The Fourth Annual Report-Poona Branch

THE FOURTH ANNUAL REPORT OF THE
Poona Branch
(Opened on the 22nd of June 1908)

Management — This centre of the D.C.M. is a Branch of the D.C.M. Society of India incorporated under rule 13 of the registered constitution of the Society. From the beginning till July 1912 Mr. A. K. Mudliar, B.A., volunteered his services as Hon. Secretary and conducted the affairs of this Branch with a very commendable zeal and exemplary energy and skill under the guidance of a local Committee, appointed by the Executive Committee of the General Society, consisting of Dr. Harold H. Mann (President), Principal R. P. Paranjpye (Vice President), Hon'ble Mr. B. S. Kamat, Mr. S. Y. Javeri, and Mr. M. H. Ghorparay to all of whom the Society’s best thanks are due for their self-imposed and praiseworthy efforts in the cause. In July last however Mr. Mudliar lost his wife, who used to help him very much in his charitable work. The blow was too much for Mr. Mudliar who had already been labouring under many domestic difficulties and had consequently to give up the work of this Branch altogether. At the requisition of the local Committee, I was desired by the Executive Committee to myself take charge of the Branch until better arrangement could be made, which I did in the beginning of August 1912. The Annual Report of this Branch had been even then due as usual, but I had, under the circumstance to postpone it that it may be presented and published along with the General Report of the Society. The present report is therefore for the eighteen months ending on the 31st of December from the date of the last (3rd) annual report of this Branch published in 1911.

Educational Work — of this Branch is now practically confined to (1) The Free Primary Day School located in No. 2008 near the Connought Market, Cantonment, Poona, and (2) The Carpentry and (3) Tailoring Classes attached to this school. The Branch in the beginning conducted for two years two night schools in different parts of the City but their failure only proves the fact that the working classes here have not yet developed any taste for any sort of systematic instruction that is likely to entail upon them mental strain in addition to their hard day's labour.

The work of the Primary School and its accessaries might be best reported in the words of Her Excellency Lady Sydenham and Lady Barrett who were kind enough to visit this institution and of the several Government Educational authorities.

"I visited this school to-day and was much struck with the bright intelligent faces of the children. I noticed that there were very few girls and I hope the parents will be encouraged to send their daughters also to be educated, as apart from the knowledge they acquire, cleanliness and orderly discipline are quite as necessary and beneficial for girls as for boys. I was impressed by the way the boys responded to the masters' questions which seemed to show that happy relations existed between them. The recitations and action songs were well performed. I was much interested in the class for grown women. The carpentering class lately started is a useful addition and though the boys have been learning for a short time the work shown to me seemed very well done. This and the drawing and painting taught at this school will help to impart accuracy which is a quality essential to success in life. Great credit is due to the Head-master and his colleagues for the way the school is conducted and I heartily wish it every success in extension of what it has already accomplished."
25th July 1911.    (Sd.) LADY SYDENHAM CLARKE

“I was much interested this morning in seeing the children and some of the results of the good work which is being done in this school. The little ones look so happy and the older ones so busy with their carpentering, cutting out, sewing &c. and it is a great pity there is not more accommodation for the many who attend daily. I hope it will get all the support it deserves."
16th July 1912.    (Sd.) LADY BARRETT

"The school is much improved in quantity as it enrolled 185 this year against 119 of last year. The figures of average number on roll and average daily attendance are also encouraging.

This commendable institution continues to do its work in a fairly satisfactory manner. Local Indian music which made a tolerably good progress had to be abandoned by the manager for want of a suitable music-teacher. However, the last year's institution in music has left a distinct mark on the recitation of poems which was good and deserves special mention. Drawing is taught with a fair amount of success.

The progress of the only boy in Standard V was poor in almost all subjects. Instruction in other standards however, seemed to have been generally very carefully imparted and the progress shown in them was fairly satisfactory in spite of the disturbance of Plague during the year. Extreme care is taken to bring up these proverbially dirty boys in the habit of cleanliness and tidiness and one is confessedly surprised to see the low caste children in such a good demeanour, dress, cleanliness &c. and the managers have certainly to be congratulated upon their pious endeavours of elavating a class of persons so long totally neglected.”
July 12th 1912.    (Sd.) V. N. Ghate
(Asstt. Oy. Educational Inspector,Poona)

"Paid a second visit of Inspection to the manual training class attached to the Primary School of the Mission. During the last 14 months of the existence of this class much useful work has been done. There are at present 17 boys learning Carpentry and Carpentry-drawing of whom 11 have been completely under instruction for 11 months. These have made good progress. The Institution is expected to show to the poor children who attend it, an honourable way to maintenance. The Mission is fortunate in securing the services of Mr. K. B. Padhye, who is very well qualified to conduct the class : he is doing his work energetically."
9th September 1912.    (Sd.) V. N. Ghate
(Asstt. Dy. Educational Inspector)

"Visited the school to inspect the Tailoring-class. Out of 26 on roll 24 pupils were present. The progress appeared to be good. Cutting is attempted on the scientific basis, which may inspire originality in the pupils and make them nice cutters. Pupils are taught embroidery also."
9th September 1912.    (Sd.) M. N. SABNIS
(Asstt. Dy. Educational Inspector)

The following persons also visited the school :—

Countess Aurelia Bethlen, Capt. and Mrs. A. E. Powell; Mrs. Yeshodabai Vishnoo, Superintendent, Shravikashram, Bombay; Mrs. Lilabai Bhate and Venubai Ajrekar; Mrs. Turnbull, and Sardar and Mrs. Nowrojee Pudumjee.

Mr. D. N. Patwardhan, the Head Master reports :-

"For the benefit of the students of our school we conduct (1) a Debating Club, (2) Boys and Teachers' Library and (3) Boys' Cricket Club. And for the benefit of the grown-up members of the Depressed Classes, (4) a free Reading Room and Library and (5) a Bhajan Samaj is also conducted by us.

"The library was temporarily closed for a few days but has now been revived from the month of September and receives the following newspapers and magazines gratis (1) The Daily Dnyan Prakash, (2) Subodha Patrika, (3) Maratha Mitra, (4) Shetkee and Shetkaree.

"To the proprietors of these we are very much thankful for their enabling me to do some work in this direction."

“There are now ten teachers for the Primary School and two for the Industrial Classes and the staff now seems to be adequate to the wants."

"The special feature of the institution is that instruction is as far possible imparted on modern approved lines and special care is taken to induce cleanliness of dress and correctness and general decency of behaviour. Much of our progress however, is continuously hampered by the irregular attendance of students. To remove this habitual irregularity myself and my staff take every opportunity of calling and advising the parents and guardians on this subject. The result of this seems to be much hopeful for the number of daily average attendance for the year 1911-12 is 130. This shows an increase of 28 over the number of the last year which was 102.”

Statistical Inform

Total No. of Admissions                       150                
Average No. of pupils on the rolls         190
Average daily attendance                    130    
On roll on 31st December 1912           175

Classification of pupils according to Standards - (To see the table No. 1)

Table No. 1

Classification of pupils according to Castes -

Untouchables

(A) Mahars           116

(B) Chambhars     16

(C) Mehetars        2

Touchables          41

                Total 175

Social Work — As usual a special campaign was vigorously conducted by the volunteers and staff of the school against the indecencies of the Shimaga holidays. Songs specially composed by the Head-master and Miss Dongre were printed and widely distributed. There were three meetings held, one in our own school, another in the Camp Eudcational Society's School and the third at Bhamburda. The Hon'ble Mr. B. S. Kamat presided at the 2nd and 3rd and Mr. Deshmukh of Gulburga at the 1st. Although a week's holiday is prescribed by the Educational Department our school was kept open throughout the festival, with a purpose to keep the children away from the undesirable influences in the streets. Besides there were drawn up attractive programmes of games, races and social gatherings in the evenings.

Spiritual Work — The Bhajan Samaj and the Reading-room which were discontinued for some time were revived for the benefit of grown people on the 27th August 1912. Devine Service is since being conducted every Saturday at 5.30 p.m. in the School-hall. Among those who preached were, Sir Dr. R. G. Bhandarkar, Rao Bahadur K. B. Marathe, Messrs. S. V. Javere, G. R. Anjerlekar, H. R. Dhowle, and V. R. Shinde. In connection with the anniversary of the local Prarthana Samaj, Babu A. C. Muzumdar of Lahore delivered a lecture in Hindi on the "Message of Universal Love" which was largely attended. Special public services were held in connection with the Maharashtra Conference, one in the school, another in the local Prarthana Samaj Mandir both being attended by large numbers including the guests of the Conference.

The Maharashtra Conference — The most important event of a very unique interest was the holding of the first Provincial Conference under the auspices of the D.C.M. Society of India in the amphitheatre of the Fergusson College on the 5th and 6th of October 1912 under the presidentship of Sir R. G. Bhandarkar. More than 300 guests belonging to the various "untouchable" castes came to attend this Conference at their own cost from distant villages and towns of the Maharashtra, and not only lodged and boarded in the school without the least distinction of castes being observed by them, but took a lively and active interests in the deliberations affecting their welfare. The crowning feature was the principal memorable dinner on the 6th October in which about 400 guests most cheerfully partook, among whom not less than 50 were from the higher educated castes from the City of Poona. Dr. Mann who, as president of the Branch received and cheered the guests and himself joined the dinner, declared enthusiastically and no less truly that it was a historical event in the orthodox capital of the Marathas. A still more commendable feature however was the women's meeting on the 7th instant presided by Mrs. Ramabai Ranaday and attended by about 200 women of the Depressed Classes among whom not less than a hundred ladies of the higher classes from the City mixed freely and made sympathetic speeches. A complete, report of the proceedings is separately published in Marathi in a book-form and can be had for only two annas at the school.

*Proposed Boarding House
One of the most important topics discussed in the Conference was the desirability of opening a Boarding House in Poona to which most promising but poor boys might be admitted free. The guests of the Conference readily contributed their mites for this purpose. An appeal is sent out for Rs. 2000 as the minimum expenses for two years of maintaining at least 15 boarders.* Friends are requested to support this new idea.

A Handsome Gift — In response to an appeal made on behalf of the D.C.M. Society for, among other items of the Society a home of the Mission in Poona, His Highness Sawai Tukojirao Maharaja Holkar of Indore was gracious enough to donate twenty thousand rupees for a building in Poona to be called after His Highness's illustrious ancestor Maharani Ahilyabai Holkar. Negotiations for a plot of ground in the gift of Poona City Municipality are going on with that body.

On behalf of the Society I have to express my deep sense of regret at the loss caused to the Society by the death of Mrs. Sitabai Mudliar referred to above and that of Mrs. Sarojinibai Sahasrabuddhe and of thankful appreciation of the work they did in connection with this Branch. Before concluding I must record the warmest gratitude of the Society to the President Dr. H. H. Mann and his colleagues on this local Committee but for whose exertions the Society would not have been able to keep this Branch going, and also to the several volunteers, and lastly to all the donors and subscribers of this Branch.
V. R. SHINDE
(General Secretary, D.C.M.)
No. 2008
Cantonment-Poona.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

* This house is now opened (on the 1st of February 1913) and has on its list 14 tree boarders.

D. C. Mission - Poona Branch

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Receipts and Expenses (Poona Branch 1st July 1911 to 31st December 1912) (To see the statement in Table  no. 1)
Table No. 1

भारतीय निराश्रित साहाय्यकारी मंडळींची महाराष्ट्र परिषद -दुसरा दिवस

दिवस दुसरा

परिषदेची बैठक रविवार ता. ६ रोजी दुपारी ३॥ वाजता सुरू झाली.  या वेळी वेळेपूर्वी अगोदर सुमारे तासभर पाऊस सुरू झाल्यामुळे मंडळी जशी जमावी तशी जमली नाहीत.  जमलेल्या मंडळींना उच्चासनावर आदल्या दिवशी आलेल्या मंडळींखेरीज रा. ब. मराठे, कुर्तकोटीचे विद्याभूषण श्रीमन्महाभागवत, श्री. सरदार बाबासाहेब इचलकरंजीकर व त्यांचे प्रायव्हेट सेक्रेटरी रा. जोग, श्रीमंत सरदार पोतनीस, रा. रा. लक्ष्मणशास्त्री लेले, रा. रा. आर जी. प्रधान, रा. रा. नरसोपंत केळकर, प्रो. लिमये, प्रो. भाटे वगैरे मंडळी दिसत होती.  याशिवाय दोन्ही दिवशी खालील सभागृहात वरिष्ठ वर्गांतील बऱ्याच बंधुभगिनी हजर होत्या.  दोन्ही दिवशी श्रोतृसमाज एक हजारावर होता.  अध्यक्ष सभास्थानी येऊन स्थानापन्न झाल्यावर 'निराश्रितवर्गांच्या अडचणी' या विषयावर निराश्रितवर्गांतलेच रा. शिवरामजी कांबळे व सुभेदार मेजर भाटणकर या महार गृहस्थांची व सातारचे श्रीपतराव नांदणे या मांग गृहस्थांचे, अशी भाषणे झाली व त्यावर मिसेस हारकर याचे हिंदीत भाषण झाले.

