इंटरमिजिएटचें वर्ष

खाद्यक्रम  :  गोविंदरावांची मॅट्रिक्युलेशनची परीक्षा पास झाली कीं नाहीं हें आठवत नाहीं.  कुलकर्णी आणि ते पुन्हां नेटिव्ह इन्स्टिट्यूटमध्यें गेले असावेत.  ह्या टर्ममध्ये माझी प्रकृति थोडी बिघडावयाला एक चमत्कारिक कारण घडलें.  दिवस उन्हाळ्याचे होते.  चतुःशृंगीचे माळावर आणि आंबराईंतून आम्ही लांब फिरावयाला जात असूं.  फर्ग्युसन कॉलेजची नवी इमारत बांधावयाचें काम त्या माळावर चाललेलें असे.  जणूं काय आम्ही सुपरवायझरच, असें समजून तें काम रोज कोठवर आलें तें पाहून येत असूं.  आमचें कॉलेज म्हणून मोठा अभिमान वाटत असे !  परत येतांना कच्च्या कैर्‍या आणि लकडी पुलावरच्या पश्चिम टोकावर बसत असलेल्या एक भडभुंज्याच्या दुकानांतले डाळेकुरमुरे आणि गुडदाणी ही सपाटून खावयाची आणि वरतीं बेसुमार पाणी प्यावयाचें, हा आमचा मेनू (खाद्यक्रम) असे.

व्यायामाची ईर्षा :  अशा स्थितींत कडेवाल्या कुलकर्ण्यानें दुसरीच एक शक्कल काढली.  ते नमस्कार बरेच घालीत.  त्यांचें पाहून आम्हीही व्यायाम करीत असूं; पण व्यायामाप्रमाणें खाणें कांहीं तरी पोष्टिक असलें पाहिजे, म्हणून भिजलेली डाळ, वाळलेलें खोबरें आणि खारका ह्यांचा खुराक आम्हीं सर्वांनीं चालू केला.  मग काय विचारतां ?  झटपट पैलवान बनण्यास आतुर झालेले आम्ही जातां-येतां डाळीचे फक्के मारणें, खोबर्‍याचे चावे घेणें आणि खारका कुरतडणें ह्यांत एकमेकांवर चढाओढ करूं लागलों.  जो जास्त खाऊन पचवील तो शूर वीर ही व्याख्या ठरली.  अशांत पाडव्याचा कीं कसलासा सण आला.  खानावळवाल्या बाईनें केळांचे शिकरण केलें होतें.  अर्थात केळापेक्षां शिकरणांत पाण्याचेंच प्रमाण बेफाम जास्त झालें होतें.  मी मागें पुढें न पाहतां त्याचा समाचार घेतला.  तिसरे प्रहरीं पुन्हां कच्ची डाळ, खोबरें, खारका आणि कैर्‍या ह्यांचा तोबरा चालू झाला.  ह्याचा काय परिणाम झाला, हें निराळें सांगण्याची आतां जरुरीच उरली नाहीं.

आजार  :  त्या रात्रीं इतर मंडळी निजली; पण मला कांहीं झोंप येईना.  पोटांत घडघड करूं लागलें; कळा येऊं लागल्या आणि वादळ झाल्यावर ज्याप्रमाणें वळवाच्या पावसाच्या सरीवर सरी याव्यात त्याप्रमाणें जोरजोराचे जुलाब मला होऊं लागले.  चारपांच जुलाबानंतर मला जिना उतरून खालीं पायखान्यापर्यंत जाण्याची शक्ति उरली नाहीं.  खोलींतल्या न्हाणींतच विधि उरकावा लागला.  असे १०।१२ जुलाब झाल्यावर बसावयाचेंही त्राण उरलें नाहीं.  पोटांतल्या तिडिकांना कसली उपमा द्यावी हें समजत नव्हतें.  कोणी तरी दोघांनीं मिळून एखादें धोतर जोरानें पिळून त्यांतल्या पाण्याचा थेंबन् थेंब बाहेर काढावा तशी माझ्या आंतड्यांची अवस्था झाली.  ही उपमा तरी हल्लीं माझ्या आंतड्यांला पीळ पडला नाहीं म्हणूनच सुचत आहे.  त्या वेळेला ही सुंदर उपमा सुचणें शक्यच नव्हतें !

