धर्म

प्रकरण नववे

आतापर्यंतच्या विवेचनावरून दिसून आले असले पाहिजे की, हिंदुस्थानात हल्ली ज्या मानीव अस्पृश्यांच्या असंख्य जाती आहेत, त्या अगदी भिन्न भिन्न वंशांतून आलेल्या आहेत व त्यांची संस्कृती आणि दर्जाही भिन्न आहे; इतकेच नव्हे तर, त्यांच्या संस्कृतीत मध्यंतरीच्या इतिहासात बरेच चढउतार झाले आहेत.  पण हेही खरे की आजकालच्या अस्पृश्य जातींपैकी ज्यांनी प्राचीन काळी वैभव भोगिले असावे, अशांवरही पुढे अस्पृश्यतेचा परिणाम बरीच शतके होत आल्याने स्वाभाविकपणे त्यांच्या संस्कृतीचा फार बिघाड झालेला आहे.  ह्या आणि पुढील प्रकरणांतील विषयाचा विचार कातना ह्या जातींमध्ये घडलेल्या मध्यंतरीच्या कालवाकालवीकडे दृष्टी ठेवणे जरूर आहे. एरवी आमच्या विचारांना एकांगीपणा येऊन, ह्या बिचाऱ्यांवर आणखी एका नवीन अन्यायाचा बोजा पडेल !

ह्या प्रकरणात 'धर्म' हा जो शब्द योजिण्यात आला आहे तो सामुदायिक धर्म म्हणजे धार्मिक पंथ किंवा संघ ह्या अर्थानेच योजिला आहे.  धर्माचा जो आध्यात्मिक अथवा परमार्थिक अर्थ आहे तो केव्हाही व्यक्तिपुरताच असतो.  तो सामुदाचिक होऊ शकतच नाही.  सामुदायिक अर्थ म्हणजे पंथ अथवा संघ हा देश, काल अथवा जनसमाज यांच्या संकेताप्रमाणे बदलणारा भिन्न असतो.  धर्माचा खरा अर्थ आध्यात्मिक असतो, तो काही कोणा समूहाच्या संकेताप्रमाणे बदलणारा नसतो.  तो सनातन असून केवळ व्यक्तीच्या अनुभवातच आढळून येणारा असतो.  ती व्यक्ती स्त्री, पुरुष, गरीब, श्रीमंत, सुशिक्षित, अशिक्षित कशीही असो; प्रौढ वय आणि शुध्द भावना असली की पुरे.  तिच्या अनुभवात आणि जीवनव्यवहारात कमी अधिक मानाने हा सनातन धर्म आढळणारच.  हा सनातन धर्म ह्या प्रकरणाचा मुळीच विषय नव्हे.  इतकेच नव्हे, ह्या सार्वत्रिक धर्माला हिंदू, मुसलमान, ख्रिस्ती वगैरे नावांनी संबोधिताही येणार नाही.

येथून पुढील प्रकरणांत अस्पृश्यतेचा, अर्थात हिंदुस्थानात आज हजारो वर्षे वर दिलेल्या व्याख्येनुसार बळी पडलेल्या असंख्य जनसमूहाचा प्रश्न धसाला लागत आहे.  पहिला प्रश्न हा आहे की, ह्या अवाढव्य अस्पृश्य समाजाचा धर्म कोणता ?  म्हणजे सामाजिक आणि कायद्याच्या व्यवहाराच्या दृष्टीने सुधारलेल्या जगात हल्ली जे दहापाच मोठे मोठे सर्वमान्य धर्मसंघ, अथवा गट, रूढ झाले आहेत, त्यांपैकी कोणत्यात ह्यांचा समावेश होत आहे किवा होण्यासारखा आहे ?  कोणी सहज विचारतील की, हा प्रश्नच मुळी कसा उद्भवतो ?  अर्थात हे सर्व लोक हिंदुधर्मसंघात आजपर्यंत वावरत आले असून आताच ही विक्षिप्त दीर्घ शंका का आली ? शंका दीर्घ असो की विक्षिप्त वाटो, ती अनाठायी नाही.  अगोदर हिंदुधर्माचीच ठाम व्याख्या होत नाही.  यहुदी, झरतुष्ट्री (पारशी), बौध्द, जैन, ख्रिस्ती, मुसलमान, ह्या मोठया आणि प्राचीन, किंवा शीख, लिंगायत, ब्राह्म समाज, आर्यसमाज, देवसमाज वगैरे अर्वाचीन लहान संघांप्रमाणे हिंदुसंघाच्या मर्यादा इतिहासाच्या दृष्टीने, किंबहुना लोकव्यवहाराच्या दृष्टीनेही ठाम ठरविता येत नाहीत.  हिंदुधर्म ही एक केवळ पुरातन काळापासून चालत आलेली रूढी आहे.  कोणत्याही रूढीच्या मर्यादा ठरविणे जितके कठीण आहे, त्याहूनही ह्या हिंदू धर्मरूपी पुरातन रूढीच्या मर्यादा ठरविणे अनंत पटीने जास्त दुरापास्त आहे.  हे काम जवळ जवळ अशक्य आहे.  हिंदुधर्म हे एक मायपोट आहे !  ह्यात सगळया जगाचाही समावेश करू पाहणाराचा हात कोणालाही, निदान तर्कशास्त्राचे दृष्टीने, धरता येणार नाही.  कोणी म्हणेल, हिंदू म्हणजे जातिभेद मानणाऱ्यांचा एक गट आहे.  पण शीख, लिंगायत, ब्राह्म समाज वगैरे अलीकडचे जातिभेद न मानणारे पंथही खानेसुमारीच्या अहवालात बिनबोभाट हिंदू ह्या सदरात गणले जात नाहीत काय ?  परवापर्यंत मिश्रविवाह करू पाहणाऱ्यांना आपण हिंदू, मुसलमान, ख्रिस्ती वगैरेंपैकी कोणी नाही असे लिहून दिल्याशिवाय इंग्रज सरकारचे रजिस्ट्रार त्यांचा विवाह नोंदण्याचे नाकारीत असत.  पण अलीकडे सर हरिसिंग गौरच्या ह्या कायद्यातील सुधारणेमुळे ही खुंटीही अगदी ढिली झाली आहे.  गौरच्या सुधारणेपूर्वीही अनेक मिश्रविवाहितांनी आपले विवाह नोंदून घेण्याचेच मुळी साफ नाकारले आहे.  म्हणून तेवढयानेच ते हिंदू नाहीत असे कोण म्हणू शकेल ?  मनुस्मृतीत वर्णसंकराचा कितीही बाऊ दाखविला असला, तरी प्रत्यक्ष मनुस्मृतीच्या काळातही चार वर्णांच्या मर्यादा ठरविणे जे अशक्य होते, ते आता शक्य थोडेच झाले आहे ?  तात्पर्य काय की हिंदू धर्माची धरी व्याख्या म्हणजे जो कोणी आपल्यास हिंदू म्हणवीत असेल, तोच हिंदू.  जो हिंदू असूनही म्हणवून घेण्यास तयार नसेल त्याच्यावर कोण जबरी करू शकेल ?  रोजच्या व्यवहाराच्या दृष्टीने इतक्या खोल पाण्यात शिरण्याची तसदी कोणी घेत नाही.  पण खानेसुमारी तयार करणारावर ह्या खोल पाण्यात शिरण्याची जबाबदारी अलबत पडते; ती त्याला टाळता येणार नाही.  आजच्या आमच्या ह्या खंडवजा मोठया देशात असे अनेक असंसकृत मागासलेले जनसमूद आहेत की, ते आपण हिंदू आहोत की नाही, ह्या प्रश्नाला काहीच उत्तर देऊ शकत नाहीत; किंबहुना देऊ इच्छितही नाहीत.  अशा असंख्य असंस्कृतांच्या आचारविचारांची नीट पाहणी करून व त्यांच्या लक्षणांची व्याख्या ठरवून त्यांना धर्माच्या सदरात एक विवक्षित जागा देणे खानेसुमारीच्या खात्याला भाग पडते.

इ.स. १९०१ साली हिंदी खानेसुमारीचे प्रमुखत्व जेव्हा सर एच. एच. रिस्ले ह्या नामांकित समाजशास्त्रज्ञाकउे सोपविण्यात आले, तेव्हा त्याला अशा अनेक असंस्कृत जाती ह्या देशात आढळून आल्या की, त्यांच्या धार्मिक आचारविचारांना आणि भावनांना हिंदू, मुसलमान, ख्रिस्ती वगैरेंपैकी कोणत्याच नावाखाली समाविष्ट करणे अश्यक्य झाले.  आणि साधारण गणकांना तर काहीतरी वटहुकूम फर्माविणे भाग पडले.  म्हणून धर्माचाप्रश्न आल्याबरोबर अशा धर्माच्या सदराखाली त्या त्या असंस्कृत जातींचेच कामचलावू नाव नमूद करण्याविषयी हुकूम देणे रिस्ले ह्यांना भाग पडले.  याप्रमाणे गणकांचे काम सोपे झाले.  तरी अशा अनेक जातींना प्राथमिक प्राकृत धर्माची लक्षणे पाहून काही तरी एक नवीनच सामान्य नाव कल्पिणे भाग पडले.  देशी रूढ भाषेत असे नाव आढळेना.  (१) Fetishism श्रमणवाद (जडवस्तुपूजा), (२) Shamanism (श्रमणवाद ऊर्फ पंचाक्षरी मार्ग), (३) Animism (भूतपूजा), ही तीन नावे त्यांनी आधुनिक समाजशास्त्रातून अथवा तौलनिक धर्मशास्त्रातून निवडून, त्यांपैकी सारासार विचार करून तिसरे भूतधर्म अथवा पिशाचपूजा हे नाव पसंत केले.  व त्या नावाच्या सदराखाली या सर्व जातींची सरगणना करण्यात आली.  सन १९०१ साली हिंदुस्थान, बलुचिस्थान आणि ब्रह्मदेश मिळून एकंदर लोकसंख्या २९,४३,६१,०५६ आणि एकंदर हिंदूंची संख्या २०,७१,४७,०२६ भरली.  त्या हिंदूंशिवाय वरील भूतधर्मीयांची संख्या एकूण ८५,८४,१४८ दाखविण्यात आली आहे.  (खाने. रिपोर्ट १९०१; खंड १-अ, भाग २-कोष्टके; कोष्टक ६, पान ५८-६२ पहा).  त्याच रिपोर्टाच्या पहिल्या पुस्तकातील पुरवणी भागात शेवटी पान ५६०-५६९ पर्यंत एकंदरीत सर्व हिंदी लोकांचा सामाजिक दर्जा दाखविणारी जी कोष्टके दिली आहेत; त्यात निरनिराळया प्रांतांतून जी अस्पृश्य मानलेल्या अनेक जातींची संख्या दिली आहे तिचा वट्ट आकडा ५,१७,३८,६७३ हा तयार होतो.  या विशिष्ट प्रांतवार कोष्टकांवरून उघड दिसते की, रिस्ले यांनी या मानीव अस्पृश्यांना पूर्ण विचाराअंती व जबाबदारीपूर्वक हिंदू-धर्म-संघातच समाविष्ट केले आहे.  शास्त्रीय आणि केवळ औपपत्तिक दृष्टीने काही ठरो, चालू लोकमत आणि लोकव्यवहार या दृष्टीने पाहता, या गणनेत आक्षेपार्ह असे काही नाही असे कोणासही वाटेल; आणि मलाही असेच वाटते.  पुढील दशवार्षिक म्हणजे इ.स. १९११ सालच्या शिरगणतीचे काम इ.ए. गेट यांचेकडे सोपविण्यात आले.  हे गृहस्थ इ.स. १९०१ सालीही रिस्ले साहेबांचे सहकारी होत.  या दहा वर्षांत पुढीलप्रमाणे वरील वट्ट आकडयात वाढ झालेली दाखविली आहे.  एकूणन हिंदी लोकसंख्या ३१,३५,४७,८४०, एकूण हिंदू २१,७५,८६,८९२, एकूणन भूतधर्मीय १,०२,९५,१६८.  या दहा वर्षांत हिंदूंच्या वट्ट लोकसंख्येविषयी मुलमानांनी वाद उपस्थित केला होता.  पण तो या भूतधर्मीयांच्या संख्येबद्दल नसून केवळ अस्पृश्यांना हिंदूत गणावे की वेगळे गणावे, याबद्दल होता.

इ.स. १८६७ सालापासून म्हणजे हिंदुस्थानात खानेसुमारी सुरू झाल्यापासून या भूतधर्मीयांची संख्या हिंदूंपासून अलग दाखविण्यात येत आहे; म्हणून त्यांच्यासंबंधाने वादाला कारणच नव्हते.  पण अस्पृश्यांच्याबद्दल वाद उपस्थित होण्यास सबळ कारण होते.  मानीव अस्पृश्यांची जेव्हा इ.स. १९०१ सालच्या खानेसुमारीत जवळ जवळ ५॥ कोटी ही संख्या प्रांतवार पसरलेली आढळली, इतकेच नव्हे, पण या मानीव अस्पृश्यांतही काही प्रांतांतून काही काही अस्पृश्य जाती भूतधर्मीयांच्या सदरात दाखविलेल्या आढळल्या, तेव्हा सर्वच मानीव अस्पृश्यांसंबंधी वाद उपस्थित होणे साहजिकच होते.  कदाचित या वादला काही अंशी बळी पडून म्हणा, किंवा ही कटकट चुकविण्याच्या हेतूने म्हणा, इ.स.१९११ साली मानीव अस्पृश्यांची संख्या वेगळी दाखविण्यात आली नाही.  इतकेच नव्हे, तर १९०१ सालाप्रमाणे हिंदुधर्मांतर्गत निरनिराळया समाजांचा अथवा जातींचा परस्पर उच्चनीच दर्जा दाखविणारी कोष्टकेच स. १९११ सालच्या खानेसुमारीतून वगळण्यात आली.  त्यामुळे ह्या भूतधर्मीयांपैकी किती जाती व त्यांची किती संख्या मानीव अस्पृश्य आहे, आणि उलट पक्षी, ह्या मानीव अस्पृश्यांतील किती जाती व त्यांची किती संख्या भूतधर्मीय आहे, हे नक्की ठरविण्यास मार्गच उरला नाही.  काही असो.  मानीव अस्पृश्यांच्या प्रचंड लोकसंख्येत काहीतरी भूतधर्मीयांची गणना झालेली आहे, ह्यात शंका नाही.  तथापि सर्वच मानीव अस्पृश्य भूतधर्मीय, असेही म्हणता येत नाही.  कारण पहिल्यांची वट्ट संख्या दुसऱ्यांच्यापेक्षा पाच पटीहून अधिक उघड उघड भरत आहे.

