इंटरमिजिएटचें वर्ष



कडेवाला मित्र
इ. स. १८९४ सालीं आम्हीं नारायण पेठेंत केळकरांच्या वाड्यांत असतांना सदाशिव पेठेंतील प्रसिद्ध हौदावर रोज सकाळीं स्नानास जात असूं. त्याच हौदाला लागून पूर्वेस करमरकरांचा (हें नांव पक्कें आठवत नाहीं) वाडा आहे. त्यांत एक ब्राह्मणाची खाणावळ होती. तेथें मी आणि गोविंदराव जेवावयास जात असूं. इ. स. १८९५ वर्षारंभी मी पुनः पुण्यास आल्यावर पहिल्या टर्ममध्यें ह्याच वाड्यांतील दुस-या मजल्यावर आम्हीं एक बि-हाडासाठीं खोली भाड्यानें घेतली. तिच्यांत गोविंदराव, त्यांचे कोल्हापुराकडचे कुळकर्णी नांवांचे एक स्नेही, जनूभाऊ करंदीकर आणि मी इतकेजण मिळून राहात होतों. येथें देखील कांहीं दिवस आमच्या चर्चामंडळाच्या कांहीं सभा झाल्या. रा. कुळकर्णी आणि जनुभाऊ हे दोघे अगदीं जुन्या मताचे आणि गोविंदराव व मी तितकेंच नव्या मताचे असल्यामुळें ह्या पहिल्या टर्मभर अभ्यासापेक्षां आमचा वादविवादच फार झाला. आणि तो अगदीं जोरोजोरानें पुष्कळ वेळ चालत असे. कुलकर्णी हे घरचे श्रीमंत होते. नेसावयाला रेशीमकाठीं धोतरें आणि डाव्या हातांत एक भलें मोठें सोन्याचें कडें नेहमीं घालीत असत. त्यांच्या जुन्या राहटीचीं हीं झगझगीत चिन्हेंच होतीं. आम्ही त्यांना नेहमीं कडेवाला कुलकर्णी म्हणत असूं. ते बोलतांना किंचित् तोतरे बोलत असत. आणि वादांत चिडत असल्यामुळें त्यांच्या तोतरेपणाला मोठी बहारीची लज्जत येत असे! स्नानसंध्या, सूर्याला नमस्कार, धोतरांच्या चापून नि-या, सुंदर चेहरा, पाणीदार डोळे, गोरा रंग आणि हातांतलें बावनकशी सोन्याचें भव्य कडें - एकंदरींत नमुना कांहीं औरंच होता. अभ्यासाची प्रगति मात्र ह्या सर्वांच्या उलट दिशेनें धांव घेत होती! ह्याच्या सहवासांत ही पहिली टर्म हासत खेळत मजेंत गेली. अर्थात् डेक्कन मराठा असोसिएशनची माझी दरमहा १० रु. ची स्कॉलरशिप चालूच होती हें निराळें सांगणें नकोच.

खाद्यक्रम
गोविंदरावांची मॅट्रिक्युलेशनची परीक्षा पास झाली कीं नाहीं हें आठवत नाहीं. कुलकर्णी आणि ते पुनः नेटिव्ह इन्स्टिट्यूटमध्यें गेले असावेत. असो. ह्या टर्ममध्यें माझी प्रकृति थोडी बिघडावयाचें एक चमत्कारिक कारण घडलें तें असें. दिवस उन्हाळ्याचे होते. चतुःशृंगीचे माळावर आणि आंबराईंतून लांब फिरावयाला जात असूं. फर्ग्युसन कॉलेजची नवी इमारत बांधावयाचें काम त्या माळावर चाललेलें असे. जणूं काय आम्ही सुपरवायझरच, असे तें काम रोज कोठवर आलें तें पाहून येत असूं. आमचें कॉलेज म्हणून मोठा अभिमान वाटत असे! परत येतांना कच्च्या कै-या आणि लकडीपुलावरच्या पश्चिम टोकावर बसत असलेल्या एका भडभुंज्याच्या दुकानांतले डाळेकुरमुरे आणि गुडदाणी ही सपाटून खावयाची आणि वरती बेसुमार पाणी प्यावयाचें हा आमचा मेनू (खाद्यक्रम) असे.