दुःखानंद  :  कादंबरीकार आपल्या स्वकपोलकल्पित कथानकांतील नायक-नायिकेच्या दुःखाच्या वेदनांचें रसभरीत वर्णन करीत असतो, ह्याचें कारण तो स्वतः त्या वेदनांच्या चटक्यांपासून सुरक्षित असतो म्हणूनच.  एरवीं हें काव्य शक्यच नाहीं.  संगीत नाटकांतील पात्रें रंगभूमीवर उभीं असतांना त्यांच्यावर घोर संकट ओढवलें असतां मोठमोठ्यानें आलाप काढून आपल्या दुःखाचें वर्णन प्रेक्षकांपुढें करीत असतात.  फांसावर जाणारा चारुदत्त इतका सुंदर गातो कीं गाऊन गाऊन मरावयाला पडद्याआड जाऊं लागला म्हणजे लोक त्याला ''वन्स मोअर'' करून पुन्हां फासावर आणतात आणि चारुदत्त लोकाग्रहास्तव पुन्हां त्याच वेदनांचा आनंदानें उपभोग घेतो.  हा प्रकार पाहून मला तर माझें हंसेंच आवरत नाहीं !  अरे पण मी कोणीकडे भरकटत चाललों ?  मीही त्या नटाप्रमाणेंच माझ्या जुलाबांचें वर्णन चालू करतों; कारण पोटांत हल्लीं दुखत नसल्यानें वर्णन करण्यास कोणती हरकत आहे ?
***********************************

मुक्तता :  उजाडल्यावर उतार पडला; पण तेव्हां माझ्या तोंडावर निव्वळ  प्रेताची कळा आली होती.  आदले दिवशीं सायंकाळीं ज्यांनीं पाहिलें होतें त्यांना दुसर्‍याच दिवशीं पहाटे माझी ओळख लागेना.  अशी भयंकर पालट केवळ सहा तासांत घडली !  सकाळीं कोणत्याशा डॉक्टराला बोलावून आणिलें.  त्यानें तत्काळ थोडासा हिंग आणि तूप खावयास दिलें; पण औषधापूर्वीच व्याधीचा अस्त झाला असल्याकारणानें हें नाटक शोकपर्यावसायी झालें नाहीं.  मात्र डाळ, खोबरें आणि खारका ह्यांच्यावर हद्दपारीची शिक्षा ताबडतोब समरीपॉवरनें बजावण्यांत आली.  झटपट पहिलवान होण्याची ईर्षा बाळगणार्‍या मला घरीं नुसतें पत्र लिहिण्याचें सामर्थ्य यावयालाही बरेच दिवस वाट पाहावी लागली.  बिचार्‍या गोविंदरावांना तें पत्र लिहावें लागलें.  आजार औट घटकेचा असल्यामुळें ज्यांना आजार झाल्याची बातमी नव्हती त्या माझ्या घरच्या मंडळींना मी आजारांतून बरा झालों हें पत्र वाचून दुःख झालें कीं सुख झालें हें ठरविण्याचें मी वाचकांवरच सोंपवितों !