नंतर 'निराश्रित वर्गाच्या वाङमयात्मक शिक्षणाची दिशा' या विषयावर नामदार श्री. बाबासाहेब इचलकरंजीकर यांचे भाषण झाले.  ते म्हणाले, 'जातिभेद नसावा असे येथे जमलेल्या सर्व मंडळींस वाटत असावेसे दिसते.  जातिभेद समूळ नष्ट होणे शक्य किंवा सर्वथा श्रेयस्कर आहे, असे मला वाटत नाही.  परंतु ते हल्ली अतोनात झाले असून त्यांची संख्या कमी झाली पाहिजे.  तसेच स्पृश्यास्पृश्यत्वसंबंधाचे हल्लीचे कडक निर्बंध बरेच शिथिल झाले पाहिजेत, असे मला वाटते.  शीख, लिंगायत वगैरे लोकांनी जातिभेद मोडण्याचा प्रयत्न केला, परंतु त्यांस पूर्णपणे यश आले नाही.  मुसलमान व पोर्तुगीज राजांनी हिंदी लोकांस धर्मांतर करण्यास लावले, परंतु जातिभेद नाहीसा होण्यास हल्लीसारखी अनुकूल परिस्थिती केव्हावी नव्हती.  इंग्रजांचा हिंदुस्थानाशी ईश्वरी संकेताने संबंध जोडला आहे, असे न्या. मू. रानडे म्हणत, त्याची सत्यता यावरून पटण्यासारखी आहे.'

याप्रमाणे भाषणाची प्रस्तावना केल्यानंतर निराश्रितवर्गाच्या शिक्षणासंबंधाच्या मुख्य विषयाकडे वळून श्री. बाबासाहेब म्हणाले की, प्राथमिक, मध्यम, उच्च व धंद्यांचे शिक्षण असे शिक्षणाचे चार भाग पडतात.  पैकी प्राथमिक शिक्षण सर्वांस असावे याबद्दल मतभेद नाही.  स्त्री काय किंवा निकृष्ट वर्गाची मुले काय सर्वांस साधारण लिहिता वाचता येणे व हिशेब वगैरे करता येणे हे अत्यंत अवश्य आहे.  या दृष्टीने पाहता ना. गोखले यांनी प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व तद्द्वारा सार्वत्रिक करण्यासंबंधीचे बिल सरकारात विचाराकरिता उपस्थित करून सर्व देशांत, विशेषतः मागासलेल्या जातींना, अत्यंत ॠणी करून ठेविले आहे.  परंतु मागासलेल्या लोकांस देण्यात येणारे शिक्षण असे असावे की, त्यामुळे त्यांस दोन पैसे मिळविता येऊन पुढे येता येईल.  उच्च प्रतीच्या शिक्षणार्थही त्यांचा प्रयत्न असावा, पण ते पदरात न पडल्यास त्यांनी धंदेशिक्षण प्राप्त करून घ्यावे.  उच्च शिक्षण प्राप्त करून घेतल्याने मागासलेल्या जातींतही बुध्दिवान माणसे आहेत, हे स्पष्ट होईल.

जातीतील एका माणसाने नशीब काढले तरी सर्व जातींचा उदय होण्याचा मार्ग सुलभ होतो.  उदाहरणार्थ, धनगर जातीचे होळकर राजे होताच आपण धनगर असल्याबद्दल त्या जातीच्या लोकांस अभिमान वाटू लागला.  जव्हार हे राज्य कोळयांचे आहे.  पेशवाईत एका ब्राह्मणाने नशीब काढले.  म्हणूनच ब्राह्मण पुढे आले.  यासाठी निराश्रितांतील निदान एखाद्या माणसाने तरी नशीब काढणे अवश्य आहे.

दुय्यम शिक्षणासंबंधाने बोलताना ना. बाबासाहेब महणाले, ''उच्च प्रतीच्या शिक्षणाचा ज्यांस लाभ झाला आहे, त्यांनीच दुय्यम प्रतीचे शिक्षण द्यावे व ज्याने त्याने आपल्या परिस्थितीप्रमाणे ते प्राप्तही करून घ्यावे.''

पुढे येण्यास सरकारी नोकरी हा प्रस्तुत परिस्थितीत एकच मार्ग असल्यामुळे सरकारी नोकरीवरच भिस्त ठेवण्याचा ना. बाबासाहेबांनी निराश्रितांस उपदेश केला.  मागासलेल्या लोकांस शिक्षण देणारे शिक्षक प्रथम प्रथम तरी उच्च दर्जाचे असावेत; कारण या शिक्षकांच्या शीलाचा, आचरणाचा व रीतिरिवाजाचा विद्यार्थ्यांच्या मनावर ठसा उमटेल.  निराश्रितवर्गाच्या विद्यार्थ्यांची बरीच संख्या असेल तेथे त्यांच्यासाठी वेगळया शाळा असाव्यात.  परंतु अशा निराळया शाळा न करता उच्च वर्णांच्या मुलांबरोबर त्याच शाळेत निकृष्ट वर्गांच्या मुलांचा समावेश करता आला तर ते अधिक श्रेयस्कर आहे.  कारण नीच वर्णांच्या मुलांवर सदाचाराचे वगैरे जे संस्कार व्हावयाचे ते मुख्यतः उच्च वर्णांच्या मुलांशी संघटन झाल्यानेच होतात व वेगवेगळया वर्णांच्या लोकांकरिता वेगवेगळया शाळा काढल्याने असे परस्पर संघटन होण्यास अवकाश राहत नाही.

आपल्या भाषणाच्या अखेरीस ना. बाबासाहेबांनी उच्च वर्ग व निराश्रितवर्ग या दोन्ही वर्गांच्या लोकांस उपदेशाच्या दोन गोष्टी सांगितल्या.  उच्च वर्गास उद्देशून ते म्हणाले, ''तुम्हाला जर एकराष्ट्रीयत्व मिळवावयाचे असेल तर तुम्ही निराश्रितांची उन्नती करण्याचे कामी मदत केली पाहिजे.  तुम्ही त्यांस सहाय्य केले नाही; तर एका जातीने दुसऱ्या जातीस बळजबरीने दाबून टाकल्याने सर्व देशांत जे दुष्परिणाम झाले असल्याचे आपणास इतिहासावरून दिसून येते; ते परिणाम तुमच्या अनुभवास आल्यावाचून रहाणार नाहीत.  निराश्रितांच्या जागी तुम्ही असता तर तुम्हांला काय वाटले असते, हे लक्षात बाळगलेच पाहिजे.''

निराश्रितवर्गांस उद्देशून बोलताना ते म्हणाले, ''आपली उन्नती व्हावी अशी तुमची इच्छा असेल तर ती तुम्ही पडून घेतल्यानेच होणार आहे.  उच्च वर्गाशी फटकून वागल्याने ती होणे शक्य नाही.  तुम्ही नम्रपणाने वागून पांढरपेशा लोकांची सहानुभूती मिळवावी.  सरकारने कायदा केला असे समजा, परंतु त्याची अंमलबजावणी होण्यावर सर्व काही अवलंबून आहे व ही अंमलबजावणी सामान्य लोकमत विरुद्ध असता सरकारासही करता येणार नाही, हे ध्यानात बाळगा.  माझ्या घरी एखाद्या निराश्रितवर्गाचा माणूस आला तर त्यास मी आपल्या घरात घेतलेच पाहिजे, असे सरकारला मला सांगता येणार नाही.  झाल्या त्या गोष्टी झाल्या.  त्याच हरहमेश उगाळीत बसू नका.  यासंबंधाने समाजात जे दोष दिसून येतात ते चालू पिढीचे नसून मागील पिढयांचे आहेत, हे लक्षात बाळगा.  आम्हालाही तुमच्या सहानुभूतीची गरज आहे.  तर निष्कारण दुही माजवून नसत्या अडचणी उत्पन्न करण्याच्या भरीस न पडता सध्याच्या अडचणीतून युक्तीने वाट काढण्यावरच सदैव दृष्टी ठेविली पाहिजे.

याप्रमाणे श्री. बाबासाहेबांचे भाषण झाल्यावर त्यांनी निराश्रित साहाय्यक मंडळीच्या परिषदेच्या खर्चासाठी ५० रुपये दिल्याचे जाहीर करण्यात आले.

यानंतर प्रो. भाटे यांचे भाषण झाले.  शिक्षणाने मनुष्याच्या निरनिराळया गोष्टींचा विकास होत असल्यामुळे सर्वांस शिक्षण अवश्यमेव प्राप्त झाले पाहिजे, असे त्यांनी प्रतिपादिले.  असे झाल्याने मानवजातीची पूर्ण वाढ व्हावी हा ईश्वराचा संकल्प सिध्दीस जाईल, असे ते म्हणाले.

यानंतर म्युनिसिपालिटया, परोपकारी संस्था व खाजगी शिक्षणविषयक संस्था यांच्याशी मंडळीची सहकारिता असण्यासंबंधाच्या विषयावर, रा. नरसोपंत केळकर यांचे भाषण झाले.  म्युनिसिपालिटयांच्या लोकनियुक्त सभासदांचे प्रमाण दोनतृतीयांश केले, या गोष्टीचा निर्देश करून लोकलबोर्डासही लवकरच तशी सवलत मिळेल अशी आशा त्यांनी प्रदर्शित केली.  प्राथमिक शिक्षणाचे बहुतेक सर्व काम स्थानिक संस्थांकडेच असते.  म्युनिसिपालिटयांच्या प्राथमिक शाळांत शिकत असलेल्या सात लक्ष विद्यार्थ्यांपैकी फक्त २५ हजार निराश्रित आहेत, म्हणजे एकंदर मुलांच्या संख्येच्या मानाने हे प्रमाण शेकडा ४ पडते.  ही स्थिती चांगली नाही.  म्युनिसिपालिटया व लोकलबोर्डे यांत निराश्रितवर्गाचा प्रतिनिधी असावा व म्युनिसिपालिटया, लोकलबोर्डे व खाजगी शिक्षणसंस्था यांच्याशी सहकारिता करण्यासाठी म्हणून निराश्रित मंडळीची एक स्वतंत्र संस्था असावी, असे ते म्हणाले.

प्रागतिक मताची माणसे म्युनिसिपालिटयांत येणे इष्ट असल्याचे सांगून रा. प्रधान म्हणाले की, ''महारमांगांनी म्युनिसिपालिटयांत जाण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे.  निराश्रितांनी शक्य असेल तेथे म्युनिसिपालिटयांचे सहकार्य मिळवावे.''

याच विषयावर बोलताना प्रो. हरिभाऊ लिमये म्हणाले, ''म्युनिसिपालिटयांत निराश्रितांचे प्रतिनिधी येतील तो सुदिन समजला पाहिजे.  परंतु म्युनिसिपालिटयांत त्यांचे प्रतिनिधी नाहीत म्हणून त्यांच्या उन्नतीच्या कामात अडथळा येता कामा नये.  ते काम हल्ली म्युनिसिपालिटयांत असलेल्या त्यांच्या हितचिंतक सभासदांनी करावे.  पार्लमेंटांत हिंदुस्थानचा एकही प्रतिनिधी नाही; म्हणून हिंदुस्थानाच्या हितसंबंधाचे संरक्षण होत नाही असे  नाही.

निराश्रितवर्गासंबंधाने खाजगी शिक्षणसंस्थांस म्युनिसिपालिटयांपेक्षाही अधिक काम करता येईल.  विद्यादेवीच्या मंदिरात भेदभाव असता कामा नये.  तसा भेदभाव राहिल्यास विद्यादेवीचे मंदिर भ्रष्ट झाले असे समजावे.  भेदभाव काढून टाकण्याबद्दल खाजगी संस्थांनी तर प्रयत्न अवश्य करावेत.  डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीच्या शिक्षणसंस्थांत हा भेदभाव मुळीच मानण्यात येत नसून निराश्रित व उच्च दर्जाच्या मुलांचे शिक्षण त्या संस्थांतून एकत्र होते.  निराश्रितवर्गाची मुले या संस्थांत आली तर त्यांस गरिबीसंबंधाने मुळीच अडचण पडणार नाही.  त्यांस सोसायटीकडून मोठया आनंदाने मोफत शिक्षण देण्यात येईल, असे म्हणून प्रो. लिमये यांनी आपले भाषण संपविले.

शिक्षणप्रसार व अस्पृश्यता नाहीशी करणे या दोन गोष्टींनी निराश्रितवर्गाची उन्नती होणार असल्याचे सांगून कोल्हापूरचे रावसाहेब जाधवराव यांनी निराश्रितांची सरकारी नोकरीत शिरकाव होण्याची आवश्यकता प्रतिपादिली.  इंग्रजसरकारला जी गोष्ट करण्यास अडचण पडते, ती नेटिव्ह संस्थानिकांस कशी सहज करता येईल हे रावसाहेब जाधवराव यांनी कोल्हापूर संस्थानात महाराजांनी पिढीजाद महातांच्या गडबडीस न जुमानता हत्तीवर महार महात नेमल्याचे उदाहरण देऊन, स्पष्ट करून सांगितले.  महाराजांच्या खास घोडयाचे मोतद्दार महार असून त्यांचे कामही उत्कृष्ट असते.  यावरून निराश्रितांच्या अंगी कर्तबगारी आहे हे उघड होते, असे ते म्हणाले.  एवढेच की,त्यांस संधी मिळाली पाहिजे.  निराश्रितांसाठी वेगळया शाळा असणे अहितकारक आहे; उच्च व नीच वर्गांची मुले एके ठिकाणी बसली असता नीच वर्गाच्या मुलांस उच्च वर्गाच्या मुलांचे रीतिरिवाज, चालचलणूक वगैरे उचलता येईल.  महारमांगांच्या मुलांस इतर मुलांबरोबर शिक्षण देण्याची व्यवस्था कोल्हापूर सरकारकडून लवकर होणार असल्याचे त्यांनी जाहीर केले.