हा निर्णय झाला आधुनिक लोकमतानुसारे व लोकव्यवहाराच्या दृष्टीने.  पण अगदी प्राचीन काळी जेव्हा वेदधर्मीय आर्य (?) नावाचे लोक हिंदुस्थानात येऊन वसाहत करू लागले.  त्या वेळी हिंदुधर्माचा व्याप आणि अर्थ आजच्यासारखा व इतका स्पष्ट असणे शक्य नाही.  अस्पृश्यतेची संख्या आर्यांच्या वसाहतीपूर्वी किंवा वसाहतीच्या काळी ह्या देशात होती की नव्हती हे निश्चित ठरविण्यास साधन नाही.  वेदसंहितेचा काळ ख्रिस्ती शकापूर्वी हजार बाराशे वर्षे इतका अलीकडे मानला तरी त्या काळच्या वाङमयात अथवा अन्य प्रकारे अस्पृश्यतेचा ग्रांथिक अथवा लेखी पुरावा मुळीच सापडत नाही, हे आपण पहिल्या खंडात पाहिले.  मानीव अस्पृश्य त्या वेळी असले तरी, त्यांची संख्या आणि आपत्ती आजच्यासारखी आणि इतकी तीव्र असणे शक्य नव्हते.  कारण, तत्कालीन सामाजिक घटना आजच्याप्रमाणे सुसंघटित व दृढमूल झालेली नव्हती.  पाणिनीच्या कालापासून अस्पृश्यतेचे उल्लेख मिळू लागतात.  यास्काचार्यांनी आपल्या निरुक्तात अध्याय ३, खंड १६, मंत्र १० ह्यावर भाष्य करताना केलेला 'चत्वारो वर्णा निषादः पंचम इति औपमन्यवः ।'  हा पंचम वर्णाचा उल्लेख संस्कृत वाङमयात जवळ जवळ पहिलाच होय.  वर्ण तर चारच.  पाचवा जन म्हणजे वर्णबाह्य निषादांच्या जाती असा पंचम शब्दाचा अभिप्राय आहे.  औपमन्यवांच्या काळीही निषाद म्हणून जो लोकसमूह होता, तो सर्व आताप्रमाणे अस्पृश्य मानला जात होता ह्याला पुरावा नाही.  निषाद म्हणजे आर्यांच्या वसाहतीबाहेरचे लोक; स्वतः वसाहत करून स्वतंत्रपणे राहणारे. त्यांचा व आर्यांचा संबंधच येत नसल्याने आधुनिक बहिष्काराचा व अस्पृश्यतेचा प्रश्नच त्यांच्यासंबंधी उद्भवत नाही. (मागे पान २५-२७ पहा.)

आजची अस्पृश्यता मनुस्मृतीच्या काळी पूर्णत्वाला आलेली आढळते.  ह्या अस्पृश्यांची पूर्वापीठिका आणि हे कोणत्या कारणांनी अस्पृश्य ठरविण्यात आले, ह्याविषयी मनुस्मृतीची मीमांसा निराधार व अनैतिहासिक आहे, असे मी वर प्रतिपादिले आहे.  तरी त्या काळी आजचा बहिष्कार व अस्पृश्यता ह्यांचा जम पूर्ण बसला होता असे मानण्याचा मनुस्मृतीचा पुरावा अगदी बिनतोड आहे, अह्यात शंका नाही.  मनूच्या दहाव्या अध्यायात वर्णसंकराने उत्पन्न झालेल्या कोणत्या जाती कशा व किती हीन, म्हणून अस्पृश्य व बहिष्कृत, ह्याचा निर्णय दिला आहे.  ब्राह्मण स्त्री आणि शूद्र पुरुष ह्यांच्या प्रतिलोमसंकरजन्य संततीला चंडाल ही संज्ञा देऊन ती जात पहिल्या पायरीची अस्पृश्य कल्पिली आहे.  पण ह्या चंडाल आणि निषाद स्त्री ह्यांच्या संकरसंततीला व अंत्यावसायी, पुक्कस, कारावर, आहिंडिक, सोपाक, वगैरे जातींना, चंडालाहून अधिक नीच पायरीचे ठरविण्यात आले आहे.   चांडाल झाला तरी शूद्रापासून म्हणजे वर्णांतर्गत शेवटच्या वर्णापासून झाला म्हणून तो तुलनेने बरा.  पण वर्णबाह्य निषाद आणि हा अस्पृश्य चांडाल ह्यांच्या संकराला अधिकाधिक नीच मानण्यात आले आहे.  तरी पण स्वतः निषाद हा अस्पृश्य असण्याचे कारणच नव्हते.  कारण त्यांचा व आर्य वसाहतींचा अर्थाअर्थी संबंधच येत नव्हता.  त्याचप्रमाणे हल्लीही बृहद् हिंदू समाजाशी अगदी फटकून राहणाऱ्या जंगली भूतधर्मीय जाती अस्पृश्य मुळीच नाहीत.  ज्या असंस्कृत आर्येतरांचा आर्य वसाहतीशी केवळ हीन कामधंद्यासाठी संबंध आला; किंबहुना ज्या स्वतंत्र जातींना जिंकून अगर त्यांच्याशी समजुतीने वागून, वसाहतीला चिकटूनच पण अगदी बाहेर डांबण्यात आले; त्याच तेवढया जमाती आजकालच्या बहिष्कृत अस्पृश्य जाती होत.  केवळ जिंकण्यामुळे, अगर हीन धंद्यामुळेच नव्हे तर पाखंडी धर्मावरील क्रूर बहिष्कारामुळेही वेळोवेळी व देशोदेशी या बहिष्कृतांत भर पडत जाऊन आजकालची अवाढव्य संख्या कशी तयार झालेली आहे, हे मागील प्रकरणात सिध्द झालेच आहे.  पण अजून त्यांचा वसाहतीशी संबंध आलेला नाही, अशा जंगली जाती आजही अस्पृश्य नाहीत.  पण त्यांचा धर्म मात्र प्राथमिक दर्जाचा म्हणजे भूत-प्रेत-पिशाचादिकांची पूजा, हा आहे.

आजचा प्रस्तुतचा मुद्दा 'अस्पृश्यांचा' धर्म कोणता हे ठरविण्याचा आहे.  आज हजारो वर्षे मानीव अस्पृश्य यजाती शहरांतून व खेडयांतून वरिष्ठ म्हणविणाऱ्या हिंदू, मुसलमान इत्यादिकांच्या वसाहतीजवळ त्यांच्या सेवेत राहत आल्यामुळे या मानीव वरिष्ठांच्या धर्माचा व राहणीचा थोडा फार परिणाम या मानीव अस्पृश्यांवर होणे अगदी साहजिक आहे.  बौध्द, लिंगायत, शीख, ख्रिस्ती, मुसलमान हे धर्मपंथ प्रसारक आणि प्रागतिक असल्याने मानीव अस्पृश्यांचा शिरकाव या निरनिराळया नवीन पंथांत हजारांनीच नव्हे, तर लक्षांनी झाला आहे.  एरवी या परकीय व पाखंडी समजले गेलेल्या पंथांना तरी प्रथम प्रथम रिक्रूट भरती कोठून मिळणार ?  बंगाल्यात, मध्यप्रांतात, विशेषतः मद्रासेत आणि मलबारात हल्लीच्या मुसलमानांच्या व ख्रिस्त्यांच्या संख्येपैकी शेकडा नव्वद हे मूळचे 'अस्पृश्य'च आहेत, असे जे खानेसुमारीच्या रिपोर्टात म्हटलेले आढळते, ते मुळीच अतिशयोक्तीचे नाही.  या नवीन सुधारक पंथात न शिरता, मागे सवयीच्या जोरावर ज्यांची मोठी संख्या पूर्वस्थितीत राहिली त्यांच्यापैकी बहुसंख्येवर हिंदुधर्मातील हीन देवता आणि अडाणी विधिसंस्कार यांचा परिणाम कालवशात झाला असलेला आता दिसतो व म्हणून त्यांना हिंदू हे नाव पडले यात काय नवल ?  नवल हेच की परकीयांनी व 'पाखंडयांनी' या अस्पृश्यांचा एवढा मोठा भाग काबीज करून घेतला असता, उलट सावळा हिंदुधर्म अद्यापि या बिचाऱ्यांना झिडकारून हिरमुसले करीत आहे !  इतकेच नव्हे, तर त्यांचे हाडवैर संपादन करीत आहे.  ते कसेही असो.  अशा स्वाभाविक ओघाने अस्पृश्यांचा समावेश हिंदुधर्मात झालेला आता दिसत आहे.  ते संस्कारतः हिंदू नसून, केवळ संसर्गतः किंबहुना स्वभावतः हिंदू बनले आहेत असे म्हणणे क्रमप्राप्त आहे.

एखाद्या मेजवानीचे वेळी पक्वान्नाचा ताजा वाटा सर्व 'वरिष्ठ' वर्गांना जाऊन मातीत मिसळलेल्या उष्टया पत्रावळी उकिरडयावर टाकल्यावर, ज्याप्रमाणे खेडयातील 'अस्पृश्यांना' चाटायला मिळतात, त्याचप्रमाणे हिंदुधर्माचा हीन भाग मात्र नेमका यांच्या वाटयाला येतो.  बंगाल्यातला चैतन्यांचा वैष्णव भक्तिमार्ग, शिखांचा सत् अकाल, महाराष्ट्रातील ज्ञानबा-तुकारामांचा वारकरी संप्रदाय अनुसरण्यास आणि द्राविडांतील काही वरवरची सांप्रदायिक चिन्हे आचरावयास त्यांना मुभा आहे.  पण उच्चवर्णी वैष्णवांत कोणी अस्पृश्य वैष्णवाने अगर शैवाने समान दर्जाने मिसळू म्हटले किंवा देवळांतच काय पण काही देवळांच्या नुसत्या वाटेवर पाय ठेवू म्हटले तर त्यांच्या जीवावरच येऊन बेतते.  इतकेच नव्हे, तर सार्वजनिक शांतीच्या सबबीवर इंग्रज बहादुरांचे सोटेशाही पोलीस व लष्कर सोवळेवाल्यांचीच बाजू घेऊन या हतभाग्यांवरच घसरते.  असो, या अपवादक गोष्टी सोडुन दिल्या तर आज मानीव अस्पृश्यांचा बहुजनसमाज भुताखेतांच्या पूजेतच गुरफटलेला दिसत आहे.  तो केवळ नामधारी खानेसुमारीतलाच हिंदू आहे असे म्हटल्यास, निदान तज्ज्ञांचा तरी आम्हांवर राग होणार नाही अशी आशा आहे.

बहुतेक मानीव अस्पृश्यांची प्रमुख प्रमुख प्राचीन राष्ट्रे; उदाहरणार्थ, महाराष्ट्रातील महार, मांग, मद्रासेकडील पारिया, पुलया, बंगाल्यातील नमशूद्र राजबंसी इ. यांचे मूळ राष्ट्रदैवत म्हणजे एकच; ती मरीआई हेच होय.  हे दैवत भूमिमातेचेच एक रूपक अथवा प्रतीक आहे, हे तौलनिक धर्मशास्त्राने सिध्द होण्यासारखे आहे.  हे आद्य दैवत केवळ आजकालच्या अस्पृश्यांचेच नव्हे, तर प्राचीन काळच्या बहुतेक साऱ्याच प्राथमिक राष्ट्रांच्या देव्हाऱ्यावर कोणत्या ना कोणत्या तरी स्वरूपाने प्रतिष्ठित होतेच.  इतकेच नव्हे तर आजही हिंदुस्थानातील ब्राह्मण, क्षत्रिय आदीकरून वरिष्ठ गणलेल्यांचे कुलदैवत अगर इष्ट दैवत दुसरे कितीही उच्च असले, तरी त्यांच्या बायकांकडून प्रसंगविशेषी, शितळादेवी, सटवाई, मेसाई, मरीआई या गावाच्या शिवेवर ठाण मांडून बसलेल्या माताच पूजेचा मान आणि हक्काचा नैवेद्य उगविल्याशिवाय राहत नाहीत.  शिव आणि काली ही दैवते जी प्रसिध्दपणेच मूळच्या रहिवाश्यांची होती, ती मागाहून आलेल्या सुधारलेल्यांनी आपलीशी करून घेतली.  त्यांना आता प्रतिष्ठा आली आहे.  पण वरिष्ठ वर्गांचे लौकिक व्यवहार आणि लोकभ्रम यांजकडे दृष्टी फेकली तर पिंपळावरचा मुंजा, भिंतीवरचा नाग-नरसोबा, नदीनाल्यांतल्या जकण्या, दाट झाडीतली काळूबाई यांचा अंमल 'अस्पृश्यां'प्रमाणे अद्यापि 'स्पृश्यां'वरदेखील इतका जारी चालू आहे की, या हिंदुधर्माच्या मायपोटात संस्कृत धर्मांची हद्द संपते कोठे व प्राकृत धर्माची सुरू कोठे होते, हे शोधणे म्हणजे मृगजळाच्या मर्यादा शोधण्याप्रमाणे व्यर्थ ठरते.  अशा परिस्थितीत बिचाऱ्या 'अस्पृश्यां'नाच हसण्यात कोणता शहाणपणा आहे ?  वरिष्ठ वर्गांचा असला तिरस्कार व छळ सोसून अद्यापि या भोळया जाती आपल्यास हिंदू म्हणविण्याचा आग्रह सोडीत नाहीत हेच वरिष्ठ म्हणविणारांनी आपले मोठे भाग्य समजावे.  असे असून आजकालच्या वर्णाश्रम स्वराज्य परिषदा अस्पृश्यांना तर दूर लोटतात इतकेच नव्हे, पण त्यांच्या वतीने दोन समजुतीच्या गोष्टी सांगावयास येतो म्हणणाऱ्या अस्सल ब्राह्मण विद्वानांना, देशाभिमानी पुढाऱ्यांना व विरक्त संन्याशांनादेखील आपल्या आजूबाजूला फिरकू देत नाहीत, या अन्यायाला काय म्हणावे !  म्हणावयाचे काय, ह्या अपूर्व अन्यायाचेच नाव अलीकडे 'सनातनी हिंदुधर्म' असे रूढ झाले आहे.