व्यायामाची इर्षा
अशा स्थितींत कडेवाल्या कुळकर्ण्यानें दुसरीच एक शक्कल काढली. ते नमस्कार बरेच घालीत. त्यांचें पाहून आम्हीही व्यायाम करीत असूं; पण व्यायामाप्रमाणें खाणें कांहींतरी पौष्टिक असलें पाहिजे म्हणून भिजलेंली डाळ, वाळलेलें खोबरें आणि खारका ह्यांचा खुराक आम्ही सर्वांनीं चालूं केला. मग काय विचारतां ॽ झटपट पैलवान बनण्यास आतुर झालेले आम्ही जातां येतां डाळीचे फक्के मारणें, खोब-याचे चावे घेणें आणि खारका कुरतडणें ह्यांत एकमेकांवर चढाओढ करू लागलो. जो जास्त खाऊन पचवील तो शूर वीर, ही व्याख्या ठरली. अशांत पाडव्याचा कीं कसलासा, सण आला. खानावळबाईनें केळाचें शिकरण केलें होतें. अर्थात् केळापेक्षां शिकरणांत पाण्याचेंच प्रमाण बेफाम जास्त झालें होतें. त्यांचाही मी मागें पुढें न पाहतां समाचार घेतला. आणि तिसरे प्रहरीं पुनः कच्ची डाळ, खोबरें, खारका आणि कै-या ह्यांचा तोबरा चालू झाला. ह्याचा काय परिणाम झाला हें निराळें सांगण्याची आतां जरूरीच उरली नाहीं.

आजार
त्या रात्रीं इतर मंडळी निजली. पण मला कांहीं झोंप येईना. पोटांत घडघडा करूं लागलें; कळा येऊं लागल्या. आणि वादळ झाल्यावर ज्याप्रमाणें वळवाच्या पावसाच्या सरीवर सरी याव्यात त्याप्रमाणें जोराजोराचे मला जुलाब होऊं लागले. चारपांच जुलाबांनंतर मला जिना उतरून खालीं पायखान्यापर्यंत जाण्याची शक्ति उरली नाहीं. खोलींतल्या न्हाणींतच विधि उरकावा लागला. १०।१५ असे जुलाब झाल्यावर नीट बसावयाचेंही त्राण उरलें नाहीं. पोटांतल्या तिडिकांना कसली उपमा द्यावी हें समजत नाहीं. कोणीतरी दोघांनीं मिळून एकादे धोतर जोरानें पिळून त्यांतले पाण्याचा थेंब न थेंब बाहेर काढावा तशी माझ्या आंतड्याची अवस्था झाली. ही उपमा तरी हल्लीं माझ्या आंतड्याला पीळ पडला नाहीं म्हणूनच सुचत आहे. त्या वेळेला ही सुंदर उपमा सुचणें शक्य नव्हतें!

दुःखानंद
कादंबरीकार आपल्या स्वकपोलकल्पित कथानकांतील नायक-नायिकेच्या दुःखाच्या वेदनांचें रसभरीत वर्णन करीत असतो, ह्याचें कारण तो स्वतः त्या वेदनांच्या चटक्यापासून सुरक्षित असतो म्हणूनच. येरवीं हें काव्य शक्यच नाहीं. संगीत नाटकांतील पात्रें रंगभूमीवर उभी असतांना त्यांच्यावर घोर संकट ओढवलें असतां मोठमोठ्यानें आलाप काढून आपल्या दुःखाचें वर्णन प्रेक्षकापुढें करीत असतात. फासांवर जाणारा चारुदत्त इतका सुंदर गातो कीं गाऊन गाऊन मरावयाला पडद्याआड जाऊं लागला म्हणजे लोक त्याला “वन्स मोअर” करून पुन्हा फासावर आणितात आणि चारूदत्त लोकाग्रहास्तव पुनः त्याच वेदनांचा आनंदानें उपभोग घेतो. हा प्रकार पाहून मला तर माझें हासेंच आवरत नाहीं! अरे पण मी हें काय कोणीकडे भरकटत चाललों, मीही त्या नटाप्रमाणेंच माझ्या जुलाबाचें वर्णन चालू करतों; कारण पोटांत हल्लीं दुखत नसल्यानें वर्णन करण्यास कोणती हरकत आहेॽ

