तर ते लहान मुलांप्रमाणें दंगा माजवून सोडीत.

टोयोसाकी  :  जपानचे एक टोयोसाकी नांवाचे आमचे वर्गबंधु असत.  ते ठेंगू असून मोठे गमती होते.  त्यांच्याशीं इतर विद्यार्थ्यांच्या नेहमीं चेष्टा चालत.  ते कॉलेजच्या वसतिगृहांतच राहात.  एखादे दिवशी रात्रीं नाटकाला जाऊन उशिरां परत आले आणि दार ठोठावूं लागले म्हणजे दारावरील खिडकीवरून त्यांच्यावर पाणी ओतावें; तें असें कीं ते फार भिजूं नयेत अशाच बेतानें, असे चाळे चालत. एकदां एक अशी टूम निघाली कीं, सर्वांची उंची मोजावी.  टोयोसाकीला एका भिंतीजवळ उभें केलें.  त्याच्या उंचीची रेघ मारण्याच्या मिषानें हात वर करून वर असलेली पाण्याची तोटी खुली केली.  टोयो दचकून निसटला व सर्वत्र हंशा पिकला.  दर रविवारीं टोयो फार सभ्यतेचा पोशाक करी.  लाँग कोट, टॉप हॅट घालून स्वारी सडकून सभ्य गृहस्थ बने आणि शहरांतल्या मुख्य मुख्य रस्त्यांवरून हिंडून येई.  एकदां एका चावट मित्रानें त्याच्या पाठीवर कोटाला एक कागदाची चिठी लावली व त्यावर (Chase me girls)  असें जाड अक्षरांत लिहिलें होतें.  टोयो घरीं परत येईपर्यंत त्याला हें कळलेंच नव्हतें.  हें पाहून मोठा हंशा पिकला.

मलूल हिंदी  :  कॉलेजच्या इमारतींत विद्यार्थ्यांसाठी Common Room म्हणून एक मोठें दालन होतें.  त्यांत विद्यार्थ्यांनीं मोकळेपणानें वागावें, सिगारेट्स पुंफ्काव्यात, खेळावें, खिदळावें असा प्रकार चाले.  केव्हां केव्हां प्रोफेसरही या खोलींत येत.  त्यांच्यासमोर सिगारेट्स पुंफ्कणे, एखादी त्यांना देणें असेंही चाले.  या दालनांत मध्यभागीं एक मोठें गोल मेज होतें.  मी इतरांइतका खिदळत नसें, म्हणून मला Meek Indian म्हणजे 'ममूल हिंदी' असें नांव पडलें होतें.  माझा निरुपद्रवीपणा त्यांना जणूं उपद्रवच देत होता; म्हणून सूड उगवण्यासाठींच कीं काय दोघां धटिंगणांनीं मला सपशेल उचललें, गोल मेजावर आडवें ठेवलें आणि गाणें गात ते मला घाण्यासारखे फिरवूं लागले.  असा वात्रटपणा केलेल्या धटिंगणाला पुन्हां पुढच्या बुधवारी उपासनालयांत गंभीरपणें उपासना चालवतांना पाहून मला हंसें आवरत नसे.  अशा चाळ्यांपासून खुद्द प्रि. ड्रमंड हे सुरक्षित नव्हते.  तशांत त्यांचीं व्याख्यानें असल्यानें या चेष्टांना साहजिकच उत्तेजन मिळे.