केवळ संघाच्या दृष्टीने पाहता मात्र ह्या अस्पृश्यांच्या प्रचंड समूहाला हिंदुधर्मात जागा आहे असे मानण्याच्या उलट आणखी एक मोठा प्रबळ व प्रतिकूल पुरावा अभेद्य परंपरेने चालत आलेला आहे,  तो दृष्टीवेगळा करून चालवयाचे नाही.  हिंदू संघाच्या शेजारी राहून अनुकरणवशात् मानीव अस्पृश्यांतील काही सुधारलेल्या समाजांनी हिंदू उपासनेचा स्वीकार केला तर तिकडे हिंदुधर्माचा पुरोहितवर्ग फार तर दुर्लक्ष करील.  प्रत्यक्ष हरकत करण्याची दगदग करणार नाही.  पण स्वतः जाऊन स्पृश्यांचे पौराहित्य आजवर कोणत्याही प्रांतांत कोणाही ब्राह्मणाने केलेले नाही.  किंवा त्यांच्याकडे जाऊन त्यांना आपल्या धर्माचा नुसता उपदेशही केलेला नाही !  लग्नविधी असो, किंवा स्मशानविधी असो, बारसे असो, किंवा मृताचा दिवस असो, अशी सर्व शुभाशुभ धर्मकृत्ये करावयाला ह्या सर्व अस्पृश्य यजातींचे आपल्यापैकीच गुरू अथवा गोसावी असतात.  त्यांचया परंपरा चालत आलेल्या असतात.  त्यांना जातीकडून अथवा क्वचित राजाकडूनही उत्पन्ने असतात.  व्यक्तिशः दक्षिणाही मिळते.  ह्यावरून धर्मसंघाच्या दृष्टीने ह्या ग्रामबाह्य जाती आचारबाह्य आहेत असे स्पष्ट होते.  लोकमान्य टिळकांनी -

प्रामाण्यबुध्दिर्वेदेषु साधनानामनेकता ।
उपास्यानामनियमः एतध्दर्मस्य लक्षणम ॥

अशी एकदा हिंदुधर्माची एक कामचलावू व्याख्या केली होती.  ती त्या वेळी किती जरी ऐसपैस वाटली, तरी ह्या जातीला तीदेखील लागू पडत नाही.  'उपास्यानामनियमः' आणि 'साधनानामनेकता' ही व्यतिरेकी लक्षणे तर अजागळवत् व्यर्थच आहेत.  कारण ही व्यतिरेकी लक्षणे, जी अधर्माची आहेत; ती पुनः धर्माची कशी होऊ शकतील ?  ती काहीतरी विधायकच असली पाहिजेत ना ?  ख्रिस्ती व मुसलमानी धर्मसंघांत उपास्यांचा नियम आहे.  तो हिंदुधर्मसंघात नाही.  एवढयावरून तो हिंदूंचे वैशिष्टय होऊ शकत नाही.  कारण असा अनियम बौध्द व इतर समाजातही आढळतो.  'प्रामाण्यबुध्दिर्वेदेषु' म्हणजे वेद प्रमाण मानणे हेही तत्त्व व्यवहारात फारच गैरसोयीचे झाले आहे.  कोणाही स्पृश्य ब्राह्मणेतराचे घरी पूजा अथवा गृह्यसंस्कार चालविण्यास ब्राह्मण गेला तर तेथे वेदमंत्र म्हणण्यास तो तयार नसतो.  ब्राह्मणेतरांसाठी पुराणेक्त निराळे मंत्र तयार आहेत.  जेथे ब्राह्मणेतरांच्या बाबतीत स्वतः ब्राह्मणांचीच प्रामाण्यबुध्दी अशी लटपटते, तेथे अस्पृश्यांच्या आणि वेदांच्या संबंधाची नुसती कल्पनाही कशी शक्य होणार !  मग अस्पृश्य हिंदू कसे हा एक खरोखर प्रश्नच आहे.  आज ज्या शूद्र देवतांच्या उपासना अस्पृश्य करीत असलेले दिसतात, त्यांची उपासना वरिष्ठ म्हणविणारे हिंदूही राजरोस करितात.  एवढयावरूनच अस्पृश्यांना हिंदू म्हणावयाचे ना ?  पण ह्या देवता अस्पृश्यांनी स्पृश्यांपासून घेतल्या की स्पृश्यांनी अस्पृश्यांपासून ?  कोणी म्हणेल स्पृश्यास्पृश्यतेचा उद्भव होण्यापूर्वीपासूनच ह्या देवता आणि त्यांची उपासना सर्वत्रच चालू आहे.  पण मग तेवढयानेच अस्पृश्य हिंदू कसे ठरतात ?  अशा उपासना महायान बौध्द धर्माच्या हीन अनुयायांमध्ये अद्यापि हिंदुस्थानाच्या सरहद्दीवर व बाहेरही चालू आहेत.  मग तेही हिंदूच काय ?  मुसलमान ताबुत करितात, व त्यांचे पाहून काही हिंदू मुसलमानांपेक्षाही अधिक बेहोष होऊन ताबुतापुढे नाचतात.  म्हणून हिंदूंना काय मुसलमान म्हणावयाचे ?  की ताबुतांना हिंदुधर्माचे साधन म्हणावयाचे ?  ह्या विक्षिप्त संबंधाला जसे केवळ अनुकरणसंबंध म्हणता येईल, तसेच स्पृश्यांच्या व अस्पृश्यांच्या दरम्यान आज दिसणारा धार्मिक संबंधही केवळ अनुकरणसंबंध का म्हणू नये ?  हा संबंधही केवळ उपासनेच्या काही भागापुरताच दिसतो.  सर्वच उपासना तरी स्पृश्यांप्रमाणे अस्पृश्यांत कोठे रूढ आहेत ?  गाय, ब्राह्मण आणि तुळशीवृंदावन ही तीन पूजास्थाने हिंदु बहुजनसमाजामध्ये रूढ आहेत, तशी ती अस्पृश्यांमध्ये आहेत काय ? मुळीच नाहीत.  ख्रिस्ती-मुसलमानांप्रमाणे शीख आणि लिंगायतांनी पुष्कळ प्रमाणाने व शैव-वैष्णवांनी थोडया प्रमाणात ह्या बहिष्कृतवर्गांना आपल्यांत घेण्याचा प्रयत्न केला; पण ख्रिस्ती-मुसलमानांचे ह्या बाबतीतले यश उत्तम, शीख-लिंगायतांचे यश मध्यम, आणि शैव-वैष्णवांचे यश कनिष्ठ का ठरले ?  लिंगायतांत च्छलवादी आणि शिखांत मजबी अथवा लालबेग म्हणून जे लोक असतात ते अस्पृश्यांतूनच आलेले असतात.  ते अद्यापि अस्पृश्यच आहेत !  पहिल्यांनी अस्पृश्यांना एकदम आपल्या धर्मसंघात एकजीव करून घेतले, दुसऱ्यांनी धरसोड चालविली आहे, व तिसऱ्यांनी तर अस्पृश्यांना आपल्या वेदांच्या, देवळांच्या, आणि संघाच्या बाहेर लांब ठेवले आहे.  हिंदुधर्माची परंपरा, सांघिक शासन, विधिसंस्कार, पठण, पाठण, मग ते वैदिक असो, पुराणोक्त असो, संस्कृत असो वा प्राकृत असो; त्याचा अधिकार मानीव अस्पृश्यांना स्वप्नातदेखील मिळणे शक्य नाही.  तो मिळविण्यासाठी अस्पृश्याने मरून पुनः स्पृश्यांत जन्मले पाहिजे; एरवी नाही.  असाच खरोखर त्यांच्या वरील बहिष्काराचा अर्थ आहे.  ह्या अर्थाचा निषेध व निराकरण करून धमक असेल तर हिंदू समाजाची व संघाची नवी घडी घालणे हे सुधारकाचे काम आहे.  नुसती अर्थाची शाब्दिक लावालावी करून वास्तविक बदल कसा घडेल ? तोवर अस्पृश्यांच्या धर्माचे कोडे कसे उकलणार ?

हिंदुस्थानातील कोटयवधी अस्पृश्य आज कित्येक शतके बिनबोभाट आपल्यास हिंदू म्हणवीत आहेत, त्यांचा प्रत्यक्ष छळ करणारे स्पृश्यवर्गही नुसते नावाने हिंदू म्हणवून घेण्याला त्यांना हरकत करीत नाहीत.  इतकेच नव्हे, कपटराजनीतीत कुशल असलेल्या इंग्रज सरकारच्या खानेसुमारी खात्याच्या प्रमुखांनी प्रति-दशवार्षिक अहवालात, निर्विकार समाजशास्त्राचे आलोडन करूनही अस्पृश्यवर्गांची गणना हिंदुधर्माच्या सदराखालीच केली आहे.  असे असूनही त्यांच्या हिंदुत्वाविषयी मी जी वर शंका प्रकट केली आहे, ती काही आमच्या राष्ट्राच्या परसातील गृहकलह जो एकदा कसा तरी दृष्टीआड झाला आहे त्याची खपली पुनः उकरून नसते नवीन वितुष्ट माजविण्याच्या कुत्सित हेतूने नव्हे; तर हे जे आमच्या राष्ट्रशरीराचे अगदी जुनाट हाडव्रण, आज जे भरून आल्याप्रमाणे दिसत आहे, ते आतून भरून आले नसून, नुसते बाहेरून वरवर भरलेले दिसते.  ते केव्हा ना केव्हा आणि पुनः पुनः चिघळणारच अशी प्रामाणिक भीती मला वाटत आहे.  अशा प्रकरणात भिडस्तपणा किंवा चालढकलपणा फार घातकी आहे.  म्हणून वरील इशारा देणे मला अगदी जरूर वाटते.  मला हेही ठाऊक आहे की, अलीकडे - विशेषतः आमच्या महाराष्ट्रात - अगदी सोवळे ब्राह्मण भटजी केवळ दक्षिणेच्या आशेने महारवाडयात आणि मांगवाडयात काही इकडचे तिकडचे श्लोक म्हणून लग्ने लावताना आणि सत्यनारायणाच्या पोथ्याही वाचताना आढळतात.  पण अशा प्रसंगी ते किती सुरक्षित रीतीने दूर उभे राहतात, आणि आपणच शिजविलेल्या सत्यनारायणाचा प्रसाद असूनही स्वतः आपण सेवन करण्याचे कसे टाळतात; आणि अशा लपंडावांमुळे लग्ने आणि पोथ्या तात्पुरत्या पार पाडल्या तरी चतुर अस्पृश्यांच्या मनाला अपमानाच्या नवीन जखमा होऊन नवीन वाद व नव्या चळवळी कशा जोरावतात, तेही ध्यानात घेणे जरूर आहे.  पुराणोक्ताची धूळ डोळयांत सलू लागल्यामुळे स्पृश्य ब्राह्मणेतरांत ज्याप्रमाणे सत्यशोधकांची चळवळ सुरू होऊन ब्राह्मणांचा शिरकाव काही झाले तरी आपल्या धर्मकृत्यात घडू द्यावयाचा नाही, अशी नवी तेढ बळावू लागली आहे, तिचाच प्रसार अस्पृश्यांमध्ये अलीकडे होऊ लागला आहे.  आणि समंजस अस्पृश्य लोकही आपले संस्कार आपल्याच लोकांकडून करून घेऊ लागले आहेत.  ह्याला जबाबदार कोण ?  तोंड दाबून बुक्क्यांचा मार कोठवर सहन होणार ?  बुक्क्या तरी बंद नाही तर तोंड तरी मोकळे झालेच पाहिजे ना ?  महारांची दक्षिणा पाहिले पण त्यांचा स्पर्श नको, हे व्हावे कसे ?

हिंदुधर्माची आणि समाजाची एकदा व दृढता न्यायाच्या दृष्टीने निर्विवाद सिध्द व्हावी ही कळ, आता हिंदुमहासभेसारख्या उध्दारक संस्थाना, पंडित मालवीय व डॉ. मुंजेंसारख्या सोवळया आणि ओवळया ब्राह्मणपुढाऱ्यांना सारखीच भासू लागली आहे.  कोल्हापूरच्या क्षत्रिय जगद्गुरूंनी शेकडो अस्पृश्यांना क्षत्रियत्वाची दीक्षा स्वहस्ते दिली,  मालवीयजींनी आपल्या हातांनी अस्पृश्यांच्या गळयांत जानवी अडकविली, रत्नागिरीकडे बॅ. सावरकरांच्या अविश्रांत परिश्रमाने व डॉ. कुर्तकोटींसारख्या सुधारक शंकराचार्यांच्या अनुज्ञेने अस्पृश्यांच्या तोंडून प्रत्यक्ष वेदमंत्र म्हणून मूर्तीची षोडशोपचार पूजा झाली.  इतकेच नव्हे, तर थाटाने सर्व जातींचे सहभोजनही झाले, अशा बातम्या वर्तमानपत्रांतून नित्यशः प्रसिध्द होत आहेत.  प्रसंगविशेषी एखादे आडबाजूचे मारुतीचे देऊळ किंबहुना शेठ जमनालाल बजाजसारख्या देशभक्तांच्या वैयक्तिक वजनाखाली चाललेले मोठे देऊळही अस्पृश्यांना उघडे होते.  ही धामधूम खरोखर अशीच सर्वत्र चालून अखेर ज्या दिवशी लहानथोर अस्पृश्य स्त्रीपुरुष हिंदू स्पृश्यांच्या सहवासात समसमान दर्जाने सर्वच बाबतीत वावरू लागतील, तेव्हाच त्यांची गणना हिंदुधर्मात यथार्थ झाली, असे कोणीही म्हणेल.  असे झाल्यावर अस्पृश्य हे खरे हिंदू आहेत की भूतधर्मीय आहेत, का आणखी कोणी आहेत, हे पाहण्यासाठी सरकारी खानेसुमारीची पुस्तके चाळण्याची कशाला जरुरी पडेल ?  असे होणार नसेल, तर ही पाने चाळून तरी काय फायदा ?

शेवटी एका नाजूक गोष्टीचा उल्लेख करून हे प्रकरण आटपू.  वर जी मी शंका प्रदर्शित केली, ती केवळ काल्पनिक नाही.  सांघिक धर्माची व राजकारणाची नेहमी गुंतागुंती पडते.  परवा डॉ. आंबेडकरांनी कलकत्त्यास सायमन कमिशनच्या पोटकमिटीचे एक सभासद ह्या नात्याने २३ ऑक्टोबर १९२८ रोजी भरलेल्या त्या कमिशनच्या संयुक्त परिषदेपुढे साक्ष दिली; तेव्हा त्यांनी स्पष्ट आणि जबाबदारीपूर्वक सांगितले की, "There is really no link between the Hindus and the Depressed classes.  Therefore we must be regarded as a distinct and independent community, separate from the Hindus."

(अर्थ :  ''अस्पृश्यांचा व हिंदूंचा अर्थाअर्थी काही संबंध नाही.  त्यांचा एक स्वतंत्र निराळा असा अल्पसंख्यांक समाज आहे, असे समजून त्यांना तसे वागविण्यात यावे.''  डॉ. आंबेडकरांच्या ह्या विधानाला व मागणीला सर्वच अस्पृश्यांचा पाठिंबा आहे, असे मुळीच नाही.  पण कोणाच्या कोणत्या विधानाला ह्या जगात कधी सर्वांचा पाठिंबा मिळाला आहे ?  म्हणून डॉ. आंबेडकरांच्या ह्या विधानांची आम्हाला हेटाळणी करता येईल ?  असो.  ह्या मुद्दयाचा विचार पुढे राजकारणाच्या प्रकरणात अधिक करणे बरे होईल.  तूर्त असेच आणखी एक अगदी गैरसोईचे विक्षिप्त विधान, अगदी अनपेक्षित दिशेने मला आढळलेले; येथे उल्लेखिल्याशिवाय मला राहवत नाही.

'म्हारम्हात्म्य' नावाच्या एक विक्षिप्त पुराणाचे मी मागील प्रकरणात बरेच उतारे दिले आहेत.  पुढील दोन उतारे मासलेवाईक दिसतात.

