समाजशास्त्रीय विचार

१ केतकी
२ जांभूळ
३ वड
४ नागचांफा
५ वेत
६ कांसव
७ नाग-साप
८ डुक्कर
९ हरीण
१० कु-हाड
११ सोनें
१२ हळद इ.
प्राचीन मानवी वंशांत कांहीं वंश मातृप्रधान, तर कांहीं पितृप्रधान होत. म्हणजे कांहींची कौटुंबिक आणि वारशाची पद्धति आईकडून व इतरांची बापाकडून चालत आलेली आहे. उदा. मलबार आणि ब्रह्मदेशांत स्त्रियांचें प्रस्थ अद्यापि अबाधित असलेलें मीं स्वत:शोधून पाहिलें. स्त्री म्हणजे कस्पटाप्रमाणें मानणारें वंश सेमेटिक, तुर्क, शक आणि आर्यहि होते व अद्यापि आहेत. पण ब्रह्मदेशांत पुरुषच कस्पटाप्रमाणें बायकोच्या नजरेखालीं नांदतो ! कुराणांत चार बायका कराव्या असें सांगून महमदानें स्वत: नऊ केल्या ! पण श्रीकृष्णाला तर सोळा हजार बायकांचे स्वामी हा एक जणू किताबच अर्पण केलेला आढळतो. शक, पल्लव इत्यादि वंश बुहपत्नीक होते; पण मराठ्यांप्रमाणें कुणबी हे पितृप्रधानच (Patriarchs)  होते असें म्हणवत नाहीं. त्यांच्यामध्यें मामेबहिणींशीं प्रत्यक्ष भाचीशींहि (बहिणीची मुलगी) लग्नें घडतात. ही अस्सल द्राविडी चाल आहे. लग्नांत काकाचें किंबहुना बापाचें कांहींच प्रयोजन नसून मावळ्याचें मात्र महत्त्व फार आहे. ‘आई मरून मावळा असावा’ अशी कानडींत म्हण आहे. लग्नांत वधूवरांच्या मागें, विशेषत: वराच्या मागें त्याचा मावळा नंगी तलवार उगारून सर्व पाणिग्रहणाचा विधि उरकेपर्यंत उभा राहावा लागतो. ही गोष्ट मातृप्राधान्य दाखविते. मलबारांत जरी वारसा आईकडून चालतो तरी मावळा तिचा कारणवानू म्हणजे वहिवाटदार असल्यामुळें वारसा त्याच्या मुलीस उतरतो !
पडदा : मराठ्यांमध्यें पडदा आहे; तर कुणब्यांत तो मुळींच नाहीं. उलट कुणब्यांत पुनर्विवाह आहे, तर मराठ्यांना तो मान्य नाहीं. पण हा सोंवळेपणा मराठे हिंदुस्थानांत आल्यावर ब्राह्मणांच्या संसर्गानें त्यांच्यांत आलेला दिसतो. ह्या गोष्टीवरून भिन्नवंशीय कुणब्यां-मराठ्यांचा व्याहीपणा मराठे हे दक्षिणेंत आल्यापासून घडल्याचें व्यक्त होत आहे. राजपूत व जाठ ह्यांचाहि परस्पर संबंध अगदीं मराठ्यां कुणब्यांसारखाच उत्तरेकडे चालू आहे. जाट हे बाहेरून राजपुतांबरोबच आलेले कुणबी होत. दक्षिणेंतील कुणबी कदाचित् मराठ्यांच्या पूर्वींच इकडे अतिप्राचीन काळीं आले असतील; पण ते जाठांपेक्षांहि मराठ्यांशीं अधिक एकजीव झाले आहेत. पडदा हिदुंस्थानांत मुसलमानांनीं प्रथम आणिला ही गोष्ट निव्वळ खोटी आहे. राजपुतांनीं आणि मराठ्यांनीं तरी तो मुसलमानांपासून घेतला नसून, तो ते हिंदुस्थानांत येण्यापूर्वींच पाळीत होते. हिंदुस्थानाबाहेरील शकपल्लवांमध्यें तो पूर्वीं होता हें आपणांस पुढें लिखित इतिहासाच्या पुराव्यावरून