इव्हर्ट  :  कॉलेजांत मी केव्हां केव्हां माझा आवडता पिवळा फेटा बांधून शेमला सोडीत असें.  इव्हर्ट नांवाचा एक स्कॉच विद्यार्थी नेहमींच माकडचेष्टेंत गुंतलेला असे.  त्यानें हळू हळू माझा शेमला ओढण्याला सुरुवात केली.  फेट्याचा खालचा एक विळखा सुटला, दुसरा सुटला तरी इव्हर्टची खोडी थांबेना.  सुटलेला भाग आपल्या ताब्यांत घेण्यासाठीं मी खालीं बाकाच्या पायाला तो गुंडाळूं लागलों.  असें होतां होतां माझ्या डोक्यावर एकच विळखा राहिला.  सगळ्या वर्गाला हंसें आंवरेना.  स्वतः  प्रि. ड्रमंड यांना तिकडे न पाहिलेंसें करून व्याख्यान चालवणें कठीण जाऊं लागलें.  ते फार गंभीर आणि शांत गृहस्थ असूनही त्यांच्यावरचा हा हल्ला अवर्णनीय होता.  माझ्या तारांबळीला उपमाच नव्हती.  स्कॉच लोकांस विनोद समजत नाहीं असा समज आहे, पण हें बाळ ह्या समजाला 'भयंकर' अपवाद होतें.  प्रोफेसर्स व्याख्यान देत असतांना देखील ह्या चावटपणाला आळा पडत नसे.  प्रो. अप्टन हे कानांनीं बहिरे व वृद्ध होते.  म्हणून ते खाली मेजावर बसून, मुलांना नातवंडाप्रमाणें भोंवतालीं घेऊन व्याख्यानें देत असत.  अप्टनचें व्याख्यान चाललें असतां तें एकाग्रतेनें ऐकत असलेल्यांच्या कानांत इव्हर्टची पेन्सिल शिरून तो दचकला नाहीं असा एकही विद्यार्थी नव्हता.  अर्थात् व्याख्यानापेक्षां त्या पेन्सिलीकडेच आम्हांला अधिक लक्ष पुरवावें लागे.

लॉकेट नांवाचा एक वेल्स विद्यार्थी कुलुंगी कुत्र्याप्रमाणें ओरडण्यांत प्रवीण होता.  नुसतें भुंकूनच आपली तृप्‍ति करून न राहतां तो केव्हां केव्हां पायाच्या पिंडरीला चावूनही आपली कुशलता प्रगट करी.

मर्कटलीला  :  सिगारेट न ओडणारा विद्यार्थी काय तो मीच एकटा होतों.  त्यामुळें मी सर्वांच्या डोळ्यांत सलत असें.  माझी बसावयाची खोली स्वच्छ, हवाशीर व टापटिपीची असे.  अर्थात् हा अपराध कॉलेजबंधूंच्या दृष्टीनें असह्य होता.  चिरुटाचा धूर, सिगारेटची थोटकें, कागदाच्या गोळ्या वगैरेंची खोलींतल्या सामानांत गणना झाली नाहीं तर ती विद्यार्थ्याची खोली कसली !  एकदां चार पांच विद्यार्थी चहासाठीं न बोलावतां आले.  प्रत्येकानें सिगारेटचे डबे बरोबर आणले होते.  माझ्या खोलींत येऊन प्रत्येकजण धुराचे लोळच्या लोळ सोडूं लागला.  खोली धुरानें इतकी गच्च भरली कीं जणूं काय ती बलूनप्रमाणें उडून जाते कीं काय असें मला वाटलें.  चहा देण्यासाठीं लँडलेडी जेव्हां आंत आली तेव्हां झालेला हा संपूर्ण प्रकार पाहून खोलीला आग लागली आहे कीं काय असें वाटून तिनें मीतीनें किंकाळीच फोडली.  तेव्हां कुठें या मर्कटांचा नवस फिटला.

पॉझ मॅगेझिन  :   उन्हाळ्याच्या सुटींत डॉ. कार्पेन्टर लेक डिस्ट्रिक्टमध्यें राहण्यास गेले.  तेव्हां आम्हां सर्व विद्यार्थ्यांना १५ दिवस आपला पाहुणचार व सरोवरप्रांताची शोभा दाखविण्यासाठीं बोलावून नेलें.  त्या सुट्टीच्या अनेक करमणुकींत 'पॉझ मॅगेझिन' नांवाचें एक तात्पुरतें हस्तलिखित पत्र विद्यार्थ्यांनीं काढलें.  त्यांत कार्पेन्टरसाहेबांना, 'चिप,' अप्टन साहेबांना 'अपी' आणि ड्रमंड साहेबांना 'डमी' अशीं व्यंग नांवें देऊन त्यापुढें त्यांच्या लक्षणांचें एकएक वाक्य लिहिलें होतें.