नाना जाती अठरा वर्ण ।  ह्यांचे उचिष्ट न खावे म्हाराने ।
मिलंची वेगळा करोन ।  इतर जातीचे न खावे ॥ १४ ॥
मिलंची आणि म्हार जाण ।  ही दोन्ही चंद्रवंशी उत्पन्न ।
म्हणोनि तयांचे घरचे अन्न ।  खावे म्हाराने वेद घाये (?) ॥ १५ ॥
(अध्याय ५ वा)

येथे मिलंची हा शब्द म्लेंच्छ ह्याचा अपभ्रंश आहे.  त्याचा अर्थ मागील तिसऱ्या अध्यायात मुसलमान असाच शब्द योजून कर्त्याने स्पष्ट केला आहे :

सेख सैय्यद मोंगल पठाण ।  अरब रोहिलेही मुसलमान ।
रंगारी आत्तार बागवान ।   त्याच्या पोटी जावे ॥ १८ ॥
म्हार आणि मुसलमान ।  हे दोघे एक वंशे उत्पन्न ।
चंद्र वंश पूर्ण ।  सोम म्हणताति यालागे ॥ १९ ॥

डॉ. आंबेडकर हे महारांचे एक विद्वान आणि प्रतापी पुढारी आहेत.  त्यांना सर्वांचा नाही तरी पुष्कळांचा पाठिंबा आहे.  त्यांच्यासाठी प्रत्यक्ष जिवाचीही आहुती देण्यास काही अनुयायी तयार आहेत.  ह्या 'म्हार म्हात्म्य' पुराणाचे कर्ते बाळकदास हे म्हारांचे एक पुरोहित गोसावी बुवा दिसतात.  ह्यांनी आपल्या ग्रंथाच्या समाप्तीचा काळ व स्थळ ही शेवटी दिली आहेत.  शके १८८८ असे लेखकाने चुकीने पडले असावे.  संदर्भावरून शके १७८८ हे साल दिसते.  नीरानदीचे काठी पुणे जिल्ह्यात पाडेगाव म्हणून एक गाव आहे.  ते स्थळ ग्रंथाचे शेवटी दिले आहे.  ह्या गावी म्हार गोसाव्यांची प्रसिध्द घराणी आहेत.  ते असले ग्रंथ करितात, असे ऐकतो.  ह्या बुवांच्या, वरील मुसलमानांसंबंधी विधानाला म्हारांचा पाठिंबा आज मिळेल असे वाटत नाही.  तरी म्हार मुसलमानांच्याकडे जेवतात.  ते मुसलमानाप्रमाणे डुकराचे मांस अत्यंत त्याज्य मानून, गाईचे मांस मात्र उघड खातात हे प्रसिध्द आहे.  मुसलमान व महार हे दोघे चंद्रवंशी उत्पन्न झाले असे वर 'म्हारमहात्म्या'तून अवतरण दिलेच आहे.  मुसलमानांची चांद्रमास व निशाणावर चंद्राची कोर प्रसिध्दच आहे.  मुसलमानी अमदानीत म्हारांवर त्यांचया संस्कृतीचा परिणाम थोडाथोडका झाला असेल, असे नाही.  इंग्रज सरकारचा व ख्रिस्ती मिशनऱ्यांचा आताही तसाच होत आहे.  ह्या सर्व गोष्टींचा विचार करिता सुमारे पाऊणशे वर्षांमागे ह्या गोसाव्याने असे विधान केलेले पाहून विशेष आश्चर्य मानावयाला नको.  अशा विक्षिप्तपणाला 'उपास्यानां अनियमः ।  साधनानां अनेकता' अशी व्याख्या करून लोकमान्य टिळकांनी जरी आपली मूक संमती दिली आहे, तरी तिची मजल येथवर जाईल असे कोणालाही वाटणार नाही.  काही असो, आजकालच्या राजकारणाच्या ओढाताणीत आपण मुसलमान होऊ अशी धमकी केव्हा केव्हा अस्पृश्य पुढारी देत असतात.  तिचा कोणताही संबंध गोसाव्याच्या वरील विधानाशी मुळीच दिसत नाही.  असता तर आपल्या पुराणात तशी अधिक शिकवण दिल्याशिवाय तो न राहता.  ते कसेही असो, हिंदुधर्माची शुध्दी व उत्कर्ष आणि हिंदू समाजाचे ऐक्य आणि दृढता वगैरेची चाड बाळगणाऱ्या सर्वांनी अस्पृश्यवर्गाच्या खास प्रतिनिधीचे वरीलप्रमाणे उद्गार अगदीच टाकावू ठरवून अतःपर घमेंडीत राहू नये, एवढाच तूर्त इशारा आहे.

मंदिरप्रवेशाचा मुद्दा ह्याच प्रकरणाखाली येईल असे कोणासही वरवर पाहता वाटेल; पण त्याचा धर्म नसून अस्पृश्यांचे राजकारण आहे.  आणि ते योग्यच आहे.  व्हायकोम येथे प्रथम मंदिरप्रवेश सत्याग्रह झाला.  तेव्हा मी स्वतः त्यात भाग घेतला.  कारण सार्वजनिक देवळात जाण्याचा प्रत्येक हिंदूचा धार्मिकच नव्हे तर सामाजिकही हक्क आहे.  तो सामाजिक हक्क बजावण्यासाठी साधू शिवप्रसाद हे ब्राह्म होण्यापूर्वी तिय्या ह्या अस्पृश्य जातीचे होते; म्हणून त्यांनाही व्हायकोमच्या देवळाच्या नुसत्या वाटेवरही फिरण्याची मनाई झाली.  ह्याचा खुलासा करून घेण्याकरिता मला ब्राह्मसमाजाच्या वतीने व्हायकोमला जावे लागले.  मी त्या वेळी दक्षिण कानडा जिल्ह्यात मंगळूर ब्राह्मसमाजाचा आचार्य होतो.  व्हायकोम गाव त्रावणकोर संस्थानात आहे.  कलकत्त्याच्या साधारण ब्राह्मसमाजाने त्रावणकोर दरबारला शिवप्रसाद ह्या प्रचारकाला झालेल्या मनाईबद्दल खुलासा विचारला असता काहीच उत्तर मिळाले नाही.  म्हणून मी तेथे गेलो.  शिवप्रसादाच्या हातात हात घालून मी सत्याग्रहाच्या फाटकात शिरण्याचा प्रयत्न केला.  पण मी येणार ही बातमी अगोदरच प्रसिध्द झाल्याने मुख्य पोलीस सुपरिटेंडेंट स्वतःच फाटकावर कडेकोट तयारीने उभे होते.  त्यांनी मला वाट दिली इतकेच नव्हे, तर प्रत्यक्ष मंदिरातही नेऊन दाखविण्याची तयारी दर्शविली.  पण शिवप्रसादांना फाटकाच्या आत जाऊ देईनात.  सर्व पोलीस आम्हांशी आदराने व तितक्याच जबाबदारीपूर्वक निश्चयाने वागले.  मग हे प्रकरण मी थेट त्रिवेंद्रम येथे दिवाणाकडे नेले.  त्यांनी प्रथम झालेल्या प्रकाराबद्दल औपचारिक खेद प्रदर्शित केला.  पण शेवटी त्यांनी असा दत्परी सल्ला दिला की, शिवप्रसादाने आपण हिंदू नाही असे कबूल करावे.  मग ते ब्राह्म असोत, आर्यसमाजाचे असोत, कोणी असोत, त्यांना फाटकात जाण्याची परवानगी मिळेल.  अर्थात हा विक्षित सल्ला स्वीकारण्यात आला नाही.  ते प्रकरण तेथेच थांबले.  पुढे पालघाट म्हणून एक गाव ब्रिटिश मलबारात आहे.  तेथे आर्यसमाजात प्रविष्ट झालेल्या अस्पृश्यांबाबत प्रश्न उत्पन्न झाला असता स्वामी श्रध्दानंद हे प्रसिध्द आर्यसमाजाचे संन्याशी तेथे गेले.  तरी अशा अस्पृश्यांना मंदिरप्रवेशाचाच नव्हे पण मंदिराच्या वाटेवरही फिरण्याचा हक्क मिळाला नाही.  सार्वजनिक शांतताभंग होईल म्हणून उलट ब्रिटिश अधिकाऱ्यांच्या भिडेला श्रध्दानंदांना मात्र बळी पडावे लागले, असे प्रत्यक्ष स्वामीजींनीच मला सांगितले.  एकूण काय तर अस्पृश्य जोवर हिंदुधर्मात राहण्याचा आग्रह धरतील, तोवरच त्यांच्यावर हा मंदिर बहिष्कार आहे !  ज्या दिवशी ख्रिस्ती अगर मुसलमान यांसारख्या सत्ताधारी धर्माचा ते उघड स्वीकार करतील, त्या दिवशी त्यांच्यावर बहिष्काराचे शस्त्र उगारण्याची इच्छा हिंदुलोकांत असो वा नसो, सामर्थ्य मात्र खास नाही, हीच गोष्ट वरील दक्षिण देशातील सत्याग्रहाने सिध्द झाली आहे.  

व्हायकोमचा सत्याग्रह केवळ काँग्रेसच्या जोरावर बरेच महिने मोठया चिकाटीने चालला.  तरी त्याला पूर्ण यश आले नाही.  त्यानंतर महाराष्ट्रात उमरावतीची अंबाबाई, पुण्याची पर्वती, नाशिकचा काळा राम वगैरे देवळांपुढे सत्याग्रह पध्दतशीर झाला, पण कोठेच यश आले नाही.  महाड येथील तळयावरील पाणवठयाचा सत्याग्रह मात्र बहुतांशी यशस्वी झाला आहे.  वरील सर्व मंदिरप्रवेशाच्या सत्याग्रहांना यश येईपर्यंत अस्पृश्य हे हिंदू आहेत की नाहीत हा प्रश्न पुनः अनिश्चितच राहतो.  ते कसेही असो.  वरील सत्याग्रही आपल्या धार्मिकच नव्हे तर सामाजिक हक्काबद्दलही भांडत आहेत.  तरी पण ह्या धकाधकीत धर्म अथवा समाजसुधारणा नसून उभय पक्षांचे राजकारणच आहे, असे माझे प्रांजल मत झाले आहे.  आता ह्या राजकारणाला केवळ अस्पृश्यांच्या हट्टाचे स्वरूप आले आहे.  स्पृश्यांनी हिंदुमहासभेचे व काँग्रेसचे ऐकून अस्पृश्यांना सामोपचारे ह्यापूर्वीच सर्व मंदिरे खुली करून दिली असती तर अस्पृश्य मोठे धार्मिक व भक्तिमान झाले असते, असे नव्हे.  पण आजच्या त्यांचया राजकारणाला खात्रीने निराळे वळण लागले असते.  त्यांना - निदान त्यांच्यापैकी जे स्वतंत्र मतदारसंध मागत आहेत त्यांना तरी - आपल्या आग्रहाला आधार उरला नसता.  पण काही अदूरदर्शी व आपमतलबी हिंदूंच्या हट्टामुळेच स्वतंत्र मतदारसंघाची मागणी आज अगदी न्याय्यच नव्हे तर अवश्य ठरत आहे.  तिच्यामुळे राष्ट्राला धोका आहे हेही खरेच आहे.  तो धोका हा की, ह्या मागणीला अधिकच उग्र स्वरूप येऊन, पुढे सर्व सार्वजनिक देवळेच नव्हेत, तर खासगी देवघरेही अस्पृश्यांना मोकळी केली तरी त्यांचा हट्ट कदाचित काही काळ तसाच कायम राहील.  अशाने अस्पृश्यांचे म्हणण्यासारखे मोठेसे कल्यास झाले नाही तरी परकीयांच्या काही चेष्टेचे मात्र आणखी थोडे जास्त प्रदर्शन होईल.  ह्यापेक्षा जास्त ह्या मंदिरप्रवेशाच्या मुद्दयाचा विचार, ह्या प्रकरणात करणे मुळीच जरूर नाही.

धर्म

प्रकरण नववे

आतापर्यंतच्या विवेचनावरून दिसून आले असले पाहिजे की, हिंदुस्थानात हल्ली ज्या मानीव अस्पृश्यांच्या असंख्य जाती आहेत, त्या अगदी भिन्न भिन्न वंशांतून आलेल्या आहेत व त्यांची संस्कृती आणि दर्जाही भिन्न आहे; इतकेच नव्हे तर, त्यांच्या संस्कृतीत मध्यंतरीच्या इतिहासात बरेच चढउतार झाले आहेत.  पण हेही खरे की आजकालच्या अस्पृश्य जातींपैकी ज्यांनी प्राचीन काळी वैभव भोगिले असावे, अशांवरही पुढे अस्पृश्यतेचा परिणाम बरीच शतके होत आल्याने स्वाभाविकपणे त्यांच्या संस्कृतीचा फार बिघाड झालेला आहे.  ह्या आणि पुढील प्रकरणांतील विषयाचा विचार कातना ह्या जातींमध्ये घडलेल्या मध्यंतरीच्या कालवाकालवीकडे दृष्टी ठेवणे जरूर आहे. एरवी आमच्या विचारांना एकांगीपणा येऊन, ह्या बिचाऱ्यांवर आणखी एका नवीन अन्यायाचा बोजा पडेल !

ह्या प्रकरणात 'धर्म' हा जो शब्द योजिण्यात आला आहे तो सामुदायिक धर्म म्हणजे धार्मिक पंथ किंवा संघ ह्या अर्थानेच योजिला आहे.  धर्माचा जो आध्यात्मिक अथवा परमार्थिक अर्थ आहे तो केव्हाही व्यक्तिपुरताच असतो.  तो सामुदाचिक होऊ शकतच नाही.  सामुदायिक अर्थ म्हणजे पंथ अथवा संघ हा देश, काल अथवा जनसमाज यांच्या संकेताप्रमाणे बदलणारा भिन्न असतो.  धर्माचा खरा अर्थ आध्यात्मिक असतो, तो काही कोणा समूहाच्या संकेताप्रमाणे बदलणारा नसतो.  तो सनातन असून केवळ व्यक्तीच्या अनुभवातच आढळून येणारा असतो.  ती व्यक्ती स्त्री, पुरुष, गरीब, श्रीमंत, सुशिक्षित, अशिक्षित कशीही असो; प्रौढ वय आणि शुध्द भावना असली की पुरे.  तिच्या अनुभवात आणि जीवनव्यवहारात कमी अधिक मानाने हा सनातन धर्म आढळणारच.  हा सनातन धर्म ह्या प्रकरणाचा मुळीच विषय नव्हे.  इतकेच नव्हे, ह्या सार्वत्रिक धर्माला हिंदू, मुसलमान, ख्रिस्ती वगैरे नावांनी संबोधिताही येणार नाही.