निराश्रितांसंबंधाने इचलकरंजी संस्थानात काय व्यवस्था आहे, यासंबंधाची माहिती सांगताना रावसाहेब जागे म्हणाले, ''इचलकरंजी तालुक्यात निराश्रितांची वस्ती फार आहे.  या तालुक्यात गावे ८ असून अस्पृश्य जातींच्या मुलांसाठी पाच गावांत प्राथमिक शिक्षणाच्या शाळा आहेत.  मास्तर मिळताच शिरढोण व शिरदवाड या गावीही अशा शाळा निघतील.  बाकी राहिलेल्या आठव्या जंगमवाडी गावी निराश्रितांची वस्ती नाही.  या पाच शाळांत १६१ मुले शिकत असून त्यांपैकी २३ मुली आहेत.  इचलकरंजी येथे सदर शाळेशिवाय एक रात्रीची शाळा असून तीत २२ मुले शिकत आहेत.  लाठ येथे लवकरच एक रात्रीची शाळा निघणार आहे.  इचलकरंजी तालुक्यातील निराश्रितांच्या दोन हजार लोकवस्तीच्या मानाने शेकडा ८ असे शिकणाऱ्या मुलांचे प्रमाण पडते.  या लोकांत आपल्या मुलांच्या शिक्षणाबद्दल इतकी तळमळ असते की, शाळा तपासण्याच्या दिवशी कित्येक आई-बाप आपल्या मुलासंबंधाने चवकशी करण्यास शाळेत जातात.  इतर जातीच्या मुलांप्रमाणे या मुलांची बुध्दिमत्ता असून रीतीरिवाजही त्यांच्याप्रमाणेच आहेत.  स्वच्छतेने राहण्याची त्यांना हौस वाटत असून त्यांच्या मनात विद्येची अभिरुची उत्पन्न झाली आहे असे दिसून येते.  मराठी सहाव्या व सातव्या इयत्तेच्या अभ्यास करणारांस दरमहा ३ रुपयेप्रमाणे दोन वर्षे मुदतीची एक व मराठी चौथ्या इयत्तेच्या परीक्षेत पहिल्या आलेल्या विद्यार्थ्यास दरमहा ३ रुपयेपर्यंत तीन वर्षे मुदतीची दुसरी, अशा दोन छात्रवृत्ती या विद्यार्थ्यांस उत्तेजन म्हणून इचलकरंजी येथील संस्थानाने ठेविल्या आहेत.  इचलकरंजीस मराठी शाळेत येणाऱ्या प्रत्येक मुलामागे मास्तरास अलावन्स देण्यात येत असून पास झालेल्या प्रत्येक मुलीमागे त्यांस एकेक रुपया बक्षीस दिले जाते.  या तालुक्यातील सदरहू शाळेवर २ मुसलमान, १ ढोर व २ चांभार असे शिक्षक आहेत.  शिक्षण देणे व मुलांची स्वच्छता राखणे यासंबंधात हे मास्तर फार मेहनत व काळजी घेत असतात.  ही मंडळी रात्री देवळात भजन करीत असल्यामुळे ते मद्यपानापासून परावृत्त होत चालले असूनही त्यांची इच्छा कृतीत उतरल्याचे दिसून येते.  ही मंडळी हरएक प्रकारच्या व्यवसनापासून अलिप्त राहण्याबद्दल आपल्या जातीच्या लोकांस उपदेश करतात.

यानंतर मुंबई व पुणे येथे मंडळीस स्वतःची इमारत असणे कसे अवश्य आहे हे रा. रा. शिंदे यांनी सांगितले व त्यांचे मागून त्याच विषयावर रा. नायक यांचे भाषण झाले.

आध्यात्मिक व सामाजिक बाबतीत निरनिराळया धर्मपंथांतील अनुयायांशी मंडळीचे साहचर्य व विषयावर कुर्तकोर्टाचे श्री. महाभागवत विद्याभूषण यांचे संस्कृतामध्ये भाषण झाले.  ते म्हणाले, मनुष्यप्राणी पूर्ण सुखप्राप्ती करून घेण्यासाठी जन्मास आलेला आहे व ती साधण्याचा उपाय आध्यात्मिक ज्ञानप्राप्ती करून घेणे हाच आहे.  मनुष्यकोटीची इतर प्राणिमात्रापेक्षा श्रेष्ठता याच गोष्टीने सिद्ध होते.  जरी आध्यात्मिक ज्ञानप्राप्तीचे निरनिराळे मार्ग निरनिराळया धर्मांनी व निरनिराळया पंथांनी सांगितलेले आहेत तरी आध्यात्मिक ज्ञानभांडाराच्या इमारतीचा पाया नीती व ईश्वरविषयक भक्ती याच गोष्टींचा असावा याबद्दल सर्वांचे एकमतच आहे.

अशा रीतीने नीती व भक्तीच्या पायावर आध्यात्मिक बाबतीत उच्च पदवीला पोचलेली माणसे ज्या समाजाकरिता नि. सा. मंडळी काम करीत आहे, त्या अस्पृश्य समाजांतही निर्माण झालेली आहेत.  भगवदभक्त चोखामेळा, रोहिदास वगैरे अस्पृश्य संतांबद्दल उच्चवर्गीय मंडळीच्या मनामध्ये आदर व प्रेम दिसून येत होते.  अशा दृष्टीने पाहिले तर माणसाचे उच्चत्व किंवा नीचत्व, त्याच्या उच्च किंवा नीच कुलांतील जन्मावर नसून त्याच्या आध्यात्मिक उन्नतीवरच अवलंबून आहे हे स्पष्ट होईल.  नि. सा. मंडळीच्या अंत्यजोध्दाराच्या कार्यक्रमात भजनालाच मंडळीने प्रामुख्य दिलेले पाहून मला फार समाधान होत आहे.  नि. सा. मंडळीच्या या कार्याला तरी पुष्कळ सहानुभूती मिळाली पाहिजे.  कारण सर्व चांगल्या कामांना सहानुभूतिपूर्वक मदत करणे प्रत्येकाचे कर्तव्यच आहे.  नि. सा. मंडळीच्यातर्फे मी प्रत्यक्ष काम करणारा नसलो, तरी मंडळीच्या निराश्रितांच्या आध्यात्मिक उन्नतीच्या कार्याला माझी पूर्ण सहानुभूती आहे म्हणून मंडळीला एक सूचना करावयाची आहे.

उच्चवर्णीय हिंदू व इतर मागासलेले अस्पृश्य वगैरे हिंदू यांचया हिताहितसंबंधाचा निरनिराळया दृष्टीने विचार करण्याची जरुरी नाही.  कारण ते एकाच समाजाचे घटक आहेत.  या सर्व वर्गांचे जेव्हा एकमेकांशी सलोख्याने सहकार्य होऊ लागेल तेव्हाच सर्वांच्या कल्याणाचा मार्ग दृश्य होईल.  म्हणून निराश्रितांच्या उन्नतीच्या प्रयत्नाबरोबरच अस्पृश्यबंधूंबद्दल उच्चवर्गीयांमध्ये सहानुभूती उत्पन्न करण्याचे प्रयत्नही झाले पाहिजेत.  उच्चवर्गीयांभोवतालचे पिढयानपिढया रुळलेल्या चालीरीतींचे व धर्मसमजुतींचे बळकट वेढे, एवढया कार्यानेच सैल होऊन त्यांच्याकडून पुष्कळ मदत मिळू लागेल अशीही खात्री बाळगता कामा नये.  या बाबतीत चाललेल्या प्रयत्नांना यश क्रमाक्रमानेच येईल.  तथापि, असे प्रयत्न ताबडतोब फलद्रूप झाले नाहीत व उच्चवर्गीयांकडून सहानुभूतिपूर्वक मदत झाली नाही याबद्दल, उच्चवर्गीयांबद्दल निराश्रितबंधूच्या मनात द्वेषभाव उत्पन्न न व्हावा, याबद्दलही फार काळजी घ्यावयास पाहिजे.

त्यांचे नंतर रा. लक्ष्मणशास्त्री लेले यांचे भाषण झाले.

व्याख्याते म्हणाले, ''तीस कोटी हिंदी लोकांपैकी सहा कोटी हिंदू लोकांवर धार्मिक-सामाजिक बहिष्कार असावा, ही गोष्ट मोठी खेदाची आहे.  आज हजारो वर्षे आपल्यापैकी एकषष्ठांश लोकांपासून आपण अलग राहिलो व हल्लीही राहत आहो, ही गोष्ट समंजस व उदार बुध्दीच्या माणसाला मोठी कठोरपणाची वाटल्यास नवल नाही.  अनेक कारणांनी हिंदू समाज आज विस्कळीत झालेला आहे.  त्याच्या ठिकाणी स्थैर्य व संघशक्ती आणावयाची असल्यास सर्व हिंदू समाज मनाने एक झाला पाहिजे.  कोणत्याही समाजातील एका वर्गाने आपले हित साधून अन्य वर्गांची उपेक्षा केली, तर एकंदरीने सगळया समाजाची प्रगती होणे नाही.  समाजाची सर्व अंगे सदृढ होऊन ती एकदम प्रगतीच्या मार्गाला लागणे ही गोष्ट समाजाच्या हिताची म्हणूनच अत्यंत श्रेयस्कर आहे.  आपल्यातील अस्पृश्य मानलेल्या जातींशीं आध्यात्मिक व सामाजिक बाबतींत सहकार्य कसे करता येईल या विषयांवर मला बोलण्याची सूचना झाली आहे.  तथापि, या मुद्दयाकडे वळण्यापूर्वी रूढ असलेल्या अस्पृश्यपणाला शास्त्राची संमती किती व कशा प्रकारची आहे याविषयी मला थोडेसे बोलावयाचे आहे.  हिंदू धर्म म्हणजे वेदप्रतिपादित ईश्वरज्ञान व आचार एकद्रूप धर्म आहे.  या धर्माचे आचरण करणाऱ्या चातुरर््वण्यांतील व्यक्तीला हिंदू असे समजतात.  चातुरर््वण्य म्हणजे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य व शूद्र या चार वर्णांचा समुदाय. वेदांत चातुरर््वण्य आहे ही गोष्ट ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीदित्यादी श्रुतींवरून सिद्ध आहे.  तथापि, स्पर्शास्पर्शाची कल्पना वेदकाली असल्याचे दिसत नाही.  चांडाल, शौष्कल, निषाद, गोघात, पोल्कस, श्वच, यातुधान इत्यादी हीन कर्म करणाऱ्या शूद्र जाती वेदग्रंथांत आहेत.  यजुर्वेदामध्ये नाना प्रकारचे धंदे करणाऱ्या शूद्राची भली मोठी यादी दिली आहे.  त्या काळी ब्राह्मणादी वर्णत्रयाची परिचर्चा करणे हाच केवळ शूद्रांचा धंदा नसे.  अमरकोशामध्ये चांडाळ व अंबष्ठकरणादी संकीर्ण जाती दिल्या असून टीकाकाराने त्या त्या जातीचे वेगळे वेगळे धंदे सांगितले आहेत.  यावरून वेदकाली शूद्र व संकीर्ण जाती ब्राह्मणादिकांच्या परिचर्येशिवाय इतर उद्योगधंदे करीत व ते समाजाचे एक मोठे उपयुक्त अंग होते ही गोष्ट दिसून येते.  वेदांतली चातुरर््वण्याची कल्पना 'चातुरर््वण्य मया सुष्टं गुणकर्मविभागशः' या व्यासवचनात अवतीर्ण झाली.  मनुस्मृतिकारांनीही चातुरर््वण्य व्यवस्था सांगितली आहे व चांडालादिकांची उत्पत्ती कशी झाली हे सांगून त्यांच्याविषयी बहिष्काराचे फार कठोर निर्बंध घालून दिले आहेत.  चार वर्ण परमेश्वराने निर्माण करून त्यांना गुणकर्मे लावून दिली आहेत.  गुणकर्मांच्या योगाने वर्णांतर एकाच जन्मात होत नाही असा मनुस्मृतिकारांचा स्पष्ट अभिप्राय आहे.  सूतसंहितादी ग्रंथांत याच तत्त्वांचा अनुवाद आढळतो.  तथापि भारतांतील कित्येक प्रसंगांकउे आपण नजर दिली तर गुणकार्मांच्या योगे अधमवर्णाचा माणूस, उत्तम वर्णाचा होऊ शकतो असे व्यासांचे मत असल्याचे दिसून येते.  श्रीमदभागवतात व भारतांतही मूळचा वर्ण एकच असून गुणकर्मांच्यायोगानें त्याला विविधता आल्याचा उल्लेख आहे.  भागवतात असे वचन आहे :