प्रो. कार्पेन्टरच्या नांवापुढें खालील कविता होती -
Each day he does a mountain climb
A ten mile row, three meals, a witicism.
And fills the intervening time with Pali
.................Texts and Hebrew Criticism.


प्रिन्सिपाल ड्रमंड यांना पांच सुंदर तरुण मुली होत्या.  त्यांच्या नांवांपुढें खालील वाक्य होतें -
Happy is the man whose quiver is full

टोयोसाकी -
There came from far Japan
To cheer this gloomy place
A merry little man
With mischief in his face.

He flirts like any boy
Although a married man
So we must send our Toy
Once more to far Japan.

शिंदे -
A meek and modest Indian
Who will, unless he faints,
Some day duly be worshipped
Among his country saints.

He is no vulgur fraction
As single student be
But he and Mrs. Shinde
Form one integrity.

 

माझ्या आठवणी व अनुभव भाग १, २ व ३

  प्रस्तावना
  आदरांजलि
 विभाग पहिला
 - माझे आजोबा
 - माझी आजी
 - आजोळ
 - माझे बाबा
 - माझी आई
 - आमचीं लग्नें
 - वडील भावाचा मृत्यु
 - खडतर पांच वर्षे
 - बालपण
 - माझें प्राथमिक शिक्षण
 - माझा हायस्कूलचा काळ
 - माझे सोबती
 - माझे खेळ
 - माझ्या खोड्या
 - कांही संवयी आणि वागणूक
 - माझ्या एकान्त सहली
 - माझें वाचन
 - पोरवयांतील माझी धर्मभावना
 - मूर्ति-पूजा
 - भावी सामाजिक सुधारणेची तयारी
 - कॉलेज-प्रवेश
 - प्रीव्हियचें वर्ष
 - इंटरमिजिएटचें वर्ष
 - पदवीग्रहण
 - विहंगमावलोकन
 - माझें बि-हाड
 - मॅंचेस्टर कॉलेज
 - खेळकर वृत्ति
 - कांही टिपणें
 - परत प्रवास
  भाग दुसरा
 - धर्मसेवा
 मुंबईतील स्थानिक कार्यक्रम
 - काठेवाडचा दौरा
 - स्थानिक कार्य
 - घरच्या अडचणी
 - दौरा
 - स्थानिक समाज
 - भारतीय एकेश्वरी धर्मपरिषद
 - ब्राह्मधर्मसूचि ग्रंथ
 - विविध प्रयत्न
 - भारतीय निराश्रित साह्यकारी मंडळाची स्थापना
 - सामान्य विचार
 - कार्याची सुरुवात
 - मिशनची घटना
 - निधीची योजना
 - महाराष्ट्र परिषद
 - अंतर्बाह्य खळबळ
भाग तिसरा
 - आयुष्यांतील परिवर्तनें
 - अहल्याश्रमाची तयारी
 - नागपूर व हुबळी शाखा
 - राजकारणाची सुरुवात
 - अस्पृश्यतानिवारक संघ
 - हिंदुस्थान सरकारास सूचना
 - बंगलोर शाखा
 - इमारतींची योजना
 - निवडणूक
 - दुष्काळ व इतर कामें
 - दुस-या गटाची तयारी
 - निवेदन
 - पुनर्घटना
 - ट्रस्टींचा गोंधळ
 - कार्यवाहकांची निवेदनें
 - लोकमताचे हेलकावे
 - सुट्या आठवणी
 - मंगलोर ब्राह्म समाज
 - व्हायकोम सत्याग्रह
 - बिल्लवांची तक्रार
 - कौटुंबिक उपासनामंडळ
 - ब्रह्मदेशाची यात्रा
 - शेतकरी चळवळ
 - ब्राह्म समाजाचा शतसांवत्सरिक उत्सव
 -  पूर्व बंगालची सफर
 - हिमाचल-निवास
 - सत्याग्रह व तुरुंगवास
 - साहित्यसेवा