येथून पुढील प्रकरणांत अस्पृश्यतेचा, अर्थात हिंदुस्थानात आज हजारो वर्षे वर दिलेल्या व्याख्येनुसार बळी पडलेल्या असंख्य जनसमूहाचा प्रश्न धसाला लागत आहे.  पहिला प्रश्न हा आहे की, ह्या अवाढव्य अस्पृश्य समाजाचा धर्म कोणता ?  म्हणजे सामाजिक आणि कायद्याच्या व्यवहाराच्या दृष्टीने सुधारलेल्या जगात हल्ली जे दहापाच मोठे मोठे सर्वमान्य धर्मसंघ, अथवा गट, रूढ झाले आहेत, त्यांपैकी कोणत्यात ह्यांचा समावेश होत आहे किवा होण्यासारखा आहे ?  कोणी सहज विचारतील की, हा प्रश्नच मुळी कसा उद्भवतो ?  अर्थात हे सर्व लोक हिंदुधर्मसंघात आजपर्यंत वावरत आले असून आताच ही विक्षिप्त दीर्घ शंका का आली ? शंका दीर्घ असो की विक्षिप्त वाटो, ती अनाठायी नाही.  अगोदर हिंदुधर्माचीच ठाम व्याख्या होत नाही.  यहुदी, झरतुष्ट्री (पारशी), बौध्द, जैन, ख्रिस्ती, मुसलमान, ह्या मोठया आणि प्राचीन, किंवा शीख, लिंगायत, ब्राह्म समाज, आर्यसमाज, देवसमाज वगैरे अर्वाचीन लहान संघांप्रमाणे हिंदुसंघाच्या मर्यादा इतिहासाच्या दृष्टीने, किंबहुना लोकव्यवहाराच्या दृष्टीनेही ठाम ठरविता येत नाहीत.  हिंदुधर्म ही एक केवळ पुरातन काळापासून चालत आलेली रूढी आहे.  कोणत्याही रूढीच्या मर्यादा ठरविणे जितके कठीण आहे, त्याहूनही ह्या हिंदू धर्मरूपी पुरातन रूढीच्या मर्यादा ठरविणे अनंत पटीने जास्त दुरापास्त आहे.  हे काम जवळ जवळ अशक्य आहे.  हिंदुधर्म हे एक मायपोट आहे !  ह्यात सगळया जगाचाही समावेश करू पाहणाराचा हात कोणालाही, निदान तर्कशास्त्राचे दृष्टीने, धरता येणार नाही.  कोणी म्हणेल, हिंदू म्हणजे जातिभेद मानणाऱ्यांचा एक गट आहे.  पण शीख, लिंगायत, ब्राह्म समाज वगैरे अलीकडचे जातिभेद न मानणारे पंथही खानेसुमारीच्या अहवालात बिनबोभाट हिंदू ह्या सदरात गणले जात नाहीत काय ?  परवापर्यंत मिश्रविवाह करू पाहणाऱ्यांना आपण हिंदू, मुसलमान, ख्रिस्ती वगैरेंपैकी कोणी नाही असे लिहून दिल्याशिवाय इंग्रज सरकारचे रजिस्ट्रार त्यांचा विवाह नोंदण्याचे नाकारीत असत.  पण अलीकडे सर हरिसिंग गौरच्या ह्या कायद्यातील सुधारणेमुळे ही खुंटीही अगदी ढिली झाली आहे.  गौरच्या सुधारणेपूर्वीही अनेक मिश्रविवाहितांनी आपले विवाह नोंदून घेण्याचेच मुळी साफ नाकारले आहे.  म्हणून तेवढयानेच ते हिंदू नाहीत असे कोण म्हणू शकेल ?  मनुस्मृतीत वर्णसंकराचा कितीही बाऊ दाखविला असला, तरी प्रत्यक्ष मनुस्मृतीच्या काळातही चार वर्णांच्या मर्यादा ठरविणे जे अशक्य होते, ते आता शक्य थोडेच झाले आहे ?  तात्पर्य काय की हिंदू धर्माची धरी व्याख्या म्हणजे जो कोणी आपल्यास हिंदू म्हणवीत असेल, तोच हिंदू.  जो हिंदू असूनही म्हणवून घेण्यास तयार नसेल त्याच्यावर कोण जबरी करू शकेल ?  रोजच्या व्यवहाराच्या दृष्टीने इतक्या खोल पाण्यात शिरण्याची तसदी कोणी घेत नाही.  पण खानेसुमारी तयार करणारावर ह्या खोल पाण्यात शिरण्याची जबाबदारी अलबत पडते; ती त्याला टाळता येणार नाही.  आजच्या आमच्या ह्या खंडवजा मोठया देशात असे अनेक असंसकृत मागासलेले जनसमूद आहेत की, ते आपण हिंदू आहोत की नाही, ह्या प्रश्नाला काहीच उत्तर देऊ शकत नाहीत; किंबहुना देऊ इच्छितही नाहीत.  अशा असंख्य असंस्कृतांच्या आचारविचारांची नीट पाहणी करून व त्यांच्या लक्षणांची व्याख्या ठरवून त्यांना धर्माच्या सदरात एक विवक्षित जागा देणे खानेसुमारीच्या खात्याला भाग पडते.

इ.स. १९०१ साली हिंदी खानेसुमारीचे प्रमुखत्व जेव्हा सर एच. एच. रिस्ले ह्या नामांकित समाजशास्त्रज्ञाकउे सोपविण्यात आले, तेव्हा त्याला अशा अनेक असंस्कृत जाती ह्या देशात आढळून आल्या की, त्यांच्या धार्मिक आचारविचारांना आणि भावनांना हिंदू, मुसलमान, ख्रिस्ती वगैरेंपैकी कोणत्याच नावाखाली समाविष्ट करणे अश्यक्य झाले.  आणि साधारण गणकांना तर काहीतरी वटहुकूम फर्माविणे भाग पडले.  म्हणून धर्माचाप्रश्न आल्याबरोबर अशा धर्माच्या सदराखाली त्या त्या असंस्कृत जातींचेच कामचलावू नाव नमूद करण्याविषयी हुकूम देणे रिस्ले ह्यांना भाग पडले.  याप्रमाणे गणकांचे काम सोपे झाले.  तरी अशा अनेक जातींना प्राथमिक प्राकृत धर्माची लक्षणे पाहून काही तरी एक नवीनच सामान्य नाव कल्पिणे भाग पडले.  देशी रूढ भाषेत असे नाव आढळेना.  (१) Fetishism श्रमणवाद (जडवस्तुपूजा), (२) Shamanism (श्रमणवाद ऊर्फ पंचाक्षरी मार्ग), (३) Animism (भूतपूजा), ही तीन नावे त्यांनी आधुनिक समाजशास्त्रातून अथवा तौलनिक धर्मशास्त्रातून निवडून, त्यांपैकी सारासार विचार करून तिसरे भूतधर्म अथवा पिशाचपूजा हे नाव पसंत केले.  व त्या नावाच्या सदराखाली या सर्व जातींची सरगणना करण्यात आली.  सन १९०१ साली हिंदुस्थान, बलुचिस्थान आणि ब्रह्मदेश मिळून एकंदर लोकसंख्या २९,४३,६१,०५६ आणि एकंदर हिंदूंची संख्या २०,७१,४७,०२६ भरली.  त्या हिंदूंशिवाय वरील भूतधर्मीयांची संख्या एकूण ८५,८४,१४८ दाखविण्यात आली आहे.  (खाने. रिपोर्ट १९०१; खंड १-अ, भाग २-कोष्टके; कोष्टक ६, पान ५८-६२ पहा).  त्याच रिपोर्टाच्या पहिल्या पुस्तकातील पुरवणी भागात शेवटी पान ५६०-५६९ पर्यंत एकंदरीत सर्व हिंदी लोकांचा सामाजिक दर्जा दाखविणारी जी कोष्टके दिली आहेत; त्यात निरनिराळया प्रांतांतून जी अस्पृश्य मानलेल्या अनेक जातींची संख्या दिली आहे तिचा वट्ट आकडा ५,१७,३८,६७३ हा तयार होतो.  या विशिष्ट प्रांतवार कोष्टकांवरून उघड दिसते की, रिस्ले यांनी या मानीव अस्पृश्यांना पूर्ण विचाराअंती व जबाबदारीपूर्वक हिंदू-धर्म-संघातच समाविष्ट केले आहे.  शास्त्रीय आणि केवळ औपपत्तिक दृष्टीने काही ठरो, चालू लोकमत आणि लोकव्यवहार या दृष्टीने पाहता, या गणनेत आक्षेपार्ह असे काही नाही असे कोणासही वाटेल; आणि मलाही असेच वाटते.  पुढील दशवार्षिक म्हणजे इ.स. १९११ सालच्या शिरगणतीचे काम इ.ए. गेट यांचेकडे सोपविण्यात आले.  हे गृहस्थ इ.स. १९०१ सालीही रिस्ले साहेबांचे सहकारी होत.  या दहा वर्षांत पुढीलप्रमाणे वरील वट्ट आकडयात वाढ झालेली दाखविली आहे.  एकूणन हिंदी लोकसंख्या ३१,३५,४७,८४०, एकूण हिंदू २१,७५,८६,८९२, एकूणन भूतधर्मीय १,०२,९५,१६८.  या दहा वर्षांत हिंदूंच्या वट्ट लोकसंख्येविषयी मुलमानांनी वाद उपस्थित केला होता.  पण तो या भूतधर्मीयांच्या संख्येबद्दल नसून केवळ अस्पृश्यांना हिंदूत गणावे की वेगळे गणावे, याबद्दल होता.

इ.स. १८६७ सालापासून म्हणजे हिंदुस्थानात खानेसुमारी सुरू झाल्यापासून या भूतधर्मीयांची संख्या हिंदूंपासून अलग दाखविण्यात येत आहे; म्हणून त्यांच्यासंबंधाने वादाला कारणच नव्हते.  पण अस्पृश्यांच्याबद्दल वाद उपस्थित होण्यास सबळ कारण होते.  मानीव अस्पृश्यांची जेव्हा इ.स. १९०१ सालच्या खानेसुमारीत जवळ जवळ ५॥ कोटी ही संख्या प्रांतवार पसरलेली आढळली, इतकेच नव्हे, पण या मानीव अस्पृश्यांतही काही प्रांतांतून काही काही अस्पृश्य जाती भूतधर्मीयांच्या सदरात दाखविलेल्या आढळल्या, तेव्हा सर्वच मानीव अस्पृश्यांसंबंधी वाद उपस्थित होणे साहजिकच होते.  कदाचित या वादला काही अंशी बळी पडून म्हणा, किंवा ही कटकट चुकविण्याच्या हेतूने म्हणा, इ.स.१९११ साली मानीव अस्पृश्यांची संख्या वेगळी दाखविण्यात आली नाही.  इतकेच नव्हे, तर १९०१ सालाप्रमाणे हिंदुधर्मांतर्गत निरनिराळया समाजांचा अथवा जातींचा परस्पर उच्चनीच दर्जा दाखविणारी कोष्टकेच स. १९११ सालच्या खानेसुमारीतून वगळण्यात आली.  त्यामुळे ह्या भूतधर्मीयांपैकी किती जाती व त्यांची किती संख्या मानीव अस्पृश्य आहे, आणि उलट पक्षी, ह्या मानीव अस्पृश्यांतील किती जाती व त्यांची किती संख्या भूतधर्मीय आहे, हे नक्की ठरविण्यास मार्गच उरला नाही.  काही असो.  मानीव अस्पृश्यांच्या प्रचंड लोकसंख्येत काहीतरी भूतधर्मीयांची गणना झालेली आहे, ह्यात शंका नाही.  तथापि सर्वच मानीव अस्पृश्य भूतधर्मीय, असेही म्हणता येत नाही.  कारण पहिल्यांची वट्ट संख्या दुसऱ्यांच्यापेक्षा पाच पटीहून अधिक उघड उघड भरत आहे.

हा निर्णय झाला आधुनिक लोकमतानुसारे व लोकव्यवहाराच्या दृष्टीने.  पण अगदी प्राचीन काळी जेव्हा वेदधर्मीय आर्य (?) नावाचे लोक हिंदुस्थानात येऊन वसाहत करू लागले.  त्या वेळी हिंदुधर्माचा व्याप आणि अर्थ आजच्यासारखा व इतका स्पष्ट असणे शक्य नाही.  अस्पृश्यतेची संख्या आर्यांच्या वसाहतीपूर्वी किंवा वसाहतीच्या काळी ह्या देशात होती की नव्हती हे निश्चित ठरविण्यास साधन नाही.  वेदसंहितेचा काळ ख्रिस्ती शकापूर्वी हजार बाराशे वर्षे इतका अलीकडे मानला तरी त्या काळच्या वाङमयात अथवा अन्य प्रकारे अस्पृश्यतेचा ग्रांथिक अथवा लेखी पुरावा मुळीच सापडत नाही, हे आपण पहिल्या खंडात पाहिले.  मानीव अस्पृश्य त्या वेळी असले तरी, त्यांची संख्या आणि आपत्ती आजच्यासारखी आणि इतकी तीव्र असणे शक्य नव्हते.  कारण, तत्कालीन सामाजिक घटना आजच्याप्रमाणे सुसंघटित व दृढमूल झालेली नव्हती.  पाणिनीच्या कालापासून अस्पृश्यतेचे उल्लेख मिळू लागतात.  यास्काचार्यांनी आपल्या निरुक्तात अध्याय ३, खंड १६, मंत्र १० ह्यावर भाष्य करताना केलेला 'चत्वारो वर्णा निषादः पंचम इति औपमन्यवः ।'  हा पंचम वर्णाचा उल्लेख संस्कृत वाङमयात जवळ जवळ पहिलाच होय.  वर्ण तर चारच.  पाचवा जन म्हणजे वर्णबाह्य निषादांच्या जाती असा पंचम शब्दाचा अभिप्राय आहे.  औपमन्यवांच्या काळीही निषाद म्हणून जो लोकसमूह होता, तो सर्व आताप्रमाणे अस्पृश्य मानला जात होता ह्याला पुरावा नाही.  निषाद म्हणजे आर्यांच्या वसाहतीबाहेरचे लोक; स्वतः वसाहत करून स्वतंत्रपणे राहणारे. त्यांचा व आर्यांचा संबंधच येत नसल्याने आधुनिक बहिष्काराचा व अस्पृश्यतेचा प्रश्नच त्यांच्यासंबंधी उद्भवत नाही. (मागे पान २५-२७ पहा.)