दिसेलच. राजपुतांची व मराठ्यांची वरात घोड्यावरूनच निघाली पाहिजे. इतकेंच नव्हे तर ह्या जाती जोरावर असल्यामुळें, इतर जातींची वरात घोड्यावरून काढण्यास ह्यांची हरकत होऊं लागली. सिंध देशाचा दाहीरनामा ह्या नांवाचा एक जुना इतिहास आहे. त्यांत राजपुतांनीं जाठांना हीन समजून त्यांचा अनन्वित छळ केल्याचें वर्णन आहे. तितका छळ मराठ्यांनीं महारांचाहि केलेला आढळत नाहीं. तरी महारांनीं घोड्यावरून वरात काढण्यास मराठे पाटील परवानगी देण्यास धजणार नाहींत; महारांची वरात बैलावरून निघेल; आणि महारहि मांगांना आपली वरात रेड्यांवरूनच काढण्याचा आग्रह चालवतील. ह्यावरून काय सूचित होतें? घोडा हा प्राणी सबंध हिंदुस्थानांत फार फार प्राचीन काळीं मुळींच नव्हता. हें जनावर मूळ मध्य आशियांतलें. अश्वी = असी, ही शकवंशाची एक मुख्य शाखा, जिचें नांव सबंध आशिया खंडाला पडलें, त्या जातीचें हें मुख्य वाहन. पल्लव ऊर्फ पार्थ म्हणून जें एक राष्ट्र मध्य आशियांत होतें, त्यांतील योद्धे घोड्याच्या पाठीवर झोपहि घेत असें वर्णन Story of Parthian Nation ह्या पुस्तकांत आढळतें. अस्सल घोडा जसा जमिनीला पोट टेकत नाहीं तसा अस्सल मराठा स्वार घोड्यावरून न उतरतां त्याच्या पाठीवरूनच दिवस आणि रात्रहि काढील असा अलीकडच्या इंग्रज सेनापतींचाहि भरंवसा आहे, तसाच राजपुतांविषयीं मोगल बादशहांना होता. बैल हा प्राणी सिंध व उत्तर हिदुंस्थानांत पूर्वीं जितका होता तितका दक्षिणेंत नव्हता. तंजावरकडील एका अत्यंत प्राचीन कबरस्थानांतील मडक्यांत नुसत्या म्हशी, रेडे, डुकरांचींच छायाचित्रें आढळलीं. ह्यावरून बैलवाल्या कुणब्यांचें मूळ स्थान दक्षिणेंतलें नसावें आणि घोडेवाल्या मराठ्यांचें मूळ स्थान तर मध्य-आशियांतलें असावें, असें अनुमान करण्यास काय हरकत आहे?
वीर : मराठ्यांच्या लग्नांत कर्नाटकांत वीर निघत असतो. हा एक वरातीप्रमाणेंच छबीना असतो. एका मनुष्याचे अंगाला हळद माखून त्यावर पुष्कळसे दागिने घालितात. तो हातांत नागवी तलवार घेऊन वाद्यांच्या तालावर ती परजीत छबिन्यापुढें चालतो. त्याला वीर म्हणतात. पण ही चाल आतां रट्टी आणि लिंगायतांमध्येंच विशेष आहे. कोल्हापुराकडील कुणब्यांच्या लग्नांत वीर निघतो; पण खानदानी मराठ्यांत अलीकडे ही लग्नांतील चाल कोठें फारशी आढळत नाहीं हा चमत्कार आहे. मराठे सारे वीर म्हणून त्यांच्यांत ही चाल नसावी. ज्या कुणबी घराण्यांत मागें एकदा वीर पुरुष रणांत मारला गेला, त्यांतच अशी चाल असेल असें वाटतें. कुणबी पूर्वीं जैन, लिंगायत वगैरे होते. धर्म बदलला तरी लग्नांतल्या रूढि बदलत नाहींत, ह्याचें हें उदाहरण आहे. एकंदरींत ही चाल कुणब्यांचीच दिसते.