मुक्तता
उजाडल्यावर उतार पडला. पण तेव्हां माझ्या तोंडावर निव्वळ प्रेताची कळा आली होती. आदले दिवशीं सायंकाळीं ज्यांनीं पाहिलें होतें त्यांनी दुस-याच दिवशीं पहाटे माझी ओळख लागेना. अशी भयंकर पालट केवळ सहा तासांत घडली! सकाळीं कोणत्याशा डाक्टराला बोलावून आणिलें त्यानें तात्काळ थोडेसें हिंग आणि तूप खावयास दिलें. पण औषधापूर्वींच व्याधीचा अस्त झाला असल्याकारणानें हें नाटक शोकपर्यावसायी झालें नाहीं. मात्र डाळखोबरें आणि खारका ह्यांच्यावर अर्थात् हद्दपारीची शिक्षा ताबडतोब समरीपावरनें बजावण्यांत आली. आणि झटपट पहिलवान होण्याची ईर्षा बाळगणा-या मला घरीं नुसतें पत्र लिहिण्याचें सामर्थ्य यावयालाही बरेच दिवस वाट पाहावी लागली. बिचा-या गोविंदरावांना तें पत्र लिहावें लागलें. आजार औट घटकेचा असल्यामुळें, ज्यांना आजार झाल्याची बातमी नव्हती त्या माझ्या घरच्या मंडळींना मी आजारांतून बरा झालों हें पत्र वाचून दुःख झालें कीं सुख झाले हे ठरविणेचे मी वाचकांवरच सोपवितों!

सुधारकी हेतू
सन १८९५ च्या मे महिन्याच्या सुटींत मी जमखंडीला होतों. ह्यावेळीं गोविंदराव व मी दोघांनीं आपापल्या कुटुंबांतील कोणास तरी पुण्यास आणून कायमचें घर करून राहण्याचा विचार करीत होतों. इतका आम्हांला खाणावळीच्या जेवणाचा कंटाळा आला होता. त्यावेळीं दरमहा ५ पांच रुपये खाणावळीचा दर होता. केवळ काटकसरीनें व स्वतःचें घरचें जेवण हेंच एक साधें कारण नसून घरांतील स्त्रीनातलगांना स्त्रीशिक्षण व प्रवासाचा लाभ देण्याचा सुधारकी हेतूही आमच्या तरुण मनांत सळसळत होता. ह्याला कारण हरी नारायण आपटे ह्यांच्या कादंब-या! अशा संधीस माझ्या बहिणीवर प्रसंग ओढवून ती कायमची माहेरीं आली. गोविंदराव आणि माझ्यामधील पत्रव्यवहाराचें पर्यवसान असें झालें कीं मी पुढील टर्ममध्यें पुण्यास गेलों; तों बरोबर माझ्या बहिणीस व मातोश्रीस घेऊनच गेलों. कोल्हापुराहून गोविंदरावही आपल्या पत्नीस व लहान मुलीस घेऊन आले. सदाशिव पेठेंत नागनाथाच्या पाराजवळ पालकरांचा एक मोडकळीला आलेला जुना वाडा होता. त्यांत बरीच स्वस्त जागा दुस-या मजल्यावर मिळाली. तो वाडा माझे जमखंडीचे मित्र रा. श्रीनिवास नारायण करकंबकर देशपांडे ह्यांच्या मालकीचा होता. त्यांत माझे व गोविंदरावांचें कुटुंब, जनुभाऊ करंदीकर, माझे एक मित्र रामचंद्र नारायण सावंत असे राहूं लागलों. पण खर्चाचा बोजा गोविंदरावानेंच ब-याच अंशीं आपल्या अंगावर घेतला होता. सन १८९५—९६ हीं वर्षें मुंबई पुण्यास हिंदु-मुसलमान दंग्याची गेलीं. तशांत पुण्यास प्लेग व जमखंडीस दुष्काळ आला. ह्याच वेळीं जमखंडीच्या यजमानांनीं आमच्या बाबांना नोकरीवरून कमी केलें. अशांत मी बहीण व आई घेऊन पुण्यास शिकावयाला आलों. ह्याला म्हणावी सुधारणेची तळमळ! मला शिकवण्या धरून प्रपंच व अभ्यास चालवावा लागत असे; पण चि. जनाक्काला कोणत्या शाळेंत घालावी हा विचार चालला. मला पुण्याची माहिती व तेथील शिक्षणाची व्यवस्था अद्यापि चांगली नव्हती. सदाशिव पेठेंत चिमण्या गणपतीजवळ ख्रिस्ती मिशनची मुलींची प्राथमिक शाळा होती. तिची हेडमास्तरीण श्रीमति सांगले नांवाची बाई होती. त्या शाळेंत मी जनाक्काला घातलें, आनंद झाला. ही प्रत्यक्ष सुधारणेची पहिली पायरी! आपट्यांच्या कादंब-या आम्ही भावंडें अधिक आवडीनें वाचूं लागलों.