सुधारकी हेतु  :  सन १८९५ च्या मे महिन्याच्या सुट्टींत मी जमखंडीला होतों.  ह्या वेळीं गोविंदराव व मी आपापल्या कुटुंबांतील कोणास तरी पुण्यास आणून कायमचें घर करून राहाण्याचा विचार करीत होतों.  आम्हांला खाणावळीच्या जेवणाचा कंटाळा आला होता.  त्या वेळीं दरमहा ५ रुपये खाणावळीचा दर होता.  केवळ काटकसरीनें व स्वतःचे घरचें जेवण हेंच एक साधें कारण नसून घरांतील स्त्रीनातलगांना स्त्रीशिक्षण व प्रवासाचा लाभ देण्याचा सुधारकी हेतुही आमच्या तरुण मनांत सळसळत होता.  ह्याला कारण हंरी नारायण आपटे ह्यांच्या कांदबर्‍या !  अशा संधीस माझ्या बहिणीवर प्रसंग ओढवून ती कायमची माहेरीं आली.  गोविंदराव आणि माझ्यामधील पत्रव्यवहाराचें पर्यवसान असें झालें कीं, मी पुढील टर्ममध्यें पुण्यास गेलों तो बरोबर माझ्या बहिणीस व मातोश्रीस घेऊनच !  कोल्हापुराहून गोविंदरावही आपल्या पत्‍नीस व लहान मुलीस घेऊन आले.  सदाशिव पेठेंत नागनाथाच्या पाराजवळ पालकरांचा एक मोडकळीला आलेला जुना वाडा होता.  त्यांत बरीच स्वस्त जागा दुसर्‍या मजल्यावर मिळाली.  तो वाडा माझे जमखंडीचे मित्र रा. श्रीनिवास नारायण करकंबकर देशपांडे ह्यांच्या मामांच्या मालकीचा होता.  त्यांत माझें व गोविंदरावांचें कुटुंब, जनुभाऊ करंदीकर, माझे एक मित्र रामचंद्र नारायण सावंत असे राहूं लागलों.  खर्चाचा बोजा गोविंदरावानेंच बर्‍याच अंशीं आपल्या अंगावर घेतला होता.

सन १८९५-९६ ही वर्षे मुंबई-पुण्यास हिंदु-मुसलमान दंग्याचीं गेलीं.  तशांत पुण्यास प्लेग व जमखंडीस दुष्काळ आला.  ह्याच वेळीं जमखंडीच्या यजमानांनीं आमच्या बाबांना नोकरीवरून कमी केलें.  अशांत मी, बहीण व आई यांना घेऊन पुण्यास शिकावयाला आलों.  ह्याला म्हणावी सुधारणेची तळमळ !  मला शिकवण्या धरून प्रपंच व अभ्यास चालवावा लागत असे; पण चि. जनाक्काला कोणत्या शाळेंत घालावी हा विचार चालला.  मला पुण्याची माहिती व तेथील शिक्षणाची व्यवस्था अद्यापि चांगली नव्हती.  सदाशिव पेठेंत चिमण्या गणपतीजवळ ख्रिस्ती मिशनची मुलींची प्राथमिक शाळा होती.  तिची हेडमास्तरीण श्रीमती सांगले नांवाची बाई होती.  त्या शाळेंत मीं जनाक्काला घातलें.  आनंद झाला.  ही प्रत्यक्ष सुधारणेची पहिली पायरी !  आपट्यांच्या कादंबर्‍या आम्ही भावंडें अधिक आवडीनें वाचूं लागलों.