एक एव पुरा वेदः प्रणवः सर्व वाङमयः ।
देवो नारायणो नान्य एकोऽग्निर्वर्ण एवच ॥

महाभारतात वनपर्वात -

एकवर्णमिदं पूर्वं विश्वमासीद्युधिष्ठिर ।
कर्मक्रियाविभेदेन चातुरर्वर्ण्यं प्रतिष्ठितम् ॥
सर्वे वै योनिजा मर्त्याः सर्वे मूत्रपुरीषजाः ।
एकेन्द्रियेन्द्रियार्थाश्च तस्माच्छीलगुणैर्द्विजः ॥

शूद्रोऽपि शीलसंपन्नो गुणवान् ब्राह्मणो भवेत् ।
ब्राह्मणोऽपि क्रियाहीनः शूद्रात्प्रत्यवरो भवेत् ॥

अशी वचने आहेत.  यावरून गुणकर्मांच्या अनुरोधाने वर्णांतर संभवते, ही कल्पना दृढ होते.  याप्रमाणे स्मृतिकार मन्वादी व इतिहासकार व्यासादी यांच्यामध्ये वर्णव्यवस्थेच्या उत्पत्तीविषयी व हेतूविषयी विरोध दृग्गोचर होतो.  मनु व व्यास हे दोघेही हिंदू समाजात मान्य आहेत, मग यांच्यापैकी कोणाचे वचन अधिक प्रमाणभूत मानावयाचे, याचा उलगडा एका गोष्टीने सहज करता येण्यासारखा आहे.  खुद्द भगवंतांनी गीतेत 'मुनीनामप्यहं व्यासः' असे स्पष्ट म्हटले आहे.  तेव्हा श्रुतिगत वर्णव्यवस्थेचे मर्म व्यासमुखाने योग्य रीतीने प्रकट झाले आहे असे मानावयाला काय हरकत आहे ?  भारतामध्ये पूर्वोक्त वचनांशिवाय दुसरेही अनेक प्रसंग आहेत.  भारद्वाज व भृगु यांचा संवाद, यक्षयुधिष्ठिरसंवाद, नहुषयुधिष्ठिरसंवाद, सर्पयुधिष्ठिरसंवाद, विदुरनीति इत्यादी स्थले जातिभेद गुणकर्मनिष्ठ आहे अशाची सूचक आहेत.  महाभारतात शांतिपर्वामध्ये जनक-पराशर-संवाद आहे.  त्यात तर अनेक नीच कुलोत्पन्न माणसे तपाच्या योगाने उच्चवर्णाप्रत गेल्याचा स्पष्ट उल्लेख आहे.  ॠष्यशृंग, द्रोण, कृप, मातंग, कश्यप इत्यादी नीच कुलांत उत्पन्न झाले असताही तप व वेदाध्ययन यांच्या सामर्थ्याने उत्तम वर्णाला गेले असल्याचा इतिहास या संवादात आहे.  बृहदारण्यकोपनिषदात 'पौल्कसो अपौल्कसो भवति' हे वचन आहे.  तसेच वज्रसूचिकोपनिषदात ''जातिर्ब्राह्मण इति चेत् तत्र'' अशा प्रकारची वचने आहेत.  त्यावरूनही गुणकर्मांच्या प्रभावामुळे वर्णांतर होत असे, असे ध्वनित होत आहे.  अशा प्रकारे वर्णव्यवस्थेसंबंधाने प्राचीन विचार आहेत.  व्यासांनी या प्रश्नांचा उलगडा उदारबुध्दीने केला आहे.  मनूची यासंबंधाने वेगळी दृष्टी आहे.  योगमार्गाचा व कर्ममार्गाचा अवलंब करणारांच्या ठायी अत्यंत शूचिता लागते.  मांसाहारादी क्रिया व अमंगल आचार, यांपासून योगमार्गानुयायी लोकांना अगदी अलिप्त राहावे लागे, या कारणामुळे अशुचि आचार करणारांना इतरांपासून अगदी दूर ठेवण्याचा मनूचा कटाक्ष दिसतो.  यावरून अस्पृश्य जातीविषयी द्वेषभावाने त्यांनी कडक निर्बंध केले असे म्हणवत नाही.  पण त्याच्या हेतूचे आकलन समाजातील सामान्य लोकांना नीटसे झाले नाही व अज्ञानामुळे अस्पृश्य मानलेल्यांविषयी उत्तरोत्तर द्वेषभाव वाढत गेला.  उच्च जातीतील स्पृश्यास्पृश्याचा विचार केला तर माझे हे म्हणणे आपणास मान्य होईल.  रजस्वला व अशौचात असलेली माणसे यांना अस्पृश्य समजण्याचा अद्यापि उच्च जातीत निर्बंध आहे व तो अबाधित आहे.  यावरून व आजसुध्दा अमंगळ, निंद्य व गचिच्छ व्यवहार करणाराशी आपण मोकळया मनाने व्यवहार करण्याला तयार होत नाही; या मानवी स्वभावावरून स्पृश्यास्पृश्य विचार केवळ ऐच्छिक व द्वेषमूलक नसून, काही विशेष उदात्त तत्त्वावर झालेला आहे असे दिसून येते व इतर समाजातून ज्यांच्यात जातिभेद नाही अशा युरोपियन राष्ट्रांतूनसुध्दा असल्या कल्पनांचा प्रभाव थोडयाबहुत अंशाने दिसून येतो.  मूळची वर्णव्यवस्था आज पुष्कळ शिथिल झाली आहे.  तथापि अस्पृश्यासंबंधाने रूढ झालेल्या कल्पनांची मुळे अद्यापि बहुजनसमाजाच्या अंतःकरणात जीव धरून आहेत.  हा रूढीचा व अज्ञानाचा प्रभाव आहे.  मी स्वतः काश्यपगोत्री ब्राह्मण आहे व या नात्याने समाजात उच्च वर्णांत माझी गणना होते आहे.  वस्तुतः विद्येच्या, तपाच्या, सदाचरणाच्या व इतर उदात्त विचारांच्या बाबतीत माझे व काश्यप मुनीचे कितपत सादृश्य आहे ?  तथापि, मी जन्माचा ब्राह्मण म्हणून माझ्यापेक्षा विद्यादिकांनी अधिक संपन्न असणाऱ्या अन्य वर्णांतील माणसापेक्षा मला अधिक योग्यतेचा समजतात !  हा रूढीचा प्रभाव आहे व अज्ञानाने ही रूढी अद्यापि बलवती आहे, ही शोचनीय गोष्ट आहे.  शास्त्रदृष्टीने अस्पृश्यपणाची कल्पना काय आहे.  याविषयीची माझी समजूत मी आता सांगितली.  या वादाचा निकाल देण्याचे काम व अधिकार माझ्याकडे नाही.  केवळ विचार करण्याकरिता माझ्या समजुती मी येथे मोकळया मनाने, प्राचीन व अर्वाचीन विद्वानांविषयी आदरबुध्दी ठेवून व्यक्त केल्या आहेत.  माझे बोलणे सिद्धांतरूपाचे नाही.  आजच्या प्रसंगी मिळालेल्या वेदशास्त्रार्थसंपन्न पंडित अध्यक्षांनी याविषयी आपला अभिप्राय प्रकट करावा या हेतूने अस्पृश्यपणासंबंधाने येथे मी उल्लेख केला आहे.

आतापर्यंत मी भाषण केले यावरून स्पर्शास्पर्शविचार वेदांत नाही.  चातुरर््वण्याविषयी मनूची व व्यासांची कल्पना भिन्न आहे.  मनूने चांडालादिकांविषयी केलेले कठोर निर्बंध द्वेषमूलक नसून योगकर्म आचरावयाला लागणाऱ्या शुचित्वाकरिता केलेले आहेत.  मनूच्या चातुरर््वण्य कल्पनेपेक्षा व्यासांची त्याविषयीची कल्पना अधिक ग्राह्य आहे; हे माझे मुद्दे आपल्या लक्षात आले असतील.  शास्त्रे काही निकाल देवोत.  जाती राहोत अथवा जावोत; सामाजिक, धार्मिक बहिष्कार चालो अथवा बंद होवो.  आपणाला दुसऱ्या एका भूमिकेवर हा वाद टाळून, एके ठिकाणी येतो येते.  ती भूमिका शाश्वत अथवा सनातन धर्माची होय.  कोणत्याही काली, कोणत्याही स्थली, कोणत्याही व्यक्तीला अबाधितपणे जो धर्म आचरिता येतो, त्याला सनातन धर्म म्हणतात.  उपनिषत्कालामध्ये याचे शुचितम स्वरूप व्यक्त झाले आहे.  ईश्वर एकच असून तो सर्वांचा नियंता आहे.  तो परम मंगल दयाळू व सर्व व्यापक आहे.  तो सर्वांच्या हृदयात वास करितो.  'ईश्वरःसर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठषत' हे गीतावाचन आपणांस ठाऊक आहे.  त्या परमेश्वराची आपण लेकरे आहो, या दृष्टीने आपणांमध्ये भावंडांचे नाते येते.  या नात्याच्या दृष्टीने आपण सगळे सारखे आहो, यात उच्चनीच भाव व जातिभेद नाही.  देवाच्या ठिकाणी अव्यभिचारिणी भक्ती, सर्व भूतांविषयी प्रेम, समदृष्टी व सदाचार ही या सनातन धर्माची प्रमुख अंगे आहेत.  यांत सर्व उदात्त धर्मतत्त्वांचा अंतर्भाव होतो.  मन हे देवाचे अधिष्ठान असल्यामुळे त्याला चांगले वाईट कळण्याचे सामर्थ्य स्वभावसिद्ध आहे.  त्याला सन्मार्गाकडे लावून परमार्थ साधणे हे प्रत्येकाचे काम आहे.  परमेश्वराला प्रेम फार आवडते.  श्रीमद्भागवतात भगवंताने उद्धवाला सांगितले आहे की, बाबा माझे भक्त माझे चरणकमल प्रणयरशनेने दृढ बद्ध करून मला आपल्या अंतःकरणातून बाहेर जाऊ देत नाहीत.  एका मराठी संतकवीने हेच तत्त्व ''प्रेमसूत्र दोरी, नेतो तिकडे जातो हरी'' असें प्रतिपादिले आहे.  तेव्हा प्रेमाने परमेश्वराला वश करणे हे परमार्थात अवश्य असून आध्यात्मिक उन्नतीचे मुख्य साधन आहे.  आपल्यामध्ये भजनाचा प्रसार होत आहे ही आनंदाची गोष्ट आहे.  मनुष्य परमेश्वरावर भरवसा ठेवून सदाचरणाने व नेकीने वागू लागला, म्हणजे त्याच्या मनाला परमानंदाचा लाभ झालाच पाहिजे.

व्यवहारात तरी हाच न्याय आहे.  पुष्कळांची समजूत अशी असते की, व्यवहारात केवळ सत्य चालत नाही.  म्हणून ते न आचरिले तरी चालेल; पण ही मोठी चूक आहे.  परमार्थाइतकेच सत्य व्यवहारातही पाहिजे.  प्रेमासारखे दुसऱ्याला वश करून घेण्याचे साधन दुसरे नाही.  पराक्रमानेही न होणारी कार्ये केव्हा केव्हा प्रेमाने घडून येतात.  विश्वबंधुत्व मनात बाणण्याइतके प्रेम अंतःकरणातून उदित व्हावयाला मनावर मोठा संस्कार झाला पाहिजे.  असा संस्कार व्हावयाला थोरांचा समागम व ज्ञानप्राप्ती ही दोनच साधने आहेत.  म्हणून ज्ञानार्जन करून उन्नती करून घेणे या मार्गाचे आपण अवलंबन केले पाहिजे.  आज अज्ञानामुळे आपणास मागे पडावे लागते आहे.  आत्मोद्धरपणाचा उपाय आपल्या हातांतला आहे.  उद्धरेदात्मनात्मानं या तत्त्वाचे अवलंबन आपण केले पाहिजे.  अज्ञानमूलक रूढीच्या जोरावर शेकडो वर्षे अस्पृश्यपणाच्या बाबतीत तुम्हाला कठोरपणाने वागविण्यात आले असले तरी आज तुम्हाला निराश होण्याचे कारण नाही.  परिस्थिति बदलत चालली आहे.  साधुसंतांनी तुमचा कैवार घेतला आहे, भगवान बुध्दाने तुमचा अंगीकार केला आहे, इंग्रज सरकाराने तुमच्याविषयी दयार्द्रदृष्टी ठेविली आहे.  समंजस व दयाळू बांधवजन तुमचा परामर्श घेण्यास तयार होत आहेत.  अशी सुचिन्हे दिसत असता तुमच्या अंतःकरणात निराशा का उत्पन्न व्हावी ?  आशावादी व्हा.  प्रयत्न करा.  निर्मत्सर बुध्दीने व प्रेमाने सर्वांस आपलेसे करून घ्या म्हणजे तुमचे कार्य हटकून सिध्दीस जाईल.