आजची अस्पृश्यता मनुस्मृतीच्या काळी पूर्णत्वाला आलेली आढळते.  ह्या अस्पृश्यांची पूर्वापीठिका आणि हे कोणत्या कारणांनी अस्पृश्य ठरविण्यात आले, ह्याविषयी मनुस्मृतीची मीमांसा निराधार व अनैतिहासिक आहे, असे मी वर प्रतिपादिले आहे.  तरी त्या काळी आजचा बहिष्कार व अस्पृश्यता ह्यांचा जम पूर्ण बसला होता असे मानण्याचा मनुस्मृतीचा पुरावा अगदी बिनतोड आहे, अह्यात शंका नाही.  मनूच्या दहाव्या अध्यायात वर्णसंकराने उत्पन्न झालेल्या कोणत्या जाती कशा व किती हीन, म्हणून अस्पृश्य व बहिष्कृत, ह्याचा निर्णय दिला आहे.  ब्राह्मण स्त्री आणि शूद्र पुरुष ह्यांच्या प्रतिलोमसंकरजन्य संततीला चंडाल ही संज्ञा देऊन ती जात पहिल्या पायरीची अस्पृश्य कल्पिली आहे.  पण ह्या चंडाल आणि निषाद स्त्री ह्यांच्या संकरसंततीला व अंत्यावसायी, पुक्कस, कारावर, आहिंडिक, सोपाक, वगैरे जातींना, चंडालाहून अधिक नीच पायरीचे ठरविण्यात आले आहे.   चांडाल झाला तरी शूद्रापासून म्हणजे वर्णांतर्गत शेवटच्या वर्णापासून झाला म्हणून तो तुलनेने बरा.  पण वर्णबाह्य निषाद आणि हा अस्पृश्य चांडाल ह्यांच्या संकराला अधिकाधिक नीच मानण्यात आले आहे.  तरी पण स्वतः निषाद हा अस्पृश्य असण्याचे कारणच नव्हते.  कारण त्यांचा व आर्य वसाहतींचा अर्थाअर्थी संबंधच येत नव्हता.  त्याचप्रमाणे हल्लीही बृहद् हिंदू समाजाशी अगदी फटकून राहणाऱ्या जंगली भूतधर्मीय जाती अस्पृश्य मुळीच नाहीत.  ज्या असंस्कृत आर्येतरांचा आर्य वसाहतीशी केवळ हीन कामधंद्यासाठी संबंध आला; किंबहुना ज्या स्वतंत्र जातींना जिंकून अगर त्यांच्याशी समजुतीने वागून, वसाहतीला चिकटूनच पण अगदी बाहेर डांबण्यात आले; त्याच तेवढया जमाती आजकालच्या बहिष्कृत अस्पृश्य जाती होत.  केवळ जिंकण्यामुळे, अगर हीन धंद्यामुळेच नव्हे तर पाखंडी धर्मावरील क्रूर बहिष्कारामुळेही वेळोवेळी व देशोदेशी या बहिष्कृतांत भर पडत जाऊन आजकालची अवाढव्य संख्या कशी तयार झालेली आहे, हे मागील प्रकरणात सिध्द झालेच आहे.  पण अजून त्यांचा वसाहतीशी संबंध आलेला नाही, अशा जंगली जाती आजही अस्पृश्य नाहीत.  पण त्यांचा धर्म मात्र प्राथमिक दर्जाचा म्हणजे भूत-प्रेत-पिशाचादिकांची पूजा, हा आहे.

आजचा प्रस्तुतचा मुद्दा 'अस्पृश्यांचा' धर्म कोणता हे ठरविण्याचा आहे.  आज हजारो वर्षे मानीव अस्पृश्य यजाती शहरांतून व खेडयांतून वरिष्ठ म्हणविणाऱ्या हिंदू, मुसलमान इत्यादिकांच्या वसाहतीजवळ त्यांच्या सेवेत राहत आल्यामुळे या मानीव वरिष्ठांच्या धर्माचा व राहणीचा थोडा फार परिणाम या मानीव अस्पृश्यांवर होणे अगदी साहजिक आहे.  बौध्द, लिंगायत, शीख, ख्रिस्ती, मुसलमान हे धर्मपंथ प्रसारक आणि प्रागतिक असल्याने मानीव अस्पृश्यांचा शिरकाव या निरनिराळया नवीन पंथांत हजारांनीच नव्हे, तर लक्षांनी झाला आहे.  एरवी या परकीय व पाखंडी समजले गेलेल्या पंथांना तरी प्रथम प्रथम रिक्रूट भरती कोठून मिळणार ?  बंगाल्यात, मध्यप्रांतात, विशेषतः मद्रासेत आणि मलबारात हल्लीच्या मुसलमानांच्या व ख्रिस्त्यांच्या संख्येपैकी शेकडा नव्वद हे मूळचे 'अस्पृश्य'च आहेत, असे जे खानेसुमारीच्या रिपोर्टात म्हटलेले आढळते, ते मुळीच अतिशयोक्तीचे नाही.  या नवीन सुधारक पंथात न शिरता, मागे सवयीच्या जोरावर ज्यांची मोठी संख्या पूर्वस्थितीत राहिली त्यांच्यापैकी बहुसंख्येवर हिंदुधर्मातील हीन देवता आणि अडाणी विधिसंस्कार यांचा परिणाम कालवशात झाला असलेला आता दिसतो व म्हणून त्यांना हिंदू हे नाव पडले यात काय नवल ?  नवल हेच की परकीयांनी व 'पाखंडयांनी' या अस्पृश्यांचा एवढा मोठा भाग काबीज करून घेतला असता, उलट सावळा हिंदुधर्म अद्यापि या बिचाऱ्यांना झिडकारून हिरमुसले करीत आहे !  इतकेच नव्हे, तर त्यांचे हाडवैर संपादन करीत आहे.  ते कसेही असो.  अशा स्वाभाविक ओघाने अस्पृश्यांचा समावेश हिंदुधर्मात झालेला आता दिसत आहे.  ते संस्कारतः हिंदू नसून, केवळ संसर्गतः किंबहुना स्वभावतः हिंदू बनले आहेत असे म्हणणे क्रमप्राप्त आहे.

एखाद्या मेजवानीचे वेळी पक्वान्नाचा ताजा वाटा सर्व 'वरिष्ठ' वर्गांना जाऊन मातीत मिसळलेल्या उष्टया पत्रावळी उकिरडयावर टाकल्यावर, ज्याप्रमाणे खेडयातील 'अस्पृश्यांना' चाटायला मिळतात, त्याचप्रमाणे हिंदुधर्माचा हीन भाग मात्र नेमका यांच्या वाटयाला येतो.  बंगाल्यातला चैतन्यांचा वैष्णव भक्तिमार्ग, शिखांचा सत् अकाल, महाराष्ट्रातील ज्ञानबा-तुकारामांचा वारकरी संप्रदाय अनुसरण्यास आणि द्राविडांतील काही वरवरची सांप्रदायिक चिन्हे आचरावयास त्यांना मुभा आहे.  पण उच्चवर्णी वैष्णवांत कोणी अस्पृश्य वैष्णवाने अगर शैवाने समान दर्जाने मिसळू म्हटले किंवा देवळांतच काय पण काही देवळांच्या नुसत्या वाटेवर पाय ठेवू म्हटले तर त्यांच्या जीवावरच येऊन बेतते.  इतकेच नव्हे, तर सार्वजनिक शांतीच्या सबबीवर इंग्रज बहादुरांचे सोटेशाही पोलीस व लष्कर सोवळेवाल्यांचीच बाजू घेऊन या हतभाग्यांवरच घसरते.  असो, या अपवादक गोष्टी सोडुन दिल्या तर आज मानीव अस्पृश्यांचा बहुजनसमाज भुताखेतांच्या पूजेतच गुरफटलेला दिसत आहे.  तो केवळ नामधारी खानेसुमारीतलाच हिंदू आहे असे म्हटल्यास, निदान तज्ज्ञांचा तरी आम्हांवर राग होणार नाही अशी आशा आहे.

नावांची व्युत्पत्ती व इतिहास

प्रकरण आठवे
आता काही मुख्य जातींच्या नावांची मूळ व्युत्पत्ती काय असावी, ह्याचे भाषाशास्त्राच्या निर्विकार दृष्टीने विवेचन करून ह्या हीन मानलेल्या जाती खरोखर मुळातच हीन होत्या, किंवा त्यांचया नावांतूनही काही उज्ज्वल पूर्वेतिहासाचा पुरावा बाहेर डोकावत आहे, हे पाहण्याचा मी प्रयत्न करीत आहे.  हे विवेचन करण्यासाठी ज्या थोडया जाती मी निवडल्या आहेत; त्या जातींच्या लोकांमध्ये मी स्वतः बहुशः दोन-दोन, चार-चार महिने, क्वचित वर्ष वर्षभरही, जाऊन राहिलो आहे.  त्यात माझा हेतू हा होता की, त्यांचे खाद्य, पेय, पेहराव, डामडौल, व्यक्तिविषयक आवडी, घरगुती चालरीत, जातीय परंपरा, ह्या गोष्टी समक्ष निरखून पहाव्या.  आज माझ्या तीस वर्षांच्या सूक्ष्म निरीक्षणानंतर मला ह्या कित्येक हतभागी जातींचे ऊर्फ राष्ट्रांचे मूळ उज्ज्वल असावे, असे स्वतंत्रपणे वाटत आहे.  पुढील व्युत्पत्तीमध्ये माझे भाषाशास्त्र सपशेल जरी चुकले असले, तरी त्यामुळे माझ्या इतर निरीक्षणाला बाधा येत नाही.  उलट पक्षी, माझी व्युत्पत्ती खरी ठरल्यास मात्र तो एक स्वतंत्र पुरावा होईल. एवढयाच उद्देशाने माझ्या ह्या ऐतिहासिक विषयाला हे जे व्युत्पत्तीचे ठिगळ जोडण्याचे धाडस मी केले आहे, ते अगदी अनाठायी ठरेल, असे मला वाटत नाही.

महार (महाराष्ट्र)

महार ह्या नावाचा विस्तार मराठी भाषेपुरता अथवा महाराष्ट्रापुरताच नसून पंजाबी, सिंधी, गुजराथी, राजस्थानी, हिंदी, बंगाली, ओरिया, तेलगू, आसामी, इतक्या भाषांतून व अनुक्रमे देशांतून आढळतो.  तो असा :- महार, म्हार - आधुनिक महाराष्ट्र, मध्य हिंदुस्थान; म्हेतर, म्हेर, मेर - गुजराथ, मारवाड, माळवा, राजपुताना आणि मध्य प्रांताचा हिंदी भाग; मेघ, मघ-मेघवाळ, मोघिया-पंजाब, गुजराथ, ग्वाल्हेर; माल, मालो, माली, मलयन-बंगाल, ओरिसा, आंध्र, मलबार.

महार ह्या नावाची आजवर अनेक निरुत्तेफ् सुचविण्यात आली आहेत.  त्यांपैकी काही विक्षिप्त आहेत, तर काही विचार करण्यासारखी आहे.  महाअरी = मोठा शत्रू अशी व्युत्पत्ती जोतीबा फुले ह्यांनी सुचविली आहे.  दुसरी अशी आहे : पार्वतीच्या कपाळावर घामाचा बिंदू आला, तो एका कमळ पत्रावर पडला; त्याचे सुंदर मूल होऊन खेळू लागले.  ते रांगत बाहेर जाऊन एक मेलेली गाय खाऊ लागले.  म्हणून शिवाने रागावून त्यास महा आहारी - मोठा खादाड - होशील असा शाप दिला.  तो महार झाला; ही विक्षिप्त निरुत्तेफ्.

मृताहर  :   परलोकवासी डॉ. सर भांडारकर ह्यांनी मृताहर अशी व्युत्पत्ती सुचविली होती.  इ.स. १९१२ साली पुण्यात डी. सी. मिशनची पहिली अस्पृश्यतानिवारक परिषद भरली, तिचे अध्यक्ष ह्या नात्याने डॉक्टरसाहेबांनी ही प्रथमतःच पुढे आणिली. मृत + आहार = मेलेली गुरे ओढून नेणारा, हा अर्थ ह्या लोकांच्या चालू धंद्याला लागू पडतो.  पण संस्कृत वाङमयात ह्या नावाचा असा प्रचार कोठे आढळत नाही. माडेय पुराणातील ३२ व्या अध्यायात पुढील श्लोक आहेत :

उदक्याश्वशृगालादीन्सूतिकान्त्यावसायिनः ।
स्पृष्ट्वा स्नायीत शौचार्थ तथैव मृतहारिणः ॥३३॥
मृतनिर्यातकाश्वैव परदारारताश्च ये ।
एतदेव हि कर्तव्यं प्राज्ञैः शोधनमात्मनः ॥४०॥
अभोज्यसृतिकाषंढमार्जाराखुश्वकुक्कुटान ।
पतिताविध्दचंडालान् मृताहारांश्च धर्मविद् ॥४१॥
संस्पृश्य शुध्दयते स्नानादुदक्याग्रामसूकरौ ।
तद्वच्च सूचिकाशौचदूषितौ पुरुषावपि ॥४२॥

वरील उताऱ्यास चांडाल, अन्त्यावसायी, असे शब्द योजून पुनः मृताहार, मृतहारि, मृतनिर्यातक असे शब्द घातले आहेत.  मृत ह्याचा अर्थ मनुष्य अथवा प्रेत असाच आहे.  मेलेली ढोरे अशा अर्थाचा संदर्भ ह्या ठिकाणी मुळीच संभवत नाही.  वरिष्ठ जातीच्या माणसांची प्रेते महार नेऊ शकणार नाही, म्हणून मृतांचे आप्त असाच येथे अर्थ आहे.  मृताहार म्हणजे मेलेली ढोरे ओढणारा असा अर्थ डॉ. भांडारकर ह्यांनी नव्यानेच केलेला दिसतो.  महार असे मागाहून संभावित मराठीत रूपान्तर झाले, त्याचे मूळ रूप म्हार असे गावंढळांचे तोंडांत अद्यापि आहे, तेच रूप पहिले असावे.  माळव्यात व नागपुराकडे हिंदी भाषेत 'म्हेर' असे रूप हल्लीही आहे; त्यावरून मराठीत म्हार असे होणेच जास्त संभवनीय आहे.  त्याचा संभावित अपभ्रंश महार असा करून पुनः त्याचे 'मृताहर' असे संस्कृत रूप मानण्यात फारच दुरान्वय होत आहे.  म्हार हे पूर्वीपासूनच मेलेली गुरे ओढणारे होते, ही कल्पना इतिहासाला धरून नाही; म्हणून ही व्युत्पत्ती असमर्थनीय ठरते.  माळव्याप्रमाणे गुजराथेतही म्हारांना म्हेत्तर असे म्हणतात.  त्यापासून म्हेर असे रूप होणे शक्य आहे.  अजमीर-मेरवाडामध्ये म्हेर असे रूप आहे.  म्हेतर (महत्तर) म्हणजे मोठा अथवा जुना माणूस.  म्हातारा शब्दाचीही हीच व्युत्पत्ती आहे.  आणि हीच व्युत्पत्ती ह्या प्राचीन जातीच्या इतिहासाला अधिक सुसंगत दिसते.

म्हार म्हात्म्य  :   ह्या पुराणाची हस्तलिखित पोथी इ.स. १९०७ साली परळ येथील आमच्या रात्रीच्या शाळेतील एका भाविक म्हार मुलाने मला दिली.  तिची भाषा मासलेवाईक म्हारी आहे.  ह्यात म्हार, म्हादेव, म्हामुनी असे नमुनेदार शब्द आहेत.  ह्याच्या दुसऱ्या अध्यायाच्या आरंभी खालीलप्रमाणे मूळ वर्णिले आहे.

आद्यन्त तुमच्या ववस्याचे म्हैमा ।  सेस न वर्णवी झाली सीमा ।  वेदा न कळे आगमा ।  सोमववष अप्रंपार ॥२॥  हे म्हार म्हात्म्य कथा आगळी ।  जो का धरील हृदयकाळी ।  तयाचे द्वीतभावाची होळी ।  करील रुषि माडी ॥३॥ ... तरी हा माडी मूळ पुरुष ।  तयापासून म्हाराचा ववस ।  ऐसा सजना हो सावकास ।  चित्ती विश्वास धरुनिया ॥५॥ अनंत यौगापासून ।  कितीक राजाचे ढळले जन ॥  परी हा म्हार जुनाट पुरातन ।  न ढळेची कल्पान्ती ॥६॥  देव झाले उदंड ।  परि हा म्हार अक्षय्य काळदंड ।  ह्याच्या स्वाधीन नवखंड ।  केले मुळीच क्रत्यांनी ॥७॥

मुसलमानांचा संबंध मोठा चमत्कारिक उल्लेखिला आहे.