पंडिता रमाबाई
ह्या वेळीं पंडिता रमाबाई व तिचा ख्रिस्ती धर्म बराच गाजत होता. तिची पुणें लष्करांत ‘शारदा सदन’ नांवाची एक मुलींच्या बोर्डिंग शाळेची संस्था होती. माझ्या बहिणीची कांहीं सोय लागते कीं काय हें पाहण्यासाठीं मी ह्या मोठ्या धेंडाला भेटावयाला गेलों. बाई शांत गंभीर दिसल्या पण तिचा ख्रिस्ती कावा बरेंच बोलणें झाल्याशिवाय दिसण्यासारखा नव्हता. बाई माझ्या बहिणीस आपल्या पंखाखालीं घेण्यास तयार होत्या. पण त्यांनीं माझ्यासारख्या बाहेर गांवाहून नुकताच आलेल्या बावळटाळा पाहिलें व माझ्या बहिणीच्या निराधारपणाची कहाणी ऐकली. तेव्हां ती एकेक अटी घालून आपलें जाळें विणूं लागली. ती म्हणाली कीं, मुलगी तिचें स्वाधीन केल्यावर पांच वर्षें तिला सुट्टी वगैरे मिळणार नाहीं. तिला आमचे घरीं पाठवणार नाहीं. आम्ही मुलीच्या शिक्षणक्रमांत अडथळे आणूं. ह्याचा सरळ अर्थ मला तरुण हिंदूला कळेना. मुलीच्या हिताच्या दृष्टीनें ही अट अवश्य होती असें बाईचें मत पडलें. पण ज्या नवमताचें पाणी ही पंडिता प्याली होती त्याचें चार थेंब माझ्याही पोटांत गेलें होतें. मीं उत्तर दिलें, “बाई शिक्षणांत अडथळे आणण्यासाठीं मी बहिणीस तुमच्याकडे पाठवण्याचें कारणच नाहीं. तिनें ख्रिस्ती होण्यास अडथळे आणूं ही भीति तुम्हांस असणें साहजिक आहे. असें असलें तरी मुलीस नियमाप्रमाणें (विद्याखात्याच्या) सर्व सुट्या तुम्हांला देणें अवश्य आहे. मुलीच्या हिताची काळजी निदान तुमच्या इतकी तरी मला व मुलीच्या आईबापांला आहेच हा विश्वास तुम्हाला असावा. तुमच्या शिक्षणानें मुलगी आपखुशीनें व अक्कलहुशारीनें ख्रिस्ती होऊं लागल्यास निदान मी तरी अडथळा आणणार नाहीं. तिच्यावर तिला न कळत, जबरी तर राहोच, पण भुलभुलावणी होऊं लागली तर तें मी सहन करणार नाहीं. बेहत्तर आहे तुमची अशी अटीतटीची मदत न मिळाली तरी.” पंडिता रमाबाईंना मी तरुण असून दिसतों तसा बावळट नाहीं, हें कळून चुकलें. तिनें माझ्याविषयीं अधिक चौकशी केली. मी फर्ग्युसन कॉलेजचा विद्यार्थी आहें असें ऐकल्यावर ह्या कॉलेजचे प्रोफेसर नास्तिक आहेत, असा शेरा तिनें मारला. जखडलेल्या धर्मापेक्षां मोकळा नास्तिकपणा बरा असें मी माझें मत सांगितलें.