खाणेंपिणें : ह्या बाबतींत कुणब्यांत आणि मराठ्यांत कालपरत्वें आणि देशपरत्वें भेद आढळतो, तो मुख्यत: मांसाहार आणि मद्यपान ह्या बाबतींतच होय. साधारणत: देशावरील शेतकीच्या प्रदेशांतील खेड्यांत राहणारे कुणबी मांसाहार फार बेताबेतानें करितात व दारू तर पीतच नाहींत. अलीकडे इंग्रजी अंमलांत व त्यांचेंच अबकारी धोरण संस्थानांनीं उत्पन्नाच्या लोभानें स्वीकारल्यामुळें, खेड्यांतील कुणब्यांची फार शीलहानि होऊं लागली आहे ! साधारणत: मद्यपान हें उत्तरेकडचें व्यसन असून दक्षिणेकडील द्रावीड उष्णकटिबंधांत हें व्यसन पूर्वीं नसावें असा अजमास आहे; परंतु पूर्वींपासून शहरांत राहणा-या लष्करी पेशाच्या मराठ्यांनीं दारू पिणें हें साहजिकच नव्हे तर भूषणावहहि मानिलें आहे. खानदानी पेशाच्या मराठ्यांना शिकारीचा नाद असल्यानें ते स्वत: मारून आणलेल्या जनावराचेंच मांस खाण्याचा संप्रदाय पाळणारे अद्यापि पुष्कळ आढळतात. अशा जनावरांत डुकराची शिकार प्रतिष्ठित मानण्यांत येते. भाल्यानें डुकर मारणें व त्याचें मांस आपल्या इष्टमित्रांस वांटणें ही मराठ्यांची मोठी मिजास. खेड्यांत राहणारे कुणबी पिढ्यानपिढ्या कृषीवलाच्या सात्त्विक धंदा केल्यानें म्हणा, किंवा दूधदुभत्याची लयलूट असल्यामुळें, किंवा गरिबीमुळें म्हणा, अगर जैन, लिंगायत, वैष्णव धर्मांच्या संस्कारामुळें म्हणा, बहुतेक शाकाहारीच असतात. महानुभाव पंथाच्या सान्निध्यानें व-हाड-नागपूरकडचे कुणबीच नव्हत, तर श्रीमंत नागरिक, देशमुख, पाटीलदेखील कसल्याहि मांसाला कधींहि शिवत नाहींत. मद्यपानाची तर गोष्टच दूर. पुरुषांपेक्षां कुणब्यांच्या बायका अधिकच निरामिष राहतात. ह्या भेदामुळें क्वचित् प्रसंगीं रोटीबेटीच्या व्यवहारावरहि परिणाम होत असलेला आढळतो.
मराठे हे भोजनव्यवहारांत अस्पृश्यांशिवाय इतर हिंदूंशीं अटक पाळीत नाहींत असें म्हटलें; पण केव्हां केव्हां हा सोंवळेपणाहि पाळल्याचीं चमत्कारिक उदाहरणें घडतात, तीं धर्माच्या दृष्टीनें नसलीं तरी इतिहाससंशोधनाच्या दृष्टीनें चिंतनीय वाटतात. कोल्हापुराकडे गडकरी आणि कोटकरी म्हणजे लष्करी पेशाचे मराठे मराठी स्वराज्याचे पुरातन वतनदार आहेत. यांना वेतन आणि वतनाशिवाय प्रसंगविशेषीं शिधा मिळतो. तो ते कधींहि शिजलेला न घेतां कोरडाच घेत असतात. फार काय, ही पुरातन नोकरमंडळी प्रत्यक्ष छत्रपति महाराजांच्या पंक्तिला बसून जेवण्यालाहि तयार नसत, असा पूर्वींचा रिवाज मला एका सन्मान्य मित्रानें सांगितला. मरहूम ग्वाल्हेरचे महाराज माधवराव शिंदे यांचे सासरे रत्नागिरीचे राणे त्यांच्या पंक्तीला जेवण्याचें नाकारीत असेंहि मीं ऐकलें आहे. हा भेद शेतकरी पेशा अगर खेड्यांतील वस्तीमुळें पडणें संभवनीय नाहीं. कोल्हापूर आणि कोकण प्रांतांत एक वेळ जैन धर्माचाच व्याप फार होता. त्यानंतर लिंगायत धर्माची छाप बसली. या धार्मिक कारणावरूनहि जर या भेदाची मीमांसा होत नसल्यास राजघराणीं हीं नेहमीं उप-या मराठ्यांचीं असल्यामुळें त्यांच्याशीं स्थाइक मूळ कुणबी राजरोस बेटीव्यवहार करूनहि रोटीव्यवहार नाकारणें शक्य आहे. दिल्लीच्या मोगलांना राजपुतांनीं बेटी दिली; पण रोटी घेतली नाहीं. तोच प्रकार खालीं, मलबारांत नंबुद्री ब्राह्मण नायर जातीच्या बेटी घेतात; पण रोटी घेत नाहींत, या रिवजांतहि दिसतो. व-हाड-नागपूरकडचे जुने मराठे कुणबी चांगलें सुसंपन्न आणि देशमुखी-पाटिलक्यांचे सरंजामदार आहेत. ते प्रत्यक्ष नागपूरचे भोसले घराणें उपरे समजतात. कारण, भोसल्यांचें घराणें त्या प्रांतांत अलीकडे गेलें. हे कुणबी मद्यमांसाला शिवत नाहींत. माझे एक देशमुखी मित्र आहेत, त्यांना तर मांस किंवा रक्त पाहिल्याबरोबर घेरीच येते ! असले लोक बेटी देऊनहि पंक्तीला बसत नसल्यास आश्चर्य तें काय?