म्हार आणि मुसलमान ।  हे दोघे एक वंशे उत्पन्न ।  चंद्र वंश पूर्ण ।  सोम म्हणती तयालागे ॥  अ. ३ ओवी १९.

तिसऱ्या अध्यायाच्या आरंभी विलक्षण आचार सांगितला आहे.  ह्या अध्यायाची ७६ वी ओवी अशी आहे :

म्हाराचा मूळ पुरुष सोमाजी नाम ।  दैवत सिव, देस मार्वड उत्तम ।  रुषि माडेय तयाचा उत्तम ।  घाई पूर्ण गरजतसे ॥७६॥

सहाव्या अध्यायात ४९ व्या ओवीपासून आद्य शून्यवादाचे वर्णन आहे.  ह्यात महायान बौध्द धर्माची छटा दिसते.  सातव्या अध्यायात कर्त्याचे नाव आहे.

''पूर्वी व्यास वाल्मिक मनी ।  सुखसनकादिक आदि करुनी ।  तयाने हे म्हार म्हात्म्य रत्नखाणी ।  कल्पित करोनी ठेविले ॥१६॥  तयाची चतुरा ऐसी ।  कलियुगी अवतरला बाळकदास ।  त्यांनी ह्या म्हार म्हात्म्याचा प्रकास ।  करोनि दाखविला कलियुगी ॥''

सातव्या अध्यायाच्या शेवटी ग्रंथसमाप्तीचे स्थळ व काळ सांगितला आहे.

''पूर्वे सन्निध पने पाकन ।  पावणे दोन योजन ।  दक्षिणेस गोदावरी पूर्ण ।  तीन योजने जाण बा ॥८०॥  पश्चिमेस नीराबाई मध्ये ।  उत्तरभागी पाडेगाव आहे ।  ग्रंथकर्त्याचा अवतार पाहे ।  तेथे झाला जाणिजे ॥८१॥  शके १८८८ (?) । सर्वधारी नाम संवत्सर प्रवेसी ।  वैशाख वद्य पंचमीस ।  ग्रंथ समाप्त झाला पै ॥८२॥ चंद्रवार ते दिसि ।  सोमवंश प्रवेसी ।  प्रथम प्रहारासी ।  ग्रंथ समाप्त केला हो ॥८३॥

शके १८८८ असे चुकून पडले असावे.  शके १७८८ असावे.  येरवी पुढील ओवीचा प्रास जुळणार नाही.  शके १८८८ पुढे यावयाचे आहे.

माल (बंगाल, आंध्र)

माल, मालो, माली  :   ह्या नावांच्या जाती बंगाल, ओरिसा, तेलंगण देशांत पुष्कळ आहेत.  त्या अगदी महारांप्रमाणेच आहेत.  हे वंशाने एकच असावेत असे म्हणवत नाही.  त्यांचा आपसांत रोटी-बेटी व्यवहारही होत नाही.  त्यांची व्युत्पत्ती मल्ल आणि मार ह्या दोन भिन्न शब्दांपासून संभवते.  गौतम बुध्दाचे काळी झल्ल, मल्ल नावाची क्षत्रिये राष्ट्रे शाक्यांच्या शेजारी राहत होती.  किंबहुना, तीही शाक्यांचीच पोटजात असावीत.  कालवशाने ही राष्ट्रे झालो, मालो ह्या नावाने अस्पृश्यतेप्रत पोचली असावीत.  तुकारामाच्या अभंगात सालो, मालो म्हणजे यःकश्चित माणूस ह्या अर्थाने हा शब्द आला आहे.  साळी माळी ह्याच मूळ क्षत्रिय नावांपासून आले असावेत.  एका प्रांतात जी जात प्रतिष्ठेप्रत चढली किंवा पूर्वी प्रतिष्ठेत होती; तीच दुसऱ्या प्रांतात हीनत्वाप्रत गेलेली अशी आणखीही उदाहरणे ह्या अफाट देशात आहेत.  बंगाल्यात माळी ही जात अस्पृश्य आहे, ती मालाकार म्हणजे फुलमाळी ह्या जातीपासून अगदी वेगळी आहे.  मालाकार हे नवशाखा शूद्रांपैकी आचरणीय आहेत.  माळी अनाचरणीय आहेत.  हरप्रसाद शास्त्री म्हणतात त्याप्रमाणे पूर्वीचे मल्ल राष्ट्र पूर्वी बौध्द असून मुसलमानांच्या स्वारीनंतर बौध्द धर्माचा उच्छेद झाल्यामुळे बहिष्कृत झाले असावे. झालिया (जळी विणणारे) म्हणून दुसरी बहिष्कृत जात आहे ती झल्ल असावी.  महाराष्ट्रात जसे मांगाबरोबर महार, तसे आंध्रदेशात मादिगाबरोबर माल म्हणून एक अस्पृश्य ग्रामबाह्य जात आहे.  मराठयांचा महारांशी, मागांशी जसा सेव्य-सेवक अथवा जेते-जित असा संबंध आहे, तसाच आंध्र देशात रेड्डी ह्यांचा मालांशी आणि मादिगांशी आहे.  रेड्डींनी (रट्टांनी) ह्या मालांना आपल्या मूळ मगध देशातून निघताना तेलंगणात आपल्या ग्रामसंस्थेच्या योगक्षेमसाठी बरोबर आणले असावे.  महारांप्रमाणेच मालही बलुतेदार आहेत.  त्यांची महारांप्रमाणे मरीअम्मा ही ग्रामदेवता प्रत्येक गावाच्या शिवेवर असते.  तिला रेड्डी फार भजतात.  कित्येक ठिकाणी ह्या मरीअम्मेचा पुजारीपणाही रेड्डींकडेच असलेला मी पाहिला आहे.  पण मुळात ही मारीअम्मा मालांचीच ह्यात शंका नाही.  बुध्दाचे काळी, मार नावाच जे दुष्ट व खुनशी दैवत होते त्याचीच नातलग ही मरी दिसते.  ओरिसाच्या पश्चिमेकडील डोंगराळ प्रदेशात खोंड वगैरे रानटी जाती, ह्या मरीआईला भयंकर रीतीने नरबळी देत असत.  ते बंद करण्याचे प्रयत्न लॉर्ड डलहौसीच्या काळापर्यंत ब्रिटिश सरकार करीत आले.  पण अद्यापि हा प्रकार तुरळक चालू आहेच.  मार आणि मरी हे शब्द फार चिंतनीय आहेत.  मॅक्स मूलरने आपल्या Physical Religion Gifford Lectures मध्ये पान ३२० वर म्हटले आहे :  ''पाली भाषेमध्ये मारु असे पद दुष्ट देवतेसंबंधी योजिलेले आढळते.''  मला वाटते ह्या पदात मल अथवा मर  = डोंगर ही द्राविड धातू मूळ असावी.  तिच्यापासून मार, माल, म्हार वगैरे पर्याय होणे अगदी संभवनीय आहे.


मेघ (पंजाब, गुजराथ)

मघ, मेघ, मेघवाळ  :  Maggi - मॅग्गी नावाची एक जादूटोणा करणारी इराणी लोकांची देवपूजक जात इराणच्या पश्चिमेकडे होती.  ती सूर्योपासक होती.  शिवदेवतेचा सूर्याशी संबंध आहे.  हिंदुस्थानात पूर्वी जेथे जेथे सूर्योपासना चालू होती तेथे तेथे त्याच जातीकडे पौराहित्य होते. ''सूर्याने प्रसन्न होऊन आपली प्रत्यक्ष तेजोमयी मूर्ती सांबाला पूजेकरिता दिली.  उपास्य मिळाल्यामुळे सांबाला आनंद झाला.  व त्याने सूर्याच्या आज्ञेवरून चंद्रभागेच्या तीरावर मनोहर देवालय बांधिले.  तेथे देवस्थानाच्या पूजाअर्चादी व्यवस्थेकरिता हे सूर्यभक्त 'मग' नावाचे ब्राह्मण सांबाने शकद्वीपातून आणले.  तेथे निमंत्रणावरून मगांची आठरा घराणी राहिली.''

-चित्रावशास्त्रीकृत 'चरित्रकोश', पान ४२०;
(सांबपुराण, २६; भविष्यपुराण, ब्राह्मखंड, ११७)

वरील सांब हा शिबि कुलातली जांबवती नावाची 'अस्पृश्य' (?) कन्यका श्रीकृष्ण वासुदेवांनी वरिलेली.  तिच्या पोटी श्रीशंकराच्या प्रसादाने झालेला, पुढे राजा झाला; असा महाभारतात उल्लेख आहे.  हे 'मग' लोक हिंदुस्थानात जिकडे तिकडे तिरसकरणीय मानले गेले, असेही पुराणांतून उल्लेख आहेत.  ह्या मघ अथवा मेघ ह्याला र हा द्राविडी अनेकवचनी प्रत्यय लागून मेघर असा शब्द तयार होतो.  त्याचा अपभ्रंश मेहर होणे अगदी सहज आहे,  हे मेहर, म्हेर, मेर असामात, राजपुतान्यात, मध्यप्रांतात विपुल आहेत.  पंजाबातील मेघ आणि गुजराथेतील मेघवाळ ह्या अस्पृश्य जाती तर प्रसिध्दच आहेत.

येणेप्रमाणे तीन अगदी भिन्न व्युत्पत्ती आपल्या पुढे आहेत त्या अशा :

महत्तर, म्हेतर, म्हार - ह्यांत मह = मोठा, जुना, पसरणारा, ह्या अर्थाची संस्कृत धातू आहे.

मार, माल - ह्यांत मर-मल = डोंगर ह्या अर्थाची द्राविड धातू आहे.

मघ, मेघ - ह्यांत मघ-धातू.  हे एका वंशाचे (Maggi) नाव होते.  कदाचित ह्या तिन्ही शब्दांचे मागे मह = पसरणे अथवा मर = पर्वत हीच धातू असावी.  व्युत्पत्ती कशीही असो, महार ही जात फारच पुरातन असून अभिजात असावी, असे माझे मत झाले आहे.

मांग (महाराष्ट्र)

ह्या जातीचे दक्षिणेस कानडी व तेलगू देशांत मादिग, मध्य महाराष्ट्रात मांग, आणि उत्तरेकडे सुरतेच्या आसपास व गुजराथेत मांगेले असे तीन प्रकार आढळतात.  मात्र मांगेले, हे अस्पृश्य समजले जात नाहीत.  तरी पण जात एकच.  हे मुळात कोल (कोळी) वंशाचे असावेत.  मादिग अथवा मातंग हे संस्कृतीकरण मृताहराप्रमाणे मागाहूनचे शहाणपण दिसते.  मूळ माँग, मांग, मंग हाच शब्द खरा.  हा ब्रह्मी शब्द मनुष्य अथवा भाऊ अर्थाचा असावा.  इंग्रजी भाषेत आडनावाच्या मागे जसा मिस्टर लागतो, तसा ब्रह्मी भाषेत माँङ् हा लागतो.  गल् हा प्रत्यय अनेकवचनी आहे, तो द्राविडी आहे.  माँगल हे राष्ट्रवाचक नाव असे तयार झाले.  माँगल, मांगेला, मोग्गल अशी रूपे जुन्या पाली भाषेत, तशीच अद्यापि मराठी प्रचारात प्रसिध्द आहेत.  किष्किंधा म्हणून तुंगभद्रेच्या काठावर जो प्राचीन देश होता त्यात मंग (माँग) ह्या राष्ट्राची वस्ती होती.  त्यांची रामायणात वानरात गणना केलेली आहे.  पण ती केवळ लक्षणा होय.  मंग म्हणजे वानर असा कानडी शब्द आहे.  तो द्राविडी असून तोच इंग्रजीतल्या मंकी ह्या शब्दातही आहे.  मातंग असा शब्द सामान्यनाम आणि विशेषनाम ह्या दोन्ही रूपाने पाली आणि संस्कृत पौराणिक वाङमयात आढळतो.  पण तेथे कोठेही जातिवाचक अर्थ नाही.  असलाच तर तो अगदी अलीकडचा प्रचार होय.  थोर आणि श्रेष्ठ अशा अर्थाने नाग शब्द आढळतो, त्याच-हत्ती किंवा सर्प अशा- अर्थाने मातंग हा शब्द आढळतो.  महाभारताच्या अनुशासन पर्वात २७-२९ अध्यायांत मातंगाची कथा आहे.  चांडाल असून ब्राह्मण होण्यासाठी ह्याने घोर तप केले.  ह्याला स्वर्गीय ऐश्वर्य मिळाले पण ब्राह्मण्य मिळाले नाही.  ब्राह्मण्य कर्मावर अवलंबून नसून केवळ जन्मावरच अवलंबून आहे, असा अर्थ दाखविण्यासाठी ही कथा आहे.  अर्थात हे मागाहून आलेले शहाणपण महाभारतात घुसडून दिलेले आहे, हेही उघडच आहे.

इ.स. च्या ६ व्या शतकाच्या अखेरीस मांगलीश नावाच्या चालुक्य राजाने मातंगांना जिंकले, अशा अर्थाचा एक शिलालेख बादामी येथील माकुटेश्वराच्या देवळाजवळ पडलेल्या एका जयस्तंभावर आढळतो.  मांगलांना जिंकणारा म्हणून मांगलीश हे नाव ह्या राजाला पडलेले ह्यावरून दिसते.  ह्या ठिकाणी मांगलांचे राज्य होते.  माकटेश्वर = मांग+कट+ईश्वर हा मांगांचाच देव दिसतो.  गोव्याकडे मंगेश व शांतादुर्गा अशी जी दोन दैवत आहेत, ती ह्या लोकांची मूळची नसावीत कशावरून ?  'मंगेश-देवस्थान-इतिहास' ह्या पुस्तकाच्या पान ३ वर जी मंगेश नावाची व्युत्पत्ती दिली आहे ती, मंग नावाच्या पुरुषापासून ह्या देवस्थानाची उत्पत्ती आहे अशी दिली आहे.  शांतारी ह्या नावाची मांगांची देवी कोकण किनाऱ्यावर आहे.