प्रो. कर्वे
ह्या सुमारास प्रो. अण्णासाहेब कर्वे यांनीं हिंगणें येथें अनाथ बालिकाश्रमाची स्थापना नुकतीच केली होती. त्यांच्याकडे मी माझ्या बहिणीसाठीं भेटावयास गेलो होतो. शेणामातीनें सारवलेल्या कुडाच्या भिंतीच्या एका खोपटांत प्रो. अण्णासाहेब जमिनीवर बसले होते. त्यांचे आश्रमांत ब्राह्मण जातीच्याच १०।१५ विधवा मुली होत्या. माझ्या बहिणीला आपल्या आश्रमांत घेतां काय ह्या माझ्या प्रश्नाला , “ब्राह्मणेतरांच्या मुलींना घेण्याचा हा काळ नाहीं” असें प्रोफेसर अण्णासाहेबांनीं सांगितलें व माझ्या बहिणीला आश्रमांत घेण्याचें साफ नाकारलें. ह्यामुळें माझी फार निराशा झाली. तत्कालीन महाराष्ट्रांत एक सुधारणा करतांना दुस-या सुधारणेला कसा अडथळा येई ह्याचें हें उदाहरणच आहे.

मिस् मेरी भोर
पुढें माझ्या बहिणीच्या शिक्षणासाठीं पुष्कळ धडपड करावी लागली. तिला मीं शेवटीं पुणें येथील प्रसिद्ध (हुजर पागेंतील) मुलींच्या हायस्कुलांत घातलें. जमखंडीस तिच्या ३।४ यत्ता मराठी झाल्याच होत्या. इंग्रजी पहिल्या यत्तेंत तिचें नांव घालण्यास इतर कोणतीच हरकत नव्हती. पण हिंदु विवाहित स्त्री म्हणजे कोणत्या भयंकर तुरुंगांत असते, ह्याची कल्पना मला नव्हती. शाळेचे अधिकारी चि. जनाक्कच्या नव-याची तिच्या शिकण्यास परवानगी मागूं लागले. तिचें येथवर शिक्षण झालें हेंच तर तिच्यावर नवरा जिवंत असून वैधव्याचा असला प्रसंग गुदरला वगैरे माहिती मला जिथें तिथें कष्टानें सांगावी लागली. नव-याच्या हरकतीची जबाबदारी मीं घेतली. तिला शाळेंत प्रवेश मिळाला; पण मला तर तिला कोठून तरी स्कॉलरशिप मिळवावयाची होती. माझा वशिला तर कोठेंच नव्हता. त्या वेळीं हुजूर पागेंत मिस् मेरी भोर नांवाची हुशार ख्रिस्ती बाई एक शिक्षकीण होती. आणि मिस् हरफर्ड नांवाची एक युरोपिअन बाई मुख्याध्यापिका होती. त्या दोघींना जनाक्काचा कळवळा आला. उच्च वर्णीय हिंदु लोकांत घटस्फोटाचा कायदा नाहीं. आणि कांहीं झालें तरी घटस्फोटाची नुसती कल्पनाही चि. जनाक्काजवळ काढण्याची माझी छाती नव्हती; इतकें तिचे तेज व पवित्रतेचा परिणाम घरांत आम्हां सर्वांवर पडत असे. ही सर्व परिस्थिति तिच्या शाळेंतील मुख्य अधिका-यांना कळली. मिस् भोरकडे माझें जाणें येणें होऊं लागलें. माझी सुधारणेचीं मतें व वागण्याचा बाणेदारपणा पाहून तिचा फार अनुकूल ग्रह आम्हां भावंडाविषयीं झाला. ह्यामुळें आमच्या सर्व अडचणींतून पुढें जनाक्काला संस्थान मुधोळच्या राजेसाहेबांची मराठा मुलीकरितां दहा रुपये दरमहाची एक स्कालरशिप होती ती मिळाली. ह्यामुळें माझी अंशतः तरी सोय झाली. येरवी प्रसंग फारच कठीण आला होता.