पंडिता रमाबाई  :  ह्या वेळीं पंडिता रमाबाई व त्यांचा ख्रिस्ती धर्म बराच गाजत होता.  त्यांची पुणें लष्करांत 'शारदा सदन' नांवाची एक मुलींच्या बोर्डिंग शाळेची संस्था होती.  माझ्या बहिणीची कांहीं सोय लागते कीं काय हें पाहण्यासाठीं मी ह्या मोठ्या धेंडाला भेटावयाला गेलों.  बाई शांत व गंभीर दिसल्या; पण त्यांचा ख्रिस्ती कावा बरेंच बोलणें झाल्याशिवाय दिसण्यासारखा नव्हता.  बाई माझ्या बहिणीस आपल्या पंखाखालीं घेण्यास तयार होत्या.  त्यांनीं माझ्यासारख्या बाहेरगांवाहून नुकत्याच आलेल्या बावळटाला पाहिलें व माझ्या बहिणीच्या निराधारपणाची कहाणी ऐकली, तेव्हां त्या एकेक अटी घालून आपलें जाळें विणूं लागल्या.  त्या म्हणाल्या कीं, मुलगी त्यांच्या स्वाधीन केल्यावर पांच वर्षे तिला सुट्टी वगैरे मिळणार नाहीं.  तिला आमचे घरीं पाठवणार नाहीं.  आम्ही मुलीच्या शिक्षणक्रमांत अडथळे आणूं.  ह्याचा सरळ अर्थ मला तरुण हिंदूला कळेना.  मुलीच्या हिताच्या दृष्टीनें ही अट अवश्य होती, असें बाईंचें मत पडलें.  पण ज्या नवमताचें पाणी ही पंडिता प्याली होती त्याचे चार थेंब माझ्याही पोटांत गेले होते.  मीं उत्तर दिलें, ''बाई, शिक्षणांत अडथळे आणण्यासाठीं मीं बहिणीस तुमच्याकडे पाठवण्याचें नाकारीन हें खरें कारण नाहीं.  तिनें ख्रिस्ती होण्यास आम्ही अडथळे आणूं ही भीति तुम्हांस असणें साहजिक आहे.  मुलीस नियमाप्रमाणें (विद्याखात्याच्या) सर्व सुट्या तुम्हांला देणें अवश्य आहे.  मुलीच्या हिताची काळजी निदान तुमच्या इतकी तरी मला व मुलीच्या आईबापांना आहेच, हा विश्वास तुम्हांला असावा.  तुमच्या शिक्षणानें मुलगी आपखुशीनें व अक्कलहुशारीनें ख्रिस्ती होऊं लागल्यास निदान मी तरी अडथळा आणणार नाहीं.  तिच्यावर तिला न कळत जबरी तर राहोच, पण भुल-भुलावणी होऊं लागली तरी तें मी सहन करणार नाहीं.  बेहतर आहे अशी तुमची अटीतटीची मदत न मिळाली तरी !''

पंडिता रमाबाईंना मी तरुण असून दिसतों तसा बावळट नाहीं, हें कळून चुकलें.  त्यांनीं माझ्याविषयीं अधिक चौकशी केली.  मी फर्ग्युसन कॉलेजचा विद्यार्थी आहें असें ऐकल्यावर, ह्या कॉलेजचे प्रोफेसर नास्तिक आहेत, असा शेरा त्यांनीं मारला.  जखडलेल्या धर्मापेक्षां मोकळा नास्तिकपणा बरा, असें मीं माझें मत सांगितलें.

प्रो. कर्वे  :  ह्या सुमारास प्रो. आण्णासाहेब कर्वे यांनीं हिंगणें येथें अनाथ बालिकाश्रमाची स्थापना नुकतीच केली होती.  त्यांच्याकडे मी माझ्या बहिणीसाठीं भेटावयास गेलों होतों.  शेणमातीनें सारवलेल्या कुडाच्या भिंतीच्या एका खोपटांत प्रो. आण्णासाहेब जमिनीवर बसले होते.  त्यांचे आश्रमांत ब्राह्मण जातीच्याच १०।१५ विधवा मुली होत्या.  माझे बहिणीला आपल्या आश्रमांत घेतां काय ह्या माझ्या प्रश्नाला, ''ब्राह्मणेतरांच्या मुलींना घेण्याचा हा काळ नाहीं'' असें प्रोफेसर आण्णासाहेबांनीं सांगितलें व माझ्या बहिणीला आश्रमांत घेण्याचें साफ नाकारलें.  त्यामुळें माझी फार निराशा झाली.  तत्कालीन महाराष्ट्रांत एक सुधारणा करतांना दुसर्‍या सुधारणेला कसा अडथळा येई ह्याचें हें उदाहरणच आहे.