महार मेलेल्या पशूचें मांस खातात; पण डुकराचें मांस मुसलमानाप्रमाणेंच त्याज्य समजतात. मराठे तर जंगली डुकराचें मांस आवडीनें खातात. महारांचें डुकर हें कदाचित् प्राचीन देवक असावें. मराठ्यांतहि ज्यांच्या घरीं बोलाई देवी आहे. ते शेळीचें किंवा बोकडाचें मांस वर्ज्य समजतात. धिम्मेपणानें माग काढीत मागें गेल्यास मराठ्यांत आणि कुणब्यांत आज ज्या अनेक तत्सम जातींचा समावेश झालेला आढळतो त्यांची परस्पर वंशभिन्नताहि अधिक स्पष्ट आढळून येईल.
बेटीव्यवहार, रोटीव्यवहार आणि भेटीव्यवहार इत्यादि हिंदुस्थानांत जे जातिभेदाचे नियम पाळण्यांत येतात ते केवळ भरतखंडांतच आहेत व ते आर्यांनींच येथें आणिले असा जो सर्वत्र समज आहे तो चुकीचा आहे. ते भरतखंडाबाहेर आणि निरनिराळ्या मानववंशांनीं मानवी इतिहासांत निरनिराळ्या काळीं पाळले आहेत, हें मानववंशशास्त्रज्ञांना नीट अवगत आहे. विगोत्रविवाह (Exogamy), अनुलोम उद्विवाह (Hypergamy), एकत्र खानपानाचा प्रतिबंध (Non-Commensality), अस्पृश्यता (Untouchability or Polution) इत्यादि जातिभेदाचे नियम हिंदुस्थानाच्या दूरदूरच्या निरनिराळ्या भागांतच नव्हे, तर अखिल जगाच्या निरनिराळ्या दूरदूरच्या भागांत निरनिराळ्या काळीं पाळण्यांत आलेले आहेत, ते असे :- इस्त्रायल देशांत प्रचीन काळीं तेथील पुरोहितवर्ग इतरांच्या हातचें खात नसत. इंग्लंडांत अद्यापि सामान्य वर्ग आपल्यापेक्षां उच्च दर्जाच्या सरदार लोकांत आपल्या मुली देण्याला उत्सुक असतात आणि हे वर्ग सुसंपन्न व सुसंस्कृत असल्यास तेथील सरदारहि अशा मुली घेण्यास फारशी हरकत घेत नाहींत. जपानांत एटा व हीना या जाती अद्यापि अस्पृश्य आहेतच. ब्रह्मदेशांत तुबा याजा, पयाचून, संडाला, केबा, तुताँसा, पक्वे, लेयाडाँ, थेंजाँ वगैरे तद्देशीय वर्ग आमच्यांतल्या महार, मांग, भंगी लोकांप्रमाणेंच अगदीं अस्पृश्य आहेत हें मीं स्वतः पाहिलें. त्याचें तपशीलवार वर्णन मीं माझ्या “ब्रह्मदेशांतील बहिष्कृत वर्ग” या लेखमालेंतून “नवा काळ” वगैरे वृत्तपत्रांतून प्रसिद्ध केलें आहे. हें सर्व येथें सांगण्याचें कारण हें कीं, बृहन्महाराष्ट्रांतील मराठा म्हणून राष्ट्रवजा जो एक मोठा जनसमूह आहे तो वर्ग आणि कुणबी व तत्सम जाती यांच्या दरम्यान अस्पृश्यता शिवायकरून वरील सर्व नियम नेहमीं नसले तरी प्रसंगविशेषीं पाळण्यांत आलेले वरील परिच्छेदांत सांगितलेल्या खाण्यापिण्यांतल्या सोंवळेपणावरून लक्षांत येण्यासारखें आहे. प्रत्यक्ष मराठे हे स्वत: कधींच खाण्यापिण्याचे बाबतींत सोंवळेपणा पाळींत नाहींत, तरी कांहीं कुणबी केव्हां केव्हां हा सोंवळेपणा दाखवितात. हा सोंवळेपणा दक्षिण देशांतील द्राविडांत आणि महाराष्ट्रांतील लिंगायतांत फार आहे. फार तर काय, खाण्यापिण्यांत हे द्रावीड लोक दृष्टीचाहि विटाळ मानतात, मग भेटीची गोष्ट तर दूरच राहिली ! यावरून कुणबी हे द्रावीड आणि मराठे हे आर्य, शक, पल्लव, हूण, अभीर इत्यादि मध्य एशियांतील मागाहून वेळोवेळीं आलेल्या अनेक वंशांचें एक जाळें असावें हें सुचविण्याचा माझा उद्देश आहे. इंग्लंडांतील सरदार वर्गाप्रमाणें अस्सल मराठेहि श्रीमंत कुणब्यांच्या मुली घेतात, इतकेंच नव्हे, तर वेळ पडल्यास गरीब मराठे श्रीमंत कुणब्यांस मुली देतातहि. यालाचां मीं अनुलोम उद्विवाह (Hypergamy) असें नांवा दिलें आहे. आपल्यापेक्षा उच्च मानलेल्यांना आपल्या मुली देणें (Hypergamy) हाच प्रकार राजपूत आणि जाठ यांमध्यें उत्तर हिदुंस्थानांत आहे आणि खालीं मलबारांत नायर त्यांच्या खालच्या वर्गांतहि आहे. नंबुद्री ब्राह्मण आणि नायर राजवंश यांचे दरम्यान हा उद्विवाह हल्लीं चालू आहेच.
अंत्येष्टि : मराठ्यांत प्रेतें जाळण्याची चाल आहे; पण दक्षिण हिंदुस्थानांतील कांहीं मराठ्यांत प्रेतें पुरण्याचीहि चाल आढळते. हे मराठे श्रीशिवोत्तरकालीं जर दक्षिणेंत गेले असतील तर त्यांच्यांत ही पुरण्याची चाल कशी पडली याचें आश्चर्य वाटतें. दोनचार शतकांत अंत्येष्टीसारख्या गंभीर विधींत फरक होणें संभवनीय नाहीं. यावरून हे दक्षिणेंतील मराठे एक तर द्रावीड असावेत किंवा तसें नसल्यास त्यांनीं केव्हां तरी लिंगायत धर्माचा स्वीकार करून त्यांनीं पुन्हा अलीकडे ब्राह्मणी धर्माचा स्वीकार केला असावा; पण प्रेतें पुरण्याची चाल तशी राहून गेली असावी.
श्राद्ध : खरें पाहतां ब्राह्मणी पद्धतीचा श्राद्धविधि मराठ्यांत नाहीं. जेथें हा रिवाज आढळतो तेथें तो ब्राह्मणांच्या सहवासाचा परिणाम असावा. राजे लोक व इतर प्रतिष्ठित मराठा समाज यांवर असा परिणाम होणें केवळ साहजिक आहे. मराठ्यांनीं हिंदुस्थानांत आल्यावर बौद्ध व जैन धर्मांचा स्वीकार केला, तसाच ब्राह्मणी धर्माचाहि केला. पण सामान्य दर्जाचे मराठे आणि कुणबी यांच्यांत श्राद्ध नसून नुसती महाळ घालण्याचीच चाल आहे. सर्व मराठे जर आर्य असते तर त्यांच्यांतील गृह्यसंस्कारांत वेदोक्त पुराणोक्ताचा तंटा किंवा वेदबाह्य ग्राम्य चालींचा शिरकाव झाला नसता. कोणी विचारतील कीं, कांहीं ब्राह्मणांत वेदबाह्य ग्राम्य चाली आणि उपास्यें आढळतात आणि त्यावरून त्यांनाहि व्रात्यस्तोम करावा लागतो, तेवढ्यावरून ते अनार्य ठरतात काय? पण त्याला उलट प्रश्न असा कीं, तेवढ्यावरूनच ते अनार्य ठरले नाहींत तरी आजचे सारेच ब्राह्मण प्राचीन काळींहि आर्यांत गणले जात होते याला तरी पुरावा काय? असो. प्रस्तुत विचार मराठ्यांपुरताच असल्यानें अशा अवांतर वादास एथें अवकाशच न देणें बरें. मनुस्मृतींत ज्या क्षत्रियांसाठीं व्रात्यस्तोम विधि सांगितला आहे अशा क्षत्रियांत शक, पल्लव, यवन, ग्रीक, अंगवंगादि आहेत, तर हे मराठे नसतील काय?