आम्ही तुमच्याशी प्रेमाने व सलोख्याने वागण्यास तयार आहो.  हिंदू लोकांचे औदार्य वाखाणण्यासारखे आहे.  ते तुमच्या मदतीला येणार नाहीत, असे होणे नाही.  विपदग्रस्तांना मदत करणे हेच संपत्तीचे खरे फल आहे.  'आपन्नार्तिशमनफलाः संपदोह्युत्तमानाम' ही महाकव्युक्ती सुप्रसिद्ध आहे.  ज्यांच्यापाशी जी संपत्ती असेल त्यांनी तिचा ओघ तुमच्याकडे वळवावा, अशी मी त्यांस विनंती करितो.  द्रव्यवानांनी द्रव्याने, विद्वानांनी विद्यादानाने, इतरांनी प्रेमदृष्टीने तुमचा परामर्श घ्यावा व एकंदर समाजांत प्रेम व सुख ह्यांची वृध्दी करून त्याला दृढता व सामर्थ्य आणावे अशी माझी प्रार्थना आहे.  तुमच्यांतील जे कोणी विपन्नदशेमुळे धर्मांत करतील, त्यांना धर्मांत पुनः परत घेण्याची योजना समाजाने करावी असे मला वाटते. तुमच्या शाळांतून धार्मिक व नैतिक शिक्षणाची सोय करणे अशक्य नाही, व्याख्याने, पुराणे, पुस्तके, वर्तमानपत्रे इत्यादिकांच्या द्वारे तुम्हांला धार्मिक व नैतिक सर्वसामान्य शिक्षण समाजाने द्यावे व तुमच्या उद्धरणाला मदत करावी हे उचित आहे.  परमेश्वर करो आणि सर्व हिंदुसमाज सर्वांगांनी दृढ व कार्यक्षम होऊन समृद्ध, संपन्न व सुखी होवो.  ॠग्वेदात एक मंत्र आहे.  तो असा :  ''समानो मंत्रः समितिः समानी समानं मनः सह चित्तमेषाम् ।'' याचा अर्थ असा आहे :  यांचा मंत्र एका असो, यांची सभा एक असो, यांचे मन एक असो, यांची प्रवृत्ती एक असो.  मीही तुमच्याआमच्यासंबंधाने हेच म्हणतो.  वारंवार असले प्रेमवर्धनाचे प्रसंग येवोत, अशी इच्छा आहे व ती सफल करणे परमकारुणिक जगन्नियंत्या परमेश्वराकडे आहे.

रा. लेले शास्त्री यांचे वरील भाषण झाल्यावर रा. ब. मराठे यांनी अध्यक्षांचे आभार मानण्याची सूचना पुढे मांडली व तीस रा. शिंदे यांचें अनुमोदन मिळाल्यावर ती पास झाली.

अध्यक्षांचे समयोचित भाषण झाल्यावर मुलांची लष्करी कवाईत झाली.  मग स्वतः अध्यक्षांनी रा. शिंदे ह्यांचे ही परिषद भरविल्याबद्दल मोठया कळकळीने आभार मानिले.  मुलांच्या मेळयाने पंचम जॉर्ज बादशहांच्या अभीष्टचिंतनपर पुढील पद म्हणून दाखविल्यावर परिषद बरखास्त झाली.

॥ अभीष्टचिंतन ॥
पद - (वारी जाऊरे सावरिया.)

रक्षी ईशा तूची आमुच्या जॉर्ज भूपाते ।  आमुच्या जॉर्ज भूपाते ॥धृ॥
रिपुगणद्वेषाते निर्दाळी ।  सहाय होई संकटकाळी ॥
त्रिभुवनि भर यश ।  होवो जनवश ।  जॉर्ज भूपाते ॥१॥
आंग्ल-हिंदभूमीचा हा नृप ।  सत्यनिष्ठ तो वारो ताप ॥
होवो सुखकर ।  सकला प्रियकर ।  जॉर्ज भूपाते ॥२॥
संतति, संपत्ति, विजया ।  आयुर्बल बहु देइ तया ॥
भो परमेश्वर ।  करुणासागर ।  जॉर्ज भूपाते ॥३॥

भारतीय निराश्रित साहाय्यकारी मंडळींची महाराष्ट्र परिषद -दुसरा दिवस

दिवस दुसरा

परिषदेची बैठक रविवार ता. ६ रोजी दुपारी ३॥ वाजता सुरू झाली.  या वेळी वेळेपूर्वी अगोदर सुमारे तासभर पाऊस सुरू झाल्यामुळे मंडळी जशी जमावी तशी जमली नाहीत.  जमलेल्या मंडळींना उच्चासनावर आदल्या दिवशी आलेल्या मंडळींखेरीज रा. ब. मराठे, कुर्तकोटीचे विद्याभूषण श्रीमन्महाभागवत, श्री. सरदार बाबासाहेब इचलकरंजीकर व त्यांचे प्रायव्हेट सेक्रेटरी रा. जोग, श्रीमंत सरदार पोतनीस, रा. रा. लक्ष्मणशास्त्री लेले, रा. रा. आर जी. प्रधान, रा. रा. नरसोपंत केळकर, प्रो. लिमये, प्रो. भाटे वगैरे मंडळी दिसत होती.  याशिवाय दोन्ही दिवशी खालील सभागृहात वरिष्ठ वर्गांतील बऱ्याच बंधुभगिनी हजर होत्या.  दोन्ही दिवशी श्रोतृसमाज एक हजारावर होता.  अध्यक्ष सभास्थानी येऊन स्थानापन्न झाल्यावर 'निराश्रितवर्गांच्या अडचणी' या विषयावर निराश्रितवर्गांतलेच रा. शिवरामजी कांबळे व सुभेदार मेजर भाटणकर या महार गृहस्थांची व सातारचे श्रीपतराव नांदणे या मांग गृहस्थांचे, अशी भाषणे झाली व त्यावर मिसेस हारकर याचे हिंदीत भाषण झाले.

नंतर 'निराश्रित वर्गाच्या वाङमयात्मक शिक्षणाची दिशा' या विषयावर नामदार श्री. बाबासाहेब इचलकरंजीकर यांचे भाषण झाले.  ते म्हणाले, 'जातिभेद नसावा असे येथे जमलेल्या सर्व मंडळींस वाटत असावेसे दिसते.  जातिभेद समूळ नष्ट होणे शक्य किंवा सर्वथा श्रेयस्कर आहे, असे मला वाटत नाही.  परंतु ते हल्ली अतोनात झाले असून त्यांची संख्या कमी झाली पाहिजे.  तसेच स्पृश्यास्पृश्यत्वसंबंधाचे हल्लीचे कडक निर्बंध बरेच शिथिल झाले पाहिजेत, असे मला वाटते.  शीख, लिंगायत वगैरे लोकांनी जातिभेद मोडण्याचा प्रयत्न केला, परंतु त्यांस पूर्णपणे यश आले नाही.  मुसलमान व पोर्तुगीज राजांनी हिंदी लोकांस धर्मांतर करण्यास लावले, परंतु जातिभेद नाहीसा होण्यास हल्लीसारखी अनुकूल परिस्थिती केव्हावी नव्हती.  इंग्रजांचा हिंदुस्थानाशी ईश्वरी संकेताने संबंध जोडला आहे, असे न्या. मू. रानडे म्हणत, त्याची सत्यता यावरून पटण्यासारखी आहे.'

याप्रमाणे भाषणाची प्रस्तावना केल्यानंतर निराश्रितवर्गाच्या शिक्षणासंबंधाच्या मुख्य विषयाकडे वळून श्री. बाबासाहेब म्हणाले की, प्राथमिक, मध्यम, उच्च व धंद्यांचे शिक्षण असे शिक्षणाचे चार भाग पडतात.  पैकी प्राथमिक शिक्षण सर्वांस असावे याबद्दल मतभेद नाही.  स्त्री काय किंवा निकृष्ट वर्गाची मुले काय सर्वांस साधारण लिहिता वाचता येणे व हिशेब वगैरे करता येणे हे अत्यंत अवश्य आहे.  या दृष्टीने पाहता ना. गोखले यांनी प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व तद्द्वारा सार्वत्रिक करण्यासंबंधीचे बिल सरकारात विचाराकरिता उपस्थित करून सर्व देशांत, विशेषतः मागासलेल्या जातींना, अत्यंत ॠणी करून ठेविले आहे.  परंतु मागासलेल्या लोकांस देण्यात येणारे शिक्षण असे असावे की, त्यामुळे त्यांस दोन पैसे मिळविता येऊन पुढे येता येईल.  उच्च प्रतीच्या शिक्षणार्थही त्यांचा प्रयत्न असावा, पण ते पदरात न पडल्यास त्यांनी धंदेशिक्षण प्राप्त करून घ्यावे.  उच्च शिक्षण प्राप्त करून घेतल्याने मागासलेल्या जातींतही बुध्दिवान माणसे आहेत, हे स्पष्ट होईल.

जातीतील एका माणसाने नशीब काढले तरी सर्व जातींचा उदय होण्याचा मार्ग सुलभ होतो.  उदाहरणार्थ, धनगर जातीचे होळकर राजे होताच आपण धनगर असल्याबद्दल त्या जातीच्या लोकांस अभिमान वाटू लागला.  जव्हार हे राज्य कोळयांचे आहे.  पेशवाईत एका ब्राह्मणाने नशीब काढले.  म्हणूनच ब्राह्मण पुढे आले.  यासाठी निराश्रितांतील निदान एखाद्या माणसाने तरी नशीब काढणे अवश्य आहे.

दुय्यम शिक्षणासंबंधाने बोलताना ना. बाबासाहेब महणाले, ''उच्च प्रतीच्या शिक्षणाचा ज्यांस लाभ झाला आहे, त्यांनीच दुय्यम प्रतीचे शिक्षण द्यावे व ज्याने त्याने आपल्या परिस्थितीप्रमाणे ते प्राप्तही करून घ्यावे.''

पुढे येण्यास सरकारी नोकरी हा प्रस्तुत परिस्थितीत एकच मार्ग असल्यामुळे सरकारी नोकरीवरच भिस्त ठेवण्याचा ना. बाबासाहेबांनी निराश्रितांस उपदेश केला.  मागासलेल्या लोकांस शिक्षण देणारे शिक्षक प्रथम प्रथम तरी उच्च दर्जाचे असावेत; कारण या शिक्षकांच्या शीलाचा, आचरणाचा व रीतिरिवाजाचा विद्यार्थ्यांच्या मनावर ठसा उमटेल.  निराश्रितवर्गाच्या विद्यार्थ्यांची बरीच संख्या असेल तेथे त्यांच्यासाठी वेगळया शाळा असाव्यात.  परंतु अशा निराळया शाळा न करता उच्च वर्णांच्या मुलांबरोबर त्याच शाळेत निकृष्ट वर्गांच्या मुलांचा समावेश करता आला तर ते अधिक श्रेयस्कर आहे.  कारण नीच वर्णांच्या मुलांवर सदाचाराचे वगैरे जे संस्कार व्हावयाचे ते मुख्यतः उच्च वर्णांच्या मुलांशी संघटन झाल्यानेच होतात व वेगवेगळया वर्णांच्या लोकांकरिता वेगवेगळया शाळा काढल्याने असे परस्पर संघटन होण्यास अवकाश राहत नाही.

आपल्या भाषणाच्या अखेरीस ना. बाबासाहेबांनी उच्च वर्ग व निराश्रितवर्ग या दोन्ही वर्गांच्या लोकांस उपदेशाच्या दोन गोष्टी सांगितल्या.  उच्च वर्गास उद्देशून ते म्हणाले, ''तुम्हाला जर एकराष्ट्रीयत्व मिळवावयाचे असेल तर तुम्ही निराश्रितांची उन्नती करण्याचे कामी मदत केली पाहिजे.  तुम्ही त्यांस सहाय्य केले नाही; तर एका जातीने दुसऱ्या जातीस बळजबरीने दाबून टाकल्याने सर्व देशांत जे दुष्परिणाम झाले असल्याचे आपणास इतिहासावरून दिसून येते; ते परिणाम तुमच्या अनुभवास आल्यावाचून रहाणार नाहीत.  निराश्रितांच्या जागी तुम्ही असता तर तुम्हांला काय वाटले असते, हे लक्षात बाळगलेच पाहिजे.''

निराश्रितवर्गांस उद्देशून बोलताना ते म्हणाले, ''आपली उन्नती व्हावी अशी तुमची इच्छा असेल तर ती तुम्ही पडून घेतल्यानेच होणार आहे.  उच्च वर्गाशी फटकून वागल्याने ती होणे शक्य नाही.  तुम्ही नम्रपणाने वागून पांढरपेशा लोकांची सहानुभूती मिळवावी.  सरकारने कायदा केला असे समजा, परंतु त्याची अंमलबजावणी होण्यावर सर्व काही अवलंबून आहे व ही अंमलबजावणी सामान्य लोकमत विरुद्ध असता सरकारासही करता येणार नाही, हे ध्यानात बाळगा.  माझ्या घरी एखाद्या निराश्रितवर्गाचा माणूस आला तर त्यास मी आपल्या घरात घेतलेच पाहिजे, असे सरकारला मला सांगता येणार नाही.  झाल्या त्या गोष्टी झाल्या.  त्याच हरहमेश उगाळीत बसू नका.  यासंबंधाने समाजात जे दोष दिसून येतात ते चालू पिढीचे नसून मागील पिढयांचे आहेत, हे लक्षात बाळगा.  आम्हालाही तुमच्या सहानुभूतीची गरज आहे.  तर निष्कारण दुही माजवून नसत्या अडचणी उत्पन्न करण्याच्या भरीस न पडता सध्याच्या अडचणीतून युक्तीने वाट काढण्यावरच सदैव दृष्टी ठेविली पाहिजे.