मिस् मेरी भोर  :  पुढें माझ्या बहिणीच्या शिक्षणासाठीं मला पुष्कळ धडपड करावी लागली.  तिला मीं शेवटीं पुणें येथील प्रसिद्ध (हुजूरपागेंतील) मुलींच्या हायस्कुलांत घातलें.  जमखंडीस तिच्या ३।४ मराठी इयत्ता झाल्याच होत्या.  इंग्रजी पहिल्या इयत्तेंत तिचें नांव घालण्यास कोणतीच हरकत नव्हती.  पण हिंदू विवाहित स्त्री म्हणजे कोणत्या भयंकर तुरुंगांत असते, ह्याची कल्पना मला नव्हती.  शाळेचे अधिकारी चि. जनाक्काच्या नवर्‍याची तिच्या शिकण्यास परवानगी मागूं लागले.  तिचें येथवर शिक्षण झालें हेंच तर तिच्यावर नवरा जिवंत असून वैधव्याचा असला प्रसंग गुदरायचें कारण झालें वगैरे माहिती मला कष्टानें सांगावी लागली.  नवर्‍याच्या हरकतीची जबाबदारी मीं घेतली.  तिला शाळेंत प्रवेश मिळाला, पण मला तिला कोठून तरी स्कॉलरशिप मिळवावयाची होती.  माझा वशिला तर कोठेंच नव्हता.  त्या वेळीं हुजूरपागेंत मिस् मेरी भोर नांवाची हुशार ख्रिस्ती बाई शिक्षकीण होती आणि मिस् हरफर्ड नांवाची एक युरोपियन बाई मुख्याध्यापिका होती.  त्या दोघींना जनाक्काचा कळवळा आला.  उच्चवर्णीय हिंदु लोकांत घटस्फोटाचा कायदा नाहीं आणि कांहीं झालें तरी घटस्फोटाची नुसती कल्पनाही चि. जनाक्काजवळ काढण्याची माझी छाती नव्हती; इतका तिच्या तेजाचा व पवित्रतेचा परिणाम घरांत आम्हां सर्वांवर घडत असे.  ही सर्व परिस्थिति तिच्या शाळेंतील मुख्य अधिकार्‍यांना कळली.  मिस् भोरकडे माझें जाणें-येणें होऊं लागलें.  माझीं सुधारणेचीं मतें व वागण्याचा बाणेदारपणा पाहून तिचा आम्हां भावंडांविषयीं फार अनुकूल ग्रह झाला.  ह्यामुळें आमच्या सर्व अडचणींतून सुटका होऊन पुढें जनाक्काला संस्थान मुधोळच्या राजेसाहेबांची मराठा मुलीकरितां दहा रुपये दरमहाची एक स्कॉलरशिप होती ती मिळाली.  त्यामुळें माझी अंशतः तरी सोय झाली.  एरवीं प्रसंग फारच कठीण होता.

कावेबाजपणा  :  सन १८९५ सालीं आमच्या फर्ग्युसन कॉलेजची नवीन इमारत चतुःश्रृंगीचे माळावर उघडण्यांत आली.  डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीचे अध्यक्ष कोल्हापूरचे महाराज श्रीछत्रपति शाहूमहाराज होते.  त्यांच्या हातून हा उद्घाटनसमारंभ उरकून घेण्यांत आला.  माझें वय त्या वेळीं सुमारें २२ वर्षांचें होतें; पण ह्या छत्रपतींचें वय माझ्याहूनही २-४ वर्षांनीं लहान असावें.  महाराष्ट्राचे छत्रपति ह्या नात्यानें महाराज अध्यक्षपदाला सर्वस्वीं लायक होते, तरी वयोमानानें ते अद्याप अननुभवी होते.  मी नेहमीं म्हणत आलों आहें कीं, महाराष्ट्रांतील चितपावन जात युरोपांतील इंग्रजांप्रमाणें धोरणी व कावेबाज आहे.  ही गोष्ट ह्या जातीला मोठी भूषणावह आहे.  ह्या कावेबाजीचें उदाहरण म्हणजे छत्रपतींचा अध्यक्षपणा होय.  कोवळ्या वयाचा हा क्षत्रिय छावा चितपावनांचा हा सोहळा साजरा करावयाला आला होता.  ह्याचें इंगित त्या वेळींही मला समजून आल्याशिवाय राहिलें नाहीं.  पुढें हे शाहूमहाराज ब्राह्मणेतर पक्षाची मुहूर्तमेढ रोवणारे ह्या नात्यानें चितपावन ब्राह्मणांच्या डोळ्यांवर आले व दृष्टीसमोर नकोसे झाले.  इतके, कीं, हे निधन पावल्यावर नागपुराकडे मवाळांची एक मजलस भरली असतां, उमरावती जिल्ह्याचे श्री. गणेश अक्काजी गवई नांवाच्या एका महार जातीच्या गृहस्थांनीं मृत महाराजांविषयीं दुखवट्याचा ठराव मांडला; पण तो श्रीनिवासशास्त्रांसारखा थोर पुरुष अध्यक्षपदावर झळकत होता तरी पास झाला नाहीं.  तथापि त्या महाराजांचे औरस पुत्र छत्रपति राजाराममहाराज यांना डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीचे अध्यक्षपदाचा वारसा चितपावनांनीं पुन्हां दिलाच व छत्रपतीनेंही तो वारसा मुकाट्यानें स्वीकारला.  ते कसेंही असो.  तरुण शाहूमहाराज सन १८९५ च्या ह्या समारंभांत फार शोभायमान दिसले !

१८९५ सालाच्या अखेरीस पुण्यास अखिल भारतीय राष्ट्रीय सभेचें अधिवेशन थाटानें भरलें.  सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी हे बंगाली वाचस्पति अध्यक्ष होते.  त्या वेळीं मी स्वयंसेवक होतों.  तेव्हांपासून देशाभिमानाचें वारें समाजसुधारणेच्या वार्‍याप्रमाणें माझ्या डोक्यांत शिरलें आणि मी राष्ट्रीय पक्षाचा झालों.

रे. डॉ. संडरलंड  :  ह्याच वर्षी आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट विशेषतः माझ्या चरित्रावर परिणाम घडविणारी घडली.  अमेरिकन युनिटेरियन असोसिएशननें आपला प्रतिनिधि म्हणून रेव्हरंड डॉ. जे. टी. संडरलंड ह्या नामांकित मिशनरी गृहस्थाला हिंदुस्थानांत पाठविलें.  राष्ट्रीय सभेंत यांचें खणखणीत भाषण मीं ऐकलें.  हिंदुस्थानांतील ब्राह्मसमाज किंवा महाराष्ट्रांतील प्रार्थनासमाज यांच्यापूर्वी माझ्या ग्रहणशील मनावर ह्या परदेशीय उदार धर्मपंथाचा संसर्ग आधीं घडला ही गोष्ट पाश्चात्यांच्या व्यावहारिक प्रसरणशीलतेची साक्ष आहे.  डॉ. संडरलंडसाहेबांची मीं समक्ष गांठ घेऊन विचारविनिमय केला.  युनिटेरियन पंथाच्या बर्‍याच लहान लहान चोपड्यां मीं वाचल्या.  Larger meaning of Uniterianism हें चोपडें मला फार बोधपर वाटलें.  त्याच वर्षी पुणें येथील प्रार्थनासमाजांत एक लहानशी एकेश्वरी पंथाची परिषद भरली होती, असें मला पुढें किती तरी वर्षांनीं कळलें.  आमच्या लोकांची काम करण्याची पद्धत किती टाळाटाळीची व पाश्चात्यांची विशेषतः अमेरिकनांची किती आकर्षक हें कळलें.  डॉ. संडरलंडसाहेबांनीं हिंदुस्थानांतील आपल्या कामाचा अहवाल आपल्या देशांतील युनिटेरिअन सभेपुढें मांडला व विशेष सूचना केली कीं, हिंदुस्थानांतील एकेश्वरी पंथाचा (ब्राह्म व प्रार्थनासमाजाचा) एक तरुण होतकरु विद्यार्थी अमेरिका, इंग्लंड येथील धर्माला वाहिलेल्या कॉलेजांत स्कॉलरशिप देऊन बोलविण्यांत यावा.  ह्या सूचनेप्रमाणें १।२ वर्षांत कलकत्त्याहून ब्राह्मसमाजानें दर दोन वर्षांनीं एक असे तीन विद्यार्थी पाठविल्यानंतर इ.स. १९०१ सालीं पुढें स्वतः माझीच ह्या कामीं योजना झाली.