कावेबाजपणा
सन १८९५ सालीं आमच्या फर्ग्युसन कॉलेजची नवीन इमारत चतुःश्रृंगीचे माळ्यावर उघडण्यांत आली. डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीचे अध्यक्ष कोल्हापुरचे महाराज श्रीछत्रपति शाहुमहाराज होते. त्यांच्या हातून हा उद्घाटन समारंभ उरकून घेण्यांत आला. माझें वय त्यावेळीं सुमारे २२ वर्षांचें होतें; पण ह्या छत्रपतींचें वय माझ्याहूनही २।४ वर्षांचें लहान असावें. महाराष्ट्राचे छत्रपति ह्या नात्यानें महाराज अध्यक्षपदाला सर्वस्वी लायक होते, तरी वयोमानानें ते अद्याप अननुभवी होते. मी नेहमीं म्हणत आलों आहें कीं, महाराष्ट्रांतील चितपावन जात युरोपांतील इंग्रजांप्रमाणें धोरणी व कावेबाज आहे. ही गोष्ट ह्या जातीला मोठी भूषणावह आहे. ह्या कावेबाजीचें उदाहरण म्हणजे छत्रपतींचा अध्यक्षपणा होय. कोवळ्या वयाचा हा क्षत्रिय छावा चितपावनांचा हा सोहळा साजरा करावयाला आला होता. ह्याचें इंगित त्यावेळींही मला समजून आल्याशिवाय राहिलें नाहीं. पुढें हे शाहूमहाराज ब्राह्मणेतर पक्षाची मुहुर्तमेढ रोवणारे ह्या नात्यानें चितपावन ब्राह्मणांच्या डोळ्यावर आले व दृष्टीसमोर नकोसे झाले. इतके कीं हे निधन पावल्यावर नागपुराकडे मवाळांची एक मजलस भरली असतां, उमरावती जिल्ह्याचे श्री. गणेश अक्काजी गवई नांवाचे एका महार जातीचे गृहस्थांनीं मृत महाराजांचे विषयीं दुखवट्याचा ठराव मांडला. पण तो श्रीनिवास शास्त्र्यांसारखा थोर पुरुष अध्यक्षपदावर झळकत होता तरी पास झाला नाहीं. तथापि त्या महाराजांचे औरस पुत्र छत्रपति राजाराम महाराजांना डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीचे अध्यक्षपदाचा वारसा चितपावनानें पुन्हां दिलाच व छत्रपतीनेंही तो वारसा मुकाट्याने स्वीकारला, तें कसेंही असो. तरुण शाहूमहाराज सन १८९५ च्या ह्या समारंभांत फार शोभायमान दिसले! ह्या १८९५ साल अखेरीस पुण्यास अखिल भारतीय राष्ट्रीय सभेचें अधिवेशन थाटानें भरलें. सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी हे बंगाली वाचस्पति अध्यक्ष होते. त्या वेळीं मी स्वयंसेवक होतों. तेव्हांपासून देशाभिमानाचें वारें समाजसुधारणेच्या वा-याप्रमाणें माझे डोक्यांत शिरलें आणि मी राष्ट्रीय पक्षाचा झालों.

रे. डॉ. संडरलंड
ह्याच वर्षीं आणखी एक महत्त्वाची गोष्ट विशेषतः माझ्या चरित्रावर परिणाम घडविणारी घडली. अमेरिकन युनिटेरियन असोसिएशननें आपला प्रतिनिधि म्हणून रेव्हरंड डॉ. जे. टी. संडरलंड ह्या नामांकित मिशनरी गृहस्थाला हिंदुस्थानांत पाठविलें. राष्ट्रीय सभेंत यांचें खणखणीत भाषण ऐकलें. हिंदुस्थानांतील ब्राह्मसमाज किंवा महाराष्ट्रांतील प्रार्थनासमाजापूर्वीं माझ्या ग्रहणशील मनावर ह्या परदेशीय उदार धर्मपंथाचा संसर्ग आधीं घडला ही गोष्ट पाश्चात्यांच्या व्यावहारिक प्रसरणशीलाची साक्ष आहे. डॉ. संडरलंड साहेबांची मीं समक्ष गांठ घेऊन विचारविनिमय केला. युनिटेरियन पंथाच्या लहान लहान चोपड्या ब-याच वाचल्या. Larger meaning of Uniterianism हें चोपडें मला फार बोधपर वाटलें. त्याच वर्षीं पुणें येथील प्रार्थना समाजांत एक लहानशी एकेश्वरी पंथाची परिषद भरली होती असें मला पुढें किती तरी वर्षांनीं कळलें. आमच्या लोकांची काम करण्याची पद्धत किती टाळाटाळीची व पाश्चात्यांची विशेषतः अमेरिकनांची किती आकर्षक हें कळलें. डॉ. संडरलंड साहेबांनी हिंदुस्थानांतील आपल्या कामाचा अहवाल आपल्या देशांतील युनिटेरिअन सभेपुढें मांडला व विशेष सूचना केली की, हिंदुस्थानांतील एकेश्वरी पंथाच्या (ब्राह्म व प्रार्थना समाजाचा) एक तरुण होतकरू विद्यार्थी अमेरिका, इंग्लंड येथील धर्माला वाहिलेल्या कॉलेजांत स्कॉलरशिप देऊन बोलावण्यांत यावा. ह्या सूचनेप्रमाणें १।२ वर्षांत कलकत्त्याहून ब्राह्मसमाजानें दर दोन वर्षांनीं एक असे तीन विद्यार्थी पाठविल्यानंतर इ. स. १९०१ सालीं पुढें स्वतः माझीच ह्या कामीं योजना झाली.