याप्रमाणे श्री. बाबासाहेबांचे भाषण झाल्यावर त्यांनी निराश्रित साहाय्यक मंडळीच्या परिषदेच्या खर्चासाठी ५० रुपये दिल्याचे जाहीर करण्यात आले.

यानंतर प्रो. भाटे यांचे भाषण झाले.  शिक्षणाने मनुष्याच्या निरनिराळया गोष्टींचा विकास होत असल्यामुळे सर्वांस शिक्षण अवश्यमेव प्राप्त झाले पाहिजे, असे त्यांनी प्रतिपादिले.  असे झाल्याने मानवजातीची पूर्ण वाढ व्हावी हा ईश्वराचा संकल्प सिध्दीस जाईल, असे ते म्हणाले.

यानंतर म्युनिसिपालिटया, परोपकारी संस्था व खाजगी शिक्षणविषयक संस्था यांच्याशी मंडळीची सहकारिता असण्यासंबंधाच्या विषयावर, रा. नरसोपंत केळकर यांचे भाषण झाले.  म्युनिसिपालिटयांच्या लोकनियुक्त सभासदांचे प्रमाण दोनतृतीयांश केले, या गोष्टीचा निर्देश करून लोकलबोर्डासही लवकरच तशी सवलत मिळेल अशी आशा त्यांनी प्रदर्शित केली.  प्राथमिक शिक्षणाचे बहुतेक सर्व काम स्थानिक संस्थांकडेच असते.  म्युनिसिपालिटयांच्या प्राथमिक शाळांत शिकत असलेल्या सात लक्ष विद्यार्थ्यांपैकी फक्त २५ हजार निराश्रित आहेत, म्हणजे एकंदर मुलांच्या संख्येच्या मानाने हे प्रमाण शेकडा ४ पडते.  ही स्थिती चांगली नाही.  म्युनिसिपालिटया व लोकलबोर्डे यांत निराश्रितवर्गाचा प्रतिनिधी असावा व म्युनिसिपालिटया, लोकलबोर्डे व खाजगी शिक्षणसंस्था यांच्याशी सहकारिता करण्यासाठी म्हणून निराश्रित मंडळीची एक स्वतंत्र संस्था असावी, असे ते म्हणाले.

प्रागतिक मताची माणसे म्युनिसिपालिटयांत येणे इष्ट असल्याचे सांगून रा. प्रधान म्हणाले की, ''महारमांगांनी म्युनिसिपालिटयांत जाण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे.  निराश्रितांनी शक्य असेल तेथे म्युनिसिपालिटयांचे सहकार्य मिळवावे.''

याच विषयावर बोलताना प्रो. हरिभाऊ लिमये म्हणाले, ''म्युनिसिपालिटयांत निराश्रितांचे प्रतिनिधी येतील तो सुदिन समजला पाहिजे.  परंतु म्युनिसिपालिटयांत त्यांचे प्रतिनिधी नाहीत म्हणून त्यांच्या उन्नतीच्या कामात अडथळा येता कामा नये.  ते काम हल्ली म्युनिसिपालिटयांत असलेल्या त्यांच्या हितचिंतक सभासदांनी करावे.  पार्लमेंटांत हिंदुस्थानचा एकही प्रतिनिधी नाही; म्हणून हिंदुस्थानाच्या हितसंबंधाचे संरक्षण होत नाही असे  नाही.

निराश्रितवर्गासंबंधाने खाजगी शिक्षणसंस्थांस म्युनिसिपालिटयांपेक्षाही अधिक काम करता येईल.  विद्यादेवीच्या मंदिरात भेदभाव असता कामा नये.  तसा भेदभाव राहिल्यास विद्यादेवीचे मंदिर भ्रष्ट झाले असे समजावे.  भेदभाव काढून टाकण्याबद्दल खाजगी संस्थांनी तर प्रयत्न अवश्य करावेत.  डेक्कन एज्युकेशन सोसायटीच्या शिक्षणसंस्थांत हा भेदभाव मुळीच मानण्यात येत नसून निराश्रित व उच्च दर्जाच्या मुलांचे शिक्षण त्या संस्थांतून एकत्र होते.  निराश्रितवर्गाची मुले या संस्थांत आली तर त्यांस गरिबीसंबंधाने मुळीच अडचण पडणार नाही.  त्यांस सोसायटीकडून मोठया आनंदाने मोफत शिक्षण देण्यात येईल, असे म्हणून प्रो. लिमये यांनी आपले भाषण संपविले.

शिक्षणप्रसार व अस्पृश्यता नाहीशी करणे या दोन गोष्टींनी निराश्रितवर्गाची उन्नती होणार असल्याचे सांगून कोल्हापूरचे रावसाहेब जाधवराव यांनी निराश्रितांची सरकारी नोकरीत शिरकाव होण्याची आवश्यकता प्रतिपादिली.  इंग्रजसरकारला जी गोष्ट करण्यास अडचण पडते, ती नेटिव्ह संस्थानिकांस कशी सहज करता येईल हे रावसाहेब जाधवराव यांनी कोल्हापूर संस्थानात महाराजांनी पिढीजाद महातांच्या गडबडीस न जुमानता हत्तीवर महार महात नेमल्याचे उदाहरण देऊन, स्पष्ट करून सांगितले.  महाराजांच्या खास घोडयाचे मोतद्दार महार असून त्यांचे कामही उत्कृष्ट असते.  यावरून निराश्रितांच्या अंगी कर्तबगारी आहे हे उघड होते, असे ते म्हणाले.  एवढेच की,त्यांस संधी मिळाली पाहिजे.  निराश्रितांसाठी वेगळया शाळा असणे अहितकारक आहे; उच्च व नीच वर्गांची मुले एके ठिकाणी बसली असता नीच वर्गाच्या मुलांस उच्च वर्गाच्या मुलांचे रीतिरिवाज, चालचलणूक वगैरे उचलता येईल.  महारमांगांच्या मुलांस इतर मुलांबरोबर शिक्षण देण्याची व्यवस्था कोल्हापूर सरकारकडून लवकर होणार असल्याचे त्यांनी जाहीर केले.

निराश्रितांसंबंधाने इचलकरंजी संस्थानात काय व्यवस्था आहे, यासंबंधाची माहिती सांगताना रावसाहेब जागे म्हणाले, ''इचलकरंजी तालुक्यात निराश्रितांची वस्ती फार आहे.  या तालुक्यात गावे ८ असून अस्पृश्य जातींच्या मुलांसाठी पाच गावांत प्राथमिक शिक्षणाच्या शाळा आहेत.  मास्तर मिळताच शिरढोण व शिरदवाड या गावीही अशा शाळा निघतील.  बाकी राहिलेल्या आठव्या जंगमवाडी गावी निराश्रितांची वस्ती नाही.  या पाच शाळांत १६१ मुले शिकत असून त्यांपैकी २३ मुली आहेत.  इचलकरंजी येथे सदर शाळेशिवाय एक रात्रीची शाळा असून तीत २२ मुले शिकत आहेत.  लाठ येथे लवकरच एक रात्रीची शाळा निघणार आहे.  इचलकरंजी तालुक्यातील निराश्रितांच्या दोन हजार लोकवस्तीच्या मानाने शेकडा ८ असे शिकणाऱ्या मुलांचे प्रमाण पडते.  या लोकांत आपल्या मुलांच्या शिक्षणाबद्दल इतकी तळमळ असते की, शाळा तपासण्याच्या दिवशी कित्येक आई-बाप आपल्या मुलासंबंधाने चवकशी करण्यास शाळेत जातात.  इतर जातीच्या मुलांप्रमाणे या मुलांची बुध्दिमत्ता असून रीतीरिवाजही त्यांच्याप्रमाणेच आहेत.  स्वच्छतेने राहण्याची त्यांना हौस वाटत असून त्यांच्या मनात विद्येची अभिरुची उत्पन्न झाली आहे असे दिसून येते.  मराठी सहाव्या व सातव्या इयत्तेच्या अभ्यास करणारांस दरमहा ३ रुपयेप्रमाणे दोन वर्षे मुदतीची एक व मराठी चौथ्या इयत्तेच्या परीक्षेत पहिल्या आलेल्या विद्यार्थ्यास दरमहा ३ रुपयेपर्यंत तीन वर्षे मुदतीची दुसरी, अशा दोन छात्रवृत्ती या विद्यार्थ्यांस उत्तेजन म्हणून इचलकरंजी येथील संस्थानाने ठेविल्या आहेत.  इचलकरंजीस मराठी शाळेत येणाऱ्या प्रत्येक मुलामागे मास्तरास अलावन्स देण्यात येत असून पास झालेल्या प्रत्येक मुलीमागे त्यांस एकेक रुपया बक्षीस दिले जाते.  या तालुक्यातील सदरहू शाळेवर २ मुसलमान, १ ढोर व २ चांभार असे शिक्षक आहेत.  शिक्षण देणे व मुलांची स्वच्छता राखणे यासंबंधात हे मास्तर फार मेहनत व काळजी घेत असतात.  ही मंडळी रात्री देवळात भजन करीत असल्यामुळे ते मद्यपानापासून परावृत्त होत चालले असूनही त्यांची इच्छा कृतीत उतरल्याचे दिसून येते.  ही मंडळी हरएक प्रकारच्या व्यवसनापासून अलिप्त राहण्याबद्दल आपल्या जातीच्या लोकांस उपदेश करतात.

यानंतर मुंबई व पुणे येथे मंडळीस स्वतःची इमारत असणे कसे अवश्य आहे हे रा. रा. शिंदे यांनी सांगितले व त्यांचे मागून त्याच विषयावर रा. नायक यांचे भाषण झाले.

आध्यात्मिक व सामाजिक बाबतीत निरनिराळया धर्मपंथांतील अनुयायांशी मंडळीचे साहचर्य व विषयावर कुर्तकोर्टाचे श्री. महाभागवत विद्याभूषण यांचे संस्कृतामध्ये भाषण झाले.  ते म्हणाले, मनुष्यप्राणी पूर्ण सुखप्राप्ती करून घेण्यासाठी जन्मास आलेला आहे व ती साधण्याचा उपाय आध्यात्मिक ज्ञानप्राप्ती करून घेणे हाच आहे.  मनुष्यकोटीची इतर प्राणिमात्रापेक्षा श्रेष्ठता याच गोष्टीने सिद्ध होते.  जरी आध्यात्मिक ज्ञानप्राप्तीचे निरनिराळे मार्ग निरनिराळया धर्मांनी व निरनिराळया पंथांनी सांगितलेले आहेत तरी आध्यात्मिक ज्ञानभांडाराच्या इमारतीचा पाया नीती व ईश्वरविषयक भक्ती याच गोष्टींचा असावा याबद्दल सर्वांचे एकमतच आहे.

अशा रीतीने नीती व भक्तीच्या पायावर आध्यात्मिक बाबतीत उच्च पदवीला पोचलेली माणसे ज्या समाजाकरिता नि. सा. मंडळी काम करीत आहे, त्या अस्पृश्य समाजांतही निर्माण झालेली आहेत.  भगवदभक्त चोखामेळा, रोहिदास वगैरे अस्पृश्य संतांबद्दल उच्चवर्गीय मंडळीच्या मनामध्ये आदर व प्रेम दिसून येत होते.  अशा दृष्टीने पाहिले तर माणसाचे उच्चत्व किंवा नीचत्व, त्याच्या उच्च किंवा नीच कुलांतील जन्मावर नसून त्याच्या आध्यात्मिक उन्नतीवरच अवलंबून आहे हे स्पष्ट होईल.  नि. सा. मंडळीच्या अंत्यजोध्दाराच्या कार्यक्रमात भजनालाच मंडळीने प्रामुख्य दिलेले पाहून मला फार समाधान होत आहे.  नि. सा. मंडळीच्या या कार्याला तरी पुष्कळ सहानुभूती मिळाली पाहिजे.  कारण सर्व चांगल्या कामांना सहानुभूतिपूर्वक मदत करणे प्रत्येकाचे कर्तव्यच आहे.  नि. सा. मंडळीच्यातर्फे मी प्रत्यक्ष काम करणारा नसलो, तरी मंडळीच्या निराश्रितांच्या आध्यात्मिक उन्नतीच्या कार्याला माझी पूर्ण सहानुभूती आहे म्हणून मंडळीला एक सूचना करावयाची आहे.