प्रपंचाची काळजी  :  पण हा योग १८९५ सालीं मला कळण्यासारखा नव्हता.  मला पुन्हां इंटरमिजिएटमध्यें बसावें लागलें.  पुण्यास मी व माझी बहीण.  शिवाय. १८९६ मध्यें माझ्या पत्‍नीलाही बहिणीबरोबर शाळेंत घालून ह्या तिघांचा पुण्याचा खर्चच नव्हे तर जमखंडीस माझे आईबाप व इतर ३ भावंडें ह्यांच्याही खर्चाचा भार माझेवरच पडला.  मला १० रु. आणि जनाक्का हिला १० रु. अशी दरमहा वीस रुपयांचीच काय ती जमा असे.  शिकवणीचे ५।७ रु. मिळालेच तर भर पडे.  बाकीच्या खर्चाचें कर्जच होऊं लागलें !  मोठी काळजी पडली.  माझ्या तीन सख्ख्या बहिणी; पण प्रपंचाची काळजी ही चौथी एक जन्माची सख्खी बहीण होती.  तिनेंच मला शहाणें केलें.  तितकें शहाणपण मला मुंबई विश्वविद्यालयानें किंबहुना ऑक्सफर्ड विद्यालयानेंही दिलें नाहीं.

जादा मदत  :  पण नुसत्या काळजीनें उपासमारीचा लांडगा कांहीं दारांतून निघत नाहीं.  शेवटीं मला बडोदा नरेश श्रीमंत सयाजीरावमहाराज यांची आठवण झाली.  डेक्कर मराठा असोसिएशनकडून मला दोन किंवा तीन वर्षे दरमहा १० रु. प्रमाणें फार तर ३६० रु. स्कॉलरशिप मिळाली व मी १८९६ सालीं इंटरमिजिएट मध्यें पास झालों.  पण पुढें बी.ए.ची दोन वर्षे कशीं जावींत ही विवंचना श्रीमंत गायकवाडमहाराजांपुढें समक्ष ठेवण्यास मी बडोद्यास सुमारें १८९६ मध्यें गेलों.  श्री. लक्ष्मणराव माने ह्या नांवाचे एक थोर मनाचे मराठा गृहस्थ बडोदें येथें शहाबाग ह्या भागांत होते.  त्यांची व माझी कशी ओळख झाली व त्यांचेहून एक बडे गृहस्थ श्री. खासेराव जाधव ह्यांचा व माझा कसा संबंध जडला हें मला कांहींच आठवत नाहीं.  तरी ह्या सदगृहस्थांच्या शिफारशीनें महाराजांनीं माझ्यासारख्या निराधार तरुण विद्यार्थ्याची गांठ घेतली.  त्यांनीं मला दरमहा २५ रु. स्कॉलरशिप दिली.  ही रक्कम मला डेक्कन मराठा असोसिएशनचे द्वारेंच मिळावयाची होती.  ही मदत मिळते म्हणून ह्या संस्थेनें आपली १० रु. ची मदत बंद केली.  खरें पाहतां मला १५ रु.च अधिक मिळूं लागले.  तेवढ्यालाच पाहून भुकेचा लांडगा आमचें दार सोडून दूर गेला.  ही स्कॉलरशिप देतांना माझ्याकडून स्टँपवर एक कायदेशीर बाँड लिहून घेण्यांत आला.  त्यांत माझें शिक्षण संपल्यावर मीं बडोदा संस्थानांत नोकरीस राहावें, नाहीं तर घेतलेल्या स्कॉलरशिपची रक्कम परत करावी असा स्पष्ट करार होता; पण ईश्वरी घटनेमुळें ह्यांतील एकही अट पुरी करणें झालें नाहीं.  कसें तें पुढें ओघानें कळेल.