तिरुपती येथील वेंकटेशाला मंगापति असे एक नाव आहे.  हे नाव त्या प्रांतातील ब्राह्मणेतरात, विशेषतः नायडू लोकांत, आढळते.  मंगा ही वेंकटेशाची एक पत्नी.  'अलमेल मंगा' = कमलावर प्रतिष्ठिा झालेली मंगा, अशा नावाने हिचे एक विस्तीर्ण आणि सुंदर देवालय तिरुपती टेकडीच्या पूर्वेस सुमारे सात मैलांवरील तिरुचन्नुर ह्या गावात आहे.  तिरुपतीहून पश्चिमेस चंद्रगिरीस जाताना वाटेत मंगापूर म्हणून एक गाव आहे.  तेथे मंगा देवीचे एक भव्य पण ओसाड देऊळ आहे.  आत देवीची मूर्ती मात्र नाही.  वेंकटेशाची मूर्ती एका बाजूस अंधारात पडली आहे.  ह्या ठिकाणी मंगी देवीशी वेंकटेशाचे लग्न झाले.  पण पुढे वेंकटेशाने कोल्हापूरच्या महालक्ष्मीशी लग्न लावले म्हणून मंगादेवी रुसली व वरील तिरुचन्नुर गावी अलमेलमंगा ह्या नावाने प्रतिष्ठित झाली.  हिला येथे पद्मावती असेही नाव आहे.  हे देखावे मी स्वतः जाऊन पाहिले व ह्या कथा निरनिराळया लोकांच्या तोंडून ऐकल्या आहेत.  मंगापूर येथील मांगवाडयात एका वृध्द मांग गृहस्थाच्या तोंडून वरील मंगावतीचे नाव जंबावती असे ऐकून तर माझ्या मनावर निराळाच प्रकाश पडला.  आठव्या शतकातील तिरुमंगाई नावाच्या एका वैष्णव आळवाराने ह्याच वेंकटेशाची हरिहर ह्या रूपाने काही स्तोत्रे रचली आहेत.  एकंदरीत मंग हे नाव फार जुने असावे हे सिध्द होते.  मंगल, मांगल नावाच्या राष्ट्राचे राज्य ह्या प्रांती होते.  ते चालुक्यांनी नष्ट केल्यावर ह्यांना हीनदशा प्राप्त झाली. ह्या झटापटीशी ह्या मंगादेवीचा संबंध कसा काय पोहचतो हा भावी संशोधकांनी शोधून पाहण्यासारखा विषय खास आहे.  चंडी जशी चंडालांची, मुंडी जशी मुडाळांची तशीच मंगा ऊर्फ मातंगी ही देवी मांगांची, हे ठरण्यास मात्र फारशा संशोधनाची जरुरी लागेल असे मला वाटत नाही.

हुलया, पुलया (कर्नाटक, तामील नाड)

ह्या नावाची शेतावरच्या गुलामांची जात द्राविडदेशात - कर्नाटक आणि मलबारात - अफाट पसरली आहे.  जुन्या कानडीतील प ह्या अक्षराचे नव्या कानडीत ह असे रूपांतर होते.  जसे, पल्लु - हल्लु = दांत, पालू - हालु = दूध, इत्यादी. पुलय हाच मूळचा शब्द, तो पुल्कस किंवा पुलह ह्याचा अपभ्रंश होय.  पुल-हुल = विटाळ, हा द्राविडी अर्थ रूढीमुळे मागाहून झाला असला पाहिजे.  रावण हा पौलस्त्य होता.  मलबारात आणि बनवासीत पूर्वी पुलयाचे राज्य होते असा उल्लेख वर झालेलाच आहे.  हे राज्य मयूरवर्मा नावाच्या उत्तरेकडील कदंब घराण्यातील राजाने इ.स. सहाव्या शतकाच्या सुमारास दक्षिणेकडे केलेल्या स्वारीत नष्ट झाले असावे.  मयूरवर्म्याने अहिक्षेत्राहून ब्राह्मण आणिले.  ते हल्ली हैग, शिवळळी ह्या नावाने नैर्ॠत्य किनाऱ्यावरील जमिनीचे मालक होऊन बसले आहेत.  त्यांच्या दक्षिणेस नंबुद्री ब्राह्मणांनी जमिनीची मालकी पटकावली आहे.  त्यांच्या जमिनीवर हे हुलया आणि पुलया जातींचे हतभागी लोक हुट्ट आळ, पण्णु आळ, मूळाड, सालाड, म्हणजे प्राचीन कर्जाखाली दडपून गेलेले पिढीजाद गुलाम बनून जनावराप्रमाणे कसातरी गुजराणा करीत आहेत.  (आळ ह्याचा अर्थ माणूस व राष्ट्र असा कानडी भाषेत होतो.)  महाराष्ट्रातील महारांचा व आंध्रातील मालांचा तेथील रट्टांनी मालकी हक्क हिरावून, त्यांना बलुत्याचा तरी हक्क दिला आहे.  पण नैर्ॠत्येकडील ब्राह्मण जमीनदारांनी तोही न देता केवळ गुलामगिरीत ह्यांना पुरून टाकिले आहे.


चेरुमा (मलबार)

मलबारात पुलयांनाच चेरुमा असे दुसरे नाव आहे.  ह्याचा अर्थ चेर माक्कळ म्हणजे चेरपुत्र, चेर देशाचे मूळ रहिवासी, असा होतो.  एल. के. अनंत कृष्ण अय्यर, ह्यांनी आपल्या 'कोचीन एथ्नीक सर्व्हे नं. ६' (इ.स. १९०६) ह्या ग्रंथात म्हटले आहे की, पुलय हेच पूर्वी मलबारचे राज होते.  एक्कर यजमान नावाचा पुरुष त्या राजवंशातला समजून अद्यापि सर्व चिरुमा जातीतले लोक त्याला फार मान देतात.  त्रावणकोरची राजधानी त्रिवेंद्रमजवळ वेली नावाचे तळयाचे काळी 'पुलयनार कोटा' नावाची टेकडी आहे, तेथे पुलयांचे सिंहासन होते.  मी स्वतः ही टेकडी पाहिली व कथा ऐकली आहे.  ओढिया जगन्नाथाच्या मूर्तीशी जसा तेथील अस्पृश्य शबरांचा, म्हैसूर इलाख्यातील मेलकोट येथील मूर्तीशी जसा तेथील होलयांचा संबंध आहे; तसाच त्रिवेंद्रम् येथील पद्मनाभाच्या देवळाशी व मूर्तीशी तद्देशीय पुलयांचा संबंध आहे.  तथापि ह्या देवळात आता ब्राह्मणाशिवाय इतर सर्वांस मज्जाव आहे.  महात्मा गांधींनाही तेथे मज्जाव झाला हे प्रसिध्दच आहे.  एखाद्याचे राज्य पचविण्यास त्याचे देवस्थान पचवावे लागते.  ही राजनीती आर्यांना कोणी शिकवायला नको.  चेरुमान पेरुमाळ अशी मलबारच्या राजाला पूर्वी संज्ञा होती.  पुलया हे पूर्वी बौध्द होते.  अद्यापि त्यांच्या देवतांना चाटन = शास्ता अशी नावे आहेत.  संस्कृतात त्यांची पारंगतता आहे.  'केरळ' हा आदिद्राविड ग्रंथ एका पुलयानेच केला आहे.


परैया (परयन) - (तामील नाड)

हे नाव तामीळ भाषेत परै म्हणजे ढोल ह्या अर्थाचा शब्द आहे; त्यावरून पडले असावे, असा तामीळ देशात बऱ्याच विद्वानांचा समज असलेला मला आढळून आला.  पण ही व्युत्पत्ती मृताहर शब्दापासून महार ह्या नावाचा छडा लावू पाहण्यासारखीच असमर्थनीय आहे.  तामीळ भाषेत परयन् असा एकवचनी व परयर असा अनेकवचनी नाववाचक शब्द आहे.  ह्यात मूळ पर अशी धातू.  तिला य असा आदेश लागला आहे; जसा मलबारात मल = डोंगर ह्याला य लागून मलयन असा नाववाचक शब्द तयार झाला आहे, तसाच हाही तयार झाला असला पाहिजे.  बिशप कॉल्डवेलच्या 'द्राविडी भाषांचे तौलनिक व्याकरण' ह्या पुस्तकाच्या इ.स. १८७५ साली प्रसिध्द झालेल्या दुसऱ्या आवृत्तीच्या पान ४६३ वर तौलनिक शब्दांची एक यादी दिली आहे.  डॉ. गुंडर्टचे मते द्राविड भाषेतून संस्कृतात शिरलेले जे काही शब्द आहेत अशांची ही यादी आहे.  ह्या यादीत फल ह्या संस्कृत शब्दाचे मूळ रूप पळ असा द्राविड शब्द असून त्यात पर = प्राचीन, जुना अशा अर्थाची अस्सल द्राविड धातू आहे, असे कॉल्डवेलचे म्हणणे आहे.  संस्कृतात पर = थोर, प्राचीन, असा शब्द आहे, तोही द्राविडच ठरतो.  त्यापासूनच परयन् हे नाव आले असावे असा माझा तर्क आहे.  मह = मोठा, महत्तर = म्हातारा, ह्यापासून म्हार हे नाव जसे आले, तसेच परपासून परयन् हे ह्या प्राचीन थोर जातीचे नाव उद्भवणे इतिहासाला अधिक धरून आहे.  ह्या जातीला हीनत्व आल्यावर ही ढोलके वाजविण्याचे हीन काम करू लागली आहे.  पण अनादी कालापासून ही जात ढोलकेच वाजवीत होती, असे समजणे महार अनादी कालापासून मेलेली ढोरे ओढत आले आहेत, असे समजण्याप्रमाणे निराधार आहे.  अगोदर ह्या हतभागी लोकांचे स्वातंत्र्य व ऐश्वर्य हिरावून घ्यावयाचे आणि नंतर त्यांचा इतिहासही हिरावून घ्यावयाचा आणि सर्वांवर कळस म्हणून त्यांच्या हल्लीच्या हीनत्वाला शोभेल अशीच त्यांच्या नावांची निराधार व्युत्पत्ती त्यांना चिकटवावयाची !  हा प्रकार अन्यायाला अडाणीपणाची जोड देऊन दुःखावर पुनः डाग देण्याप्रमाणेच निष्ठुर आहे.  हे सर्व जाणूनबुजून होत नसले तरी अनुकंपनीय खास आहे.  पर धातू आर्य भाषेतली असो, द्राविड भाषेतली, किंवा दोन्ही भाषांतली समान असो.  तिचा अर्थ पिकलेला, प्राचीन, जुना, थोर असा आहे खास.  त्यापासून परयन् हे नाव पडणे, म्हणजे त्या प्रदेशात नवीन आलेल्या वंशांनी जुन्या वंशांना हे नाव देणे, अधिक संभाव्य आहे. भाषेशिवाय इतिहासाचाही अधिक पुरावा आहे.  बिशप कॉल्डवेल ह्या विद्वान भाषाशायाने ह्याच पुस्तकात (पान ५४०-५५४) परयर हे मूळचे द्राविड आहेत, की कोणी भिन्नवंशी आहेत, ह्यावर साधकबाधक प्रमाणे दिली आहेत.  ते वंशाने कोणी असोत, दर्जाने मोठे अभिजात होते, हे मात्र उघड होते.  ती सर्व प्रमाणे येथे देण्यास स्थळ नाही.  कॉल्डवेलचा एकच उल्लेख मार्मिक आहे; तो येथे दिल्याशिवाय मात्र राहवत नाही.  मद्रास शहरात जॉर्जटौन नावाचा एक जुना भाग आहे.  त्यात मारी देवीचा एक वार्षिक उत्सव होत असतो. ही मारी ऊर्फ शीतला म्हणजे भूमिमाता हीच देवी होय.  आमच्याकडील तुळशीच्या लग्नाप्रमाणे हे मारीचे वार्षिक लग्न असते.  त्या वेळी मारी देवीच्या गळयात ताळी बांधावयाची असते; ती अर्थात तिच्या नवऱ्यानेच बांधावयाची असते.  ती बांधण्याचा अधिकार परयाहून इतर कोणालाही मिळू शकत नाही.  ह्यावरून परया हाच भूमीचा अर्थात देशाचा पहिला पती असा स्पष्ट ध्वनी निघतो, असे कॉल्डवेलचे म्हणणे आहे.  ह्या विधीला 'एगताळ' असे नाव आहे.  अशा प्रकारचा थोरपणाचा मान महाराष्ट्रात म्हारांना व राजपुतान्यात भिल्लांना मिळत असलेले पुरावे पुष्कळ गोळा करता येतील असे मला वाटते.


येझवा अथवा तिय्या (मलबार)

ह्या जातीची मोठी संख्या मलबार, त्रावणकोर व कोचीन संस्थानांत आढळते.  त्रावणकोर संस्थानचे इ.स. १९०१ च्या खानेसुमारीचे अधिकारी एन. सुब्रह्मण्णय्यर हे आपल्या रिपोर्टात पान २७८-७९ वर ह्या जातीच्या नावाच्या व्युत्पत्तीची मीमांसा करिताना लिहितात की ही जात मूळ सिंहलद्वीपातून मलबारात व तामीळ देशात आली.  सिंहल ह्या नावाचा अपभ्रंभ ईझम असा होऊन, त्यापासून येझवा असे हल्लीचे नाव आले.  इळवा असाही अपभ्रंश होय.  तिय्या असेही ह्यांना नाव आहे.  ते द्वीप ह्या शब्दाचा अपभ्रंश होय.  नायर लोकांप्रमाणे ह्या लोकांची पूर्वी सैन्यांत भरती होत होती.  ह्या लोकांनीच ताडीचे झाडाची लावगवड सिंहलद्वीपातून प्रथम हिंदुस्थानात आणली.  ह्यांचा हल्लीचा धंदा शेतीचा - विशेषतः ताडी काढण्याचा व विकण्याचा - आहे.  त्यांची राहणी स्वच्छ आणि सुसंपन्न असूनही ताडीच्या निषेधामुळे ह्यांना अस्पृश्यता आली आहे.  पण मूळचे हे अभिजात आहेत.  ह्यांचा मूळ धर्म बौध्द.  तेही एक ह्यांच्यावरील बहिष्काराचे मुख्य कारण आहे.


पळळन् (तामील नाड)

महाराष्ट्रात जशी महारांना मांगांची जोड, तशी तामीळ देशात परैय्यांना पळळांची जोड आहे.  कर्नाटकाच्या खाली दक्षिणेत सर्वत्र खालच्या वर्गात बलगै (उजव्या हाताकडचे) आणि यडगै (डाव्या हाताकडचे) असा भेद आढळतो.  हा ग्रामसंस्थेतील दर्जाचा मान दिसतो.  ह्या उजव्या-डाव्या मानाबद्दल नेहमी तंटे आणि मारामाऱ्याही होतात.  परयन् उजव्या मानाचा व पळळन् डाव्या मानाचा आहे.  पण हे दोघे अगदी भिन्न वंशांचे आहेत. कांचीचे पल्लव राजघराणे कोणी म्हणतात की इराणातून आलेले पार्थव, तर कोणी म्हणतात इकडचे कोणीतरी मूळ एतद्देशीय.  दुसऱ्या पक्षी, हेच आता अस्पृश्य बनलेले पळळ असावेत.


चक्किलियन अथवा शक्लीया (तामील नाड)

कातडयाची काम करणाऱ्या ह्या जातीची संख्या ही मद्रासेकडे बरीच मोठी आहे. शिकलगार म्हणजे हत्यारांना शिकल करणारी एक फिरस्ती गुन्हेगार जात मी कर्नाटकात पाहिली आहे.  त्यांचा व चक्किलियनांचा नावाचा संबंध दिसतो. हत्