उच्चवर्णीय हिंदू व इतर मागासलेले अस्पृश्य वगैरे हिंदू यांचया हिताहितसंबंधाचा निरनिराळया दृष्टीने विचार करण्याची जरुरी नाही.  कारण ते एकाच समाजाचे घटक आहेत.  या सर्व वर्गांचे जेव्हा एकमेकांशी सलोख्याने सहकार्य होऊ लागेल तेव्हाच सर्वांच्या कल्याणाचा मार्ग दृश्य होईल.  म्हणून निराश्रितांच्या उन्नतीच्या प्रयत्नाबरोबरच अस्पृश्यबंधूंबद्दल उच्चवर्गीयांमध्ये सहानुभूती उत्पन्न करण्याचे प्रयत्नही झाले पाहिजेत.  उच्चवर्गीयांभोवतालचे पिढयानपिढया रुळलेल्या चालीरीतींचे व धर्मसमजुतींचे बळकट वेढे, एवढया कार्यानेच सैल होऊन त्यांच्याकडून पुष्कळ मदत मिळू लागेल अशीही खात्री बाळगता कामा नये.  या बाबतीत चाललेल्या प्रयत्नांना यश क्रमाक्रमानेच येईल.  तथापि, असे प्रयत्न ताबडतोब फलद्रूप झाले नाहीत व उच्चवर्गीयांकडून सहानुभूतिपूर्वक मदत झाली नाही याबद्दल, उच्चवर्गीयांबद्दल निराश्रितबंधूच्या मनात द्वेषभाव उत्पन्न न व्हावा, याबद्दलही फार काळजी घ्यावयास पाहिजे.

त्यांचे नंतर रा. लक्ष्मणशास्त्री लेले यांचे भाषण झाले.

भारतीय निराश्रित साहाय्यकारी मंडळींची महाराष्ट्र परिषद -पहिला दिवस

दिवस पहिला

या परिषदेत ठरल्याप्रमाणे ऑक्टोबर ता. ५ शनिवार रोजी फर्ग्युसन कॉलेजवर सुरुवात झाली.  सुरुवातीच्या अगोदरच परिषदेकरिता आलेल्या प्रतिनिधींनी व प्रेक्षकांनी ऍम्फिथिएटर भरून गेले होते.  येणाऱ्या पाहुण्यांचे स्वागत करण्याकरिता जनरल सेक्रेटरी रा. रा. शिंदे व परिषद-कमिटीचे सभासद तयार होते.  पाहुण्यांना ठरलेल्या जागी बसविण्याची व्यवस्था स्वयंसेवक मंडळी फार तत्परतेने व मेहनतीन करीत होती.  परिषदेतील वक्तयांना व थोर थोर पाहुण्यांना उच्चासनावर बसविण्याची व्यवस्था केली होती.  जमलेल्या थोर मंडळींत अध्यक्ष डॉ. भांडारकर, नि. सा. मंडळीचे अध्यक्ष सर चंदावरकर, डॉ. मॅनसाहेब, भावनगरचे दिवाण श्री. पट्टणीसाहेब, नामदार मौलवी रफिउद्दिन, रा.ब.सी. वि. पटवर्धन, कोल्हापूरचे श्री. जाधवराव, मुंबईच्या श्री. लक्ष्मीबाई रानडे, रा. लक्ष्मणराव नायक, रा. रा. गोपाळराव देवधर, रा.रा.बी. एस. कामत, प्रो. कर्वे, रे. रॉबर्टसन, मिसेस हारकर, तेलगू समाजाचे एक पुढारी डॉ. पोरेडा वगैरे मंडळी व अस्पृश्यांपैकी सुभेदार मेजर भाटणकर, रा. डांगळे, रा. कांबळे, रा. शिवरामजी कांबळे, रा. श्रीपतराव नांदणे, रा. नाथमहाराज वगैरे मंडळी हजर होती.  प्रारंभी मुलांचे ईशस्तवनपर गीत झाल्यावर रा. शिंदे यांचे प्रास्तविक भाषण झाले.  ते म्हणाले :

रा. शिंदे ह्यांचे भाषण

सभ्य गृहस्थहो आणि सद्भगिनींनो !

आजचा दिवस महत्त्वाचा आहे.  येथे जमलेल्या जनसमूहाकडे नुसते निरखून पाहिले तरी सहृदय माणसाला आनंद होण्यासारखा आहे.  आमच्या पुढे विश्वबंधुत्वाचे ध्येय-शिखर स्पष्ट दिसत आहे.  त्याच्या चढणीची एक महत्त्वाची पायरी आम्ही आज चढणार आहोत.  जातिभेदामुळे आमच्या देशाचे असंख्य तुकडे झाले आहेत.  याजबद्दल आम्ही पुष्कळ वेळा दुःख मानले आहे.  परंतु आज त्यापैकी बहुतेक तुकडे एकत्र आणि एकोप्याने जुळून आलेले दाखविणारा सुखाचा दिवस आम्हांला आला आहे.  याबद्दल प्रथम आपण आपल्या विश्वजनकाचे आभार मानू या.

ह्या चळवळीचा इतिहास

अस्पृश्यवर्गांच्या हीन स्थितीचा प्रश्न आज जवळजवळ दोन हजार वर्षांचा जुनाट आहे.  ह्या प्रश्नाविषयीची आधुनिक पद्धतीची जाणीव आणि ह्या वर्गा विषयी उच्च वर्गांमध्ये सहानुभूती ह्यांचा उदय व्हावयाला लागूनही आज जवळजवळ पन्नास वर्षे होत आली आहेत.  दोन-चार शतकांमागे काही उदार संतांच्या अंतःकरणामध्ये ह्यांच्याविषयी सहानुभूती उदय पावली होती, पण ती आधुनिक पद्धतीची नव्हती.  तसेच अलीकडे पन्नास वर्षांत जरी यांच्याविषयीची सहानुभूती काही व्यक्तींच्या आणि लहानसहान संस्थांच्या प्रयत्नांनी उदयास येत होती तरी तिला हल्लीचे संघटित स्वरूप आले नव्हते.

हल्लीची स्थिती

आता या पाच वर्षांत या प्रश्नाची जागृती सर्व देशभर होऊन निरनिराळया भागांमध्ये व्यवस्थित कार्य होऊ लागले आहे.  इतकेच नव्हे, तर प्रत्यक्ष अस्पृश्यवर्गांमध्येही स्वतःची जाणीव उत्पन्न होऊन त्याचे अल्पस्वल्प प्रयत्न सुरू होऊ लागले आहेत.  कोठे एखाद्याने काढलेली शाळा, कोठे एखादे बोर्डिंग, कोठे एखादा समाज किंवा एखादे लहानसे वृत्तपत्र अशी ही दहा-बारा वर्षांपूर्वीची तुटकतुटक स्थिती जाऊन आता सदरील मंडळीच्या नावाखाली पश्चिम आणि दक्षिण हिंदुस्थानातील ह्या विशिष्ट कार्याची संघटना बनत चालली आहे.  आणि ह्याच वळणावर किंबहुना डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन हे नाव घेऊनही बंगाल आणि पंजात ह्या दूरदूरच्या प्रांतीही अगदी स्वतंत्र पण जोमाचे काम चालले आहे.

पण सर्वत्र चाललेल्या कामामध्ये सहानुभूती, सहकार्य आणि संघटना ह्यांचे अंकुर दिवसेंदिवस अधिकाधिक बळावत आहेत, ही ह्या कार्याची आशाजनक सुचिन्हे आहेत.  सर्व देशांत ह्या कार्यासंबंधी चळवळीचे एकवटलेले स्वरूप कधी दिसून येईल तेव्हा येवो; तूर्त यांच्यामध्ये विरोध नसून मोठमोठया भागांमध्ये ह्यांची घटना बळावत चाललेली आहे,  ही देखील मोठी समाधानाची गोष्ट आहे.

भा. नि. सा. मंडळीचा इतिहास

ज्या मंडळीच्या आश्रयाखाली आजची ही परिषद भरत आहे ती मंडळी १९०६ ऑक्टोबर तारीख १८ रोजी स्थापित झाली; म्हणजे आणखी तो दिवसांनी तिचे सहावे वर्ष संपेल.  पहिल्या दोन वर्षांत मंडळीच्या मुंबई आणि पुणे येथे शाखा सुरू झाल्या.  दुसऱ्या दोन वर्षांमध्ये मुंबई इलाख्यात निरनिराळया दहा ठिकाणी आणि मद्रास इलाख्यात दोन ठिकाणी शाखा उघडण्यात आल्या.  शिवाय तिसऱ्या व चौथ्या वर्षी निरनिराळया वीस मुख्य मुख्य शहरी मंडळीच्या वाढदिवसानिमित्त अस्पृश्यवर्गाच्या उन्नतीसंबंधी सभा झाल्या.  या प्रकारे या नवीन प्रश्नासंबंधी चोहोकडे जोराची चळवळ ह्या चार वर्षांत चालू राहिल्यावर तिला दृढता आणण्यासाठी पाचव्या वर्षी मंडळीचे प्रचारक ह्या इलाख्याच्या निरनिराळया भागांतून संचार करून आले.  त्यामुळे पूर्वेकडे वऱ्हाड, उत्तरेकडे गुजराथ, पश्चिमेकडे कोकण व दक्षिणेकडे कर्नाटक ह्या चारी भागांतील शाखांना किंचित दृढता आली.  सहाव्या वर्षाच्या आरंभी कर्नाटकामध्ये मंडळीच्या एका कायमच्या प्रतिनिधीची स्थापना होऊन बेळगाव, धारवाड व विजापूर ह्या तीन जिल्ह्यांसाठी मंडळीच्या प्रत्यक्ष सत्तेखाली एक शाखा सुरू झाली.  येथपर्यंत झालेल्या प्रयत्नांचे आजची परिषद हे फळ आहे.  प्रथम मुंबईसारख्या ठिकाणी संस्थापना, नंतर निरनिराळया मुख्य शहरी सहानुभूतीचा उद्भव, ह्यानंतर मंडळीच्या प्रचारकांचा संचार ह्या प्रकारे या कार्याच्या तीन अवस्था झाल्यानंतर त्याला ओघानेच जी चौथी अवस्था आज प्राप्त झाली आहे, ती ही की, ह्या प्रांतांतील निरनिराळया ठिकाणांहून अस्पृश्यवर्गाचे लोक आणि त्यांचे हितचिंतक या सर्वांनी मिळून या प्रांताची खरी राजधानी जे पुणे शहर ह्या ठिकाणी एकत्र जमावे.

भा. नि. सा. मंडळीचा हल्लीचा विस्तार व तिच्या कार्याचे क्षेत्र याची माहिती खाली आहे :

कार्याचे क्षेत्र (तक्ता क्रं. १ पहा)

तक्ता क्र. १ .

सध्या एकंदर १४ ठिकाणी २३ शाळा, ५५ शिक्षक, ११०० मुले, ५ वसतिगृहे, इतर १२ संस्था व ५ प्रचारक असून खर्च एकंदर २४,४८५ रुपये आहे. संस्थेच्या कमाचा विस्तार खाली दिलेल्या कोष्टकात दिसून येईल. (तक्ता क्रं. २ पहा)

तक्ता क्र. २

परिषदेची आवश्यकता

वरील विस्ताराचे निरीक्षण केल्यावर असे दिसून येईल की, निरनिराळया चार भाषा चालू असलेल्या सात प्रांतांमध्ये मंडळीला आपले प्रयत्न करावयाचे आहेत, आणि म्हणून तिला हल्ली भरलेल्या परिषदेसारख्या निरनिराळया ठिकाणी प्रांतिक परिषदा भरविण्याची अगदी जरुरी आहे.  अशा परिषदेशिवाय मंडळीला आपल्या कार्याचा विस्तार आणि दृढीकरण करण्याचा दुसरा मार्ग नाही.

परिषदेचे स्वरूप

या परिषदेचे विशेष सवरूपही ध्यानात घेण्यासारखे आहे.  आजकाल आमच्या देशात विवक्षित जातीच्या अनेक परिषदा भरत आहेत.  त्या बऱ्या आहेत किंवा वाईट आहेत याची चर्चा करण्याचे हे स्थळ नव्हे.  पण त्या सर्व परिषदांहून ही परिषद अगदी भिन्न स्वरूपाची आहे.  त्या परिषदांचे कारण जाती व ह्याही परिषदेचे कारण जाती हेच होय.  पण त्या परिषदांचे कार्य एकेक जाती निरनिराळया बसूनच व्हावयाचे असून हिचे कार्य सर्व जातींनी एकत्र बसल्याशिवाय साधण्यासारखे नाही. पण यावरून हिचा हेतू हिंदुस्थानातील ज्ञातिभेद मोडून टाकून नुसता सबगोलंकारच करावयाचा आहे, असेही नाही.  जातिभेद राहो वा जावो, सर्व ज्ञातींनी मिळून आपल्या सहानुभूतीच्या जोराने ह्या दीन जातींना वर ओढल्याखेरीज प्रस्तुत कार्यभाग साध्य होणार नाही.  ह्या दृष्टीने पाहता ही परिषद इंग्लंडमध्ये गेल्या वर्षी भरलेल्या सर्वजातीय परिषदेची एक लहानशी प्रतिमाच आहे असे म्हटले तरी चालेल.