प्रपंचाची काळजी
पण हा योग १८९५ सालीं मला कळण्यासारखा नव्हता. मला पुनः इंटरमिजियट मध्यें बसावें लागलें. पुण्यास मी व माझी बहीण. शिवाय १८९६ मध्यें माझ्या पत्नीलाही बहिणीबरोबर शाळेंत घालून ह्या तिघांचा पुण्याचा खर्चच नव्हे तरी जमखंडीस माझे आईबाप व इतर ३ भावंडें ह्यांच्याही खर्चाचा भार माझेवरच पडला. मला १० रु. आणि जनाक्का हिला १० रु. अशी दरमहा वीस रुपयांचीच काय ती जमा असे. शिकवणीचे ५।७ रु. मिळालेच तर भर पडे. बाकीच्या खर्चाचें कर्जच होऊं लागलें! मोठी काळजी पडली. माझ्या तीन सख्या बहिणी; पण प्रपंचाची काळजी ही चौथी एक जन्माची सख्खी बहीण होती. तिनेंच मला शहाणें केलें. तितकें शहाणपण मला मुंबई विश्वविद्यालयानें किंबहुना ऑक्सफर्ड विद्यालयानेंही दिलें नाहीं.

जादा मदत
पण नुसत्या काळजीनें कर्माचा लांडगा कांही दारांतून निघत नाहीं. शेवटीं मला बडोदा नरेश श्रीमंत सयाजीराव महाराजांची आठवण झाली. डेक्कन मराठा असोसिएशन कडून मला दोन किंवा तीन वर्षें दरमहा १० रु. प्रमाणें फार तर ३६० रु. स्कॉलरशिप मिळाली व मी १८९६ सालीं इंटरमिजिएट मध्यें पास झालों. पण पुढें बी. ए. चीं दोन वर्षें कशी जावीत ही विवंचना श्रीमंत गायकवाड महाराजांपुढें ठेवण्यास मी समक्ष बडोद्यास सुमारें १८९६ मध्यें गेलों. श्री. लक्ष्मणराव माने ह्या नावांचे एक थोर मनाचे मराठा गृहस्थ बडोदें येथें शहाबाग ह्या भागांत होते. त्यांची माझी कशी ओळख झाली व त्यांचेहून एक बडे गृहस्थ श्री. खासेराव जाधव ह्यांचा माझा कसा संबंध जडला हें मला कांहींच आठवत नाहीं. तरी ह्या सद्गृहस्थाच्या शिफारसीनें महाराजांनीं माझेसारख्या निराधार तरुण विद्यार्थ्यांची गांठ घेतली. त्यांनीं मला दरमहा २५ रु. स्कॉलरशिप दिली. ही रक्कम मला डेक्कन मराठा असोसिएशनचे द्वारेंच मिळावयाची होती. ही मदत मिळते म्हणून ह्या संस्थेनें आपली १० रु. मदत बंद केली. खरे पाहता मला १५ रु. च अधिक मिळूं लागले. तेवढ्यालाच पाहून भुकेचा लांडगा आमचें दार सोडून दूर गेला. ही स्कॉलरशिप देतांना माझ्याकडून एक कायदेशीर स्टॅंपवर बाँड लिहून घेण्यांत आला. त्यांत माझें शिक्षण संपल्यावर मी बडोदा संस्थानांत नोकरीस रहावें, नाहींतर घेतलेल्या स्कॉलरशिपची रक्कम परत करावी असा स्पष्ट करार होता. पण ईश्वरी घटनेमुळें ह्यांतील एकही अट पुरी करणें झालें नाहीं. कसें तें पुढें ओघानें कळेल.