पेहराव : हिंदुस्थानचा बराच भाग उष्ण कटिबंधांतला असल्यामुळें दक्षिण हिंदुस्थानांत तरी पेहरावास प्राधान्य नाहीं. निदान शिरोवस्त्र तरी उत्तरेकडून आलेलें दिसतें यांत शंका नाहीं. डोईवरचा रुमाल, फेटा, बांधलेली पगडी, टोपी या सर्व गोष्टी हिंदुस्थानाबाहेरच्या, विशेषत: मध्यआशियांतल्या आहेत हें ख्रिस्ती शकाच्या पूर्वींच्या व नंतरच्या दोनचार शतकांतील नाण्यांवरून आढळणारे ठसे व इतर चित्र यांवरून दिसून येतें. अद्यापि मद्रासी व बंगाली राष्ट्रें हीं बोडकींच आहेत. ब्रह्मी व आसपासचीं मोगली राष्ट्रें डोईला एक लहानसा हातरुमाल गुंडाळतात. दक्षिणेंत आज जें शिरोवस्त्र दिसतें तें मराठ्यांनीं प्राचीन काळीं मध्यआशियांतून आणिलेलें असावें. जेथून पूर्वीं मराठे आले, तेथूनच मोगल बादशहाहि आले व मुसलमानी धर्माचा उद्य होण्यापूर्वीं त्यांचा पेहराव मध्य-आशियांतलाच असणार. मग झुबकेदार अथवा पिळाचें पागोटें, ढिली पेहरण, तंग वासकूट, पायघोळ विजार अथवा तंग मांडचोळणा इत्यादि पेहरावांच्या तपशिलाचें बाबतींत हल्लींच्या मराठ्यांचें इतर वरिष्ठ वर्गांच्या हिंदूंपेक्षां मुसलमानांशीं-मोगल वंशाशीं अधिक साम्य असावें, यातं काय आश्चर्य? “जसा राजा तशी प्रजा” या न्यायानें हा दरबारी पोशाख पुढें ब्राह्मण-वैश्यांनींहि स्वीकारणें साहजिक आहे. धोतराचा कासोटा ही विजारीची सस्ती नक्कल आहे आणि ती विजारीपेक्षां अधिक सोईची आहे; पण अगदीं दक्षिणेकडील द्राविडांनीं ती अद्यापि उचललेली नाहीं. ते बिनकासोट्याचें एक फडकें कंबरेभोंवतीं पायघोळ गुंडाळतात; तरी पण तंजावरकडील मराठे अद्यापि धोतराचा घट्ट काचा घालतात. राजूपत, मारवाडी वगैरे धोतराचा, दोन्ही टांगांवरून काचा घालतात व दक्षिणेकडील लष्करी व पोलीस मराठे तेवढेच अशी दुटांगी कास घालतात. इतर डाव्या टांगेवरून एक कास घालतात पण मोकळें फडकें कोणीहि मराठा कितीहि गरीब असला तरी वापरीत नाहीं. पादत्राणांचाहि विशेष ध्यानांत घेण्यासारखा आहे. मद्रासकडे श्रीमंत आणि सभ्य द्रावीडहि रस्त्यांतून अनवाणी हिंडतो; पण गरीब मराठा फाटका जोडा अगर तुटकी वहाण तरी घालून रखडत चाललेला आढळेल. अस्सल मराठ्यांच्या बायका लुगड्याचा कासोटा घालीत नाहींत. घोट्यांवरील पायाचा कोणताहि भाग दाखविणें गरीब मराठणीला खपणार नाहीं. हें पायघोळ लुगडें लहंग्याचें रूपांतर होय. खानदानी मराठणींचीं नखें व टांचहि कोणास दिसणार नाहींत. गरिबांच्या लग्नांतहि वधूच नव्हे, तर विहिणी आणि करोल्या लुगड्यावरून शुभ्र पासोड्यांचा सर्व अंग आणि चेहराहि झाकणारा बुरखा वापरतात. आणखीहि इतर बारीकसारीक भेद आहेत, त्यांवरून मराठ्यांचा वंश व मूलस्थानाचें दिग्दर्शन होतें. तें मूलस्थान मध्यआशिया असावें, असें सांगण्याचा उद्देश आहे.