परिषदेचे कार्य

ह्या परिषदेला जितक्या निरनिराळया दिशांनी आणि निरनिराळया प्रमाणांनी सहानुभूतीची आणि सहकार्याची जोड मिळेल तितकी थोडीच आहे.  हे परिषदेपुढे आलेल्या विषयांचे व परिषदेला आलेल्या वक्तयांचे अवलोकन केले असता उघड दिसून येणार आहे.  अस्पृश्यवर्गाचे कल्याण व्हावे; हा ह्या सर्व वक्तयंचा मनःपूर्वक सामान्य हेतू आहे, परंतु त्यांची विचाराची दृष्टी, सहानुभूतीचे प्रमाण आणि कार्याची पद्धती ही परस्परांहून अगदी भिन्न आहेत.  असे असूनही ज्या अर्थी ते एकत्र आले आहेत त्या अर्थी कल्याणचिंतनाचा त्यांचा सर्वसामान्य हेतू खरा आणि बळकट आहे, हे उघड आहे.

सहानुभूतीचा आणि सहकार्याचा हाच क्रम कायम ठेवून त्यांच्या मार्गातील अडथळे हळूहळू काढून टाकून त्यांना अमर्याद केल्याशिवाय ह्या फार दिवस मागे पडलेल्या महत्कार्याला खरे यश येणार नाही. सरकार आणि संस्थानिक, म्युनिसिपालिटया आणि परोपकारी संस्था, सर्व जाती आणि सर्व धर्म - एकूण ह्या प्रचंड देशातील सर्व शुभशक्ती ह्यांचे केंद्र ह्या कार्यात जितक्या अंशाने जास्त साधेल, तितक्या अंशाने अधिक यश येईल, हे ध्यानात वागवून आजच्या परिषदेचे सर्व सभासद शांतपणे व सात्त्वि वृत्तीचे विचार करतील, अशी उमेद आहे. रा. शिंदे यांचे वरील भाषण झाल्यानंतर स्वागत कमिटीचे अध्यक्ष डॉ. मॅनसाहेब यांनी योग्य शब्दांनी डॉ. सर भांडारकर यांची श्रोतृजनांना माहिती करून देऊन त्यांनी अध्यक्षस्थान स्वीकारावे अशी सूचना केली व तिला रा. रखमाजीराव कांबळे व रा. पांडुरंगराव डांगळे यांचे अनुमोदन व पुष्टी मिळाल्यावर ते स्थानापन्न झाले.  नंतर त्यांनी भाषणास सुरुवात केली.  ते म्हणाले :

अध्यक्ष सर रामकृष्णपंत भांडारकर ह्यांचे भाषण

प्राचीनकाळी वैदिक भाषा बोलणारे आर्य जेव्हा भरतखंडांत प्रविष्ट झाले, तेव्हा त्या राष्ट्रांत मूळचे अनेक जातींचे लोक राहत असत.  त्यांचा आणि आर्यांचा संबंध बहुतकरून विरोधाचाच असे. ठिकठिकाणी युध्दे होऊन आर्यांनी त्यांच्या गावांत आपली वस्ती केली.  त्या सर्व मूळच्या लोकांसस 'दस्यू' किंवा 'दास' ही संज्ञा आर्यांनी दिली होती.  काही काळाने या दस्यूंपैकी काही लोक आर्यसमाजात जाऊन मिळाले, परंतु त्यांचा एक स्वतंत्र वर्ग करण्यात आला.  आर्यांमध्ये ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य असे तीन वर्ग होते, आणि हा जो नवीन चवथा वर्ग त्यांस मिळाला त्यांस 'शूद्र' अशी संज्ञा प्राप्त झाली.  'शूद्र' ह्याची व्युत्पत्ती काय याचा निर्णय करणे कठीण आहे; परंतु मूळ रहिवाशांमधील जी जात आर्यांस मिळाली तिचे नाम शूद्र असे असावे; आणि नंतर काही काळाने जसजसा आर्यांचा प्रसार पूर्वेस व दक्षिणेस होऊ लागला, तेव्हा त्या ठिकाणी जे मूळचे नवीन लोक त्यांना आढळले त्यांसही, शूद्र या संज्ञेचा उत्तरोत्तर व्यापक अर्थ करून, ती संज्ञा ते देते झाले.  प्रथमतः जी मूळ रहिवाशांची जात त्यांत मिळाली.  त्या जातीचे आर्यांची संस्कृत भाषा घेतली.  परंतु संस्कृत उच्चार यथायोग्य करण्याचा अभ्यास त्यांच्या जिव्हेस नसल्यामुळे संस्कृत शब्दांचा अपभ्रंश होऊन पाली भाषा सिद्ध झाली, आणि हा संयुक्त समाज भरतखंडाच्या दुसऱ्या भागात पसरला; तेव्हा त्या अपभ्रष्ट भाषेत आणखी काही अपभ्रंश होऊन शौरसेनी, मागधी, महाराष्ट्री अशा नवीन भाषा सिद्ध झाल्या.  ह्या दुसऱ्या भागांतही ज्या लोकांचा उद्योग निंद्य प्रकारचा नव्हता, त्यांचा समावेश पूर्वीच्या शूद्रात होऊन त्यांची सामाजिक स्थिती काही नीच प्रकारची झाली नाही.  परंतु त्यांचा उद्योग नीच प्रकारचा होता, त्यांची स्थितीही नीच अशा प्रकारची झाली.  अशा नीच जातींची नावे चांडाल, पुक्कस अथवा पुल्कस, निषाद, वेण, वेळुकार, श्वपच, क्षत्तृ, उग्र, धिग्वण, मद्गु इत्यादी होती.  निषादांचा धंदा मासे मारणे हा होता; मद्गु व दुसऱ्या काही जातींचा उद्योग पारध करून अरण्यातील श्वापदे मारणे हा होता; पुक्कस वगैरेंचा धंदा बिळांत रहाणाऱ्या प्राण्यांचा वध करणे हा असे; धिग्वण म्हणून जात होती तिचा धंदा चर्मकार्य; दुसऱ्या कित्येकांचा उद्योग राजाच्या आज्ञेवरून वध्य जे त्यांचा वध करावा आणि ज्यांचा वध झाला त्यांची वस्त्रे, त्यांची शय्या आणि त्यांचे अलंकार ही त्याने घ्यावी हा होता; आणि ज्यांना कोणी संबंध नाही अशांचे प्रेत गावाबाहेर नेणे हाही काही जातींचा धंदा होता; गावामध्ये किंवा शहरामध्ये मेलेल्या कोणत्या तरी जातीच्या प्राण्याचे शरीर गावाबाहेर टाकण्याचे कामही कित्येकांचे असे.  (मनु, अध्याय १०, श्लोक ४७-५६.) चांडाल, श्वपच इत्यादी जातींनी शहर किंवा गावाबाहेर वस्ती करावी; त्यांचे धन म्हणजे कुत्रे आणि गाढवे; दुसऱ्या उच्च जातींच्या पात्रांमध्ये त्यांनी भोजन करू नये; शवावरील वस्त्रे त्यांनी वापरावी; त्यांचे अलंकार नेहमी लोखंडाचे असावे; इतर जातींचा त्यांच्याशी संबंध नसावा; उच्च जातीच्या मनुष्यांनी त्यांना प्रत्यक्ष अन्न देऊ नये, परंतु आपले चाकरनोकर असतील त्यांच्याद्वारा ते द्यावे.  चांडालांनी ब्राह्मण जेवीत असता त्यांच्याकडे आपली दृष्टी लावू नये.  (मनु, अध्याय ३, श्लोक २३९)  दीर्घ आयुष्य ज्यांना पाहिजे आहे, त्यांनी चांडालांच्या किंवा पुल्कसांच्या बरोबर बसू नये.  (मनु, अध्याय ४, श्लोक ७९) चांडालाचा किंवा मृतहाराचा स्पर्श झाला असताना स्नान करून शुद्ध व्हावे.  (माडेय पुराण, अध्याय ५६, श्लोक ३७) ह्या माडेय पुराणामध्ये मृतहार किंवा मृतहारिन् ह्या नावाची एक जात सांगितली आहे.  मृतहार ह्यांचा अपभ्रंश 'म-अहार' असा आहे, आणि त्यांचेच पुढे 'महार' असे रूप झाले.  तेव्हा शहरातील किंवा गावातील मेलेल्या प्राण्यांची मढी बाहेर टाकावी हा महारांचा मुख्य उद्योग होता असे दिसते. ह्यावरून असे स्पष्ट होते की, ह्या ज्या अत्यंत नीच जाती त्यांना मढी टाकणे, वध्य मनुष्याचा वध करणे, स्मशानाच्या ठायी राहणे आणि प्रेतांची वस्त्रे घेणे इत्यादिक धंद्यांवरून नीचता प्राप्त झाली, परंतु जेव्हा कालेकरून अशा प्रकारच्या एखाद्या जातीची वृध्दी होते तेव्हा हे धंदे त्यांस पुरत नाहीत असे होते, तेव्हा काही तरी दुसरा धंदा त्यास करावा लागतोच.  परंतु त्यांची नीचता ही या कामी त्यांस बाधक होते, तथापि या नीच जातींनी उत्तरोत्तर दुसरेही धंदे मिळविले हे सिद्ध आहे.  आमच्याच महाराष्ट्र राज्यामध्ये हे पूर्वी मृतहार जरी होते तथापि काही कालेंकरून खेडयातील वसूल ग्रामांतरी सरकार-खजिन्यामध्ये जाऊन भरावा हा उद्योग त्यांस प्राप्त झाला आणि केवळ पुष्कळ द्रव्य अशा प्रकारे एकटेच महार खजिन्यात पोचवीत असत.  गावात एखादा पाहुणा आला तर त्याची व्यवस्था करणे हे महारांचे काम समजले जाते, आणि त्याप्रमाणे वहिवाट अजून आहे; आणि अशा प्रकारची कामे महारांच्या स्वाधीन केली होती म्हणूनच काही जमिनी महारांस लावून दिल्या आहेत.  त्यांस 'महारकीच्या जमिनी' म्हणतात आणि इतर शेतांच्या संबंधाने जे बलुते आहेत त्यांपैकी मुख्य बलुते महार आहेत.  तेव्हा आमच्या महाराष्ट्रात तरी या जातीस जनसमाजामध्ये नियत स्थान प्राप्त झाले आहे.

महर्षी शिंदे व महात्मा गांधी यांच्यातील पत्रव्यवहार

(महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे आणि महात्मा गांधी ह्यांनी परस्परांना लिहिलेली पत्रे खाली दिली आहेत. त्यांतील विषय 'अस्पृश्योद्वाराचा कार्यक्रम

व तो पार पाडण्याची पद्धती' हा प्रामुख्याने आहे. शिंदे ह्यांनी त्यासंबंधीच्या आपल्या विचारांचे एक टिपण गांधीजींना पाठविले होते.
ह्या टिपणावरून झालेला हा पत्रव्यवहार आहे.)

My Dear Mahatmaji,

Mr. Patade who saw you in the All Party Conference, tells me that the very brief note I sent to you through him, was described by you as too bad. I was painfully surprised to hear this message from a good and frank soul as yourself. It was not at all a personal note to you. It was an offcial note from a very humble servant of the Depressed as myself to an almost divinely inspired leader of India as you are. The views and fears I expressed in my note were generally of the depressed classes and especially of this Mission and not particularly my own.

 

Khadi occupies the first place, Hindu-Mahomedan Unity the second and Untouchability, perhaps, the third at the highest in your heart. But in mine, it occupies the very first. Certainly I do not presume to compare myself with you. Very likely I may be wrong and you right in practical politics. I wrote that note in great haste yet in loyalty to my heart and had to send it to you as a leader and not as an individual merely.

 

  1. You know the gulf between profession and practices of the Congress even under you towards these unfortunate untouchables the so-called Hindus. In the Nagpur Congress Subject Committee I took part but to no purpose; of course, I am not a leader. But since then no leader worth mentioning ever found time to look into the grievances of these pople except yourself, and Mr. Rajagopalachari. In spite of you, the Satyagraha in Southern India which I have been myself personally studying on the spot, is beautifully neglected by our leaders. You could not go to Vykome and Pandit Malawiyaji would not go. While Swami Shraddhanandji who met me at Mangalore is perhaps now made to repent for his activities in this unfashionable field.

 

Last eight months I spent in Malabar and South Kanara in quite work. I am convinced that not only the orthodox but even the most vocal liberals, not even the no-changers, with all their "construcitve" promises have any serious thought yet to give to this problem. No organized body, alien or Indian, is yet prepared to give to the Depressed Classes any recognition as a political asset at all.

Mr. Patade reports that he approached about a dozen highest, All- India leaders who were last week in Bombay, but they all declined to accept the presidentship of the coming All-India Anti-Untouchability Conference in Belgaum. You remember, you kindly presided over it at Nagpur. But now, after all these years of sympathetic talk almost everybody seems to be too busy for this "third rate” cause.

 At present, I don't want to trouble you with any appeal, except that you should be good enough to let me know at your earliest as to how my note to you was " too bad." Mr. Patade has already explained to you the differences of this Mission with the Parent Society at Bombay.

P.S.
If in writing this, I have done anything wrong, I trust you will forgive me in your goodness. I am very happy to hear that you have recovered your health.
- V. R. Shinde
Your letter has followed me on my travels. I called your previous letter too bad because it contained a threat. I made the remark as I knew you as a worker in the same fields. You are wrong in saying that untouchability occupies the third place in my heart. It occupies an equal place with the rest. You are superior because for you it is the sole concern.
Yours sincerely,
M. K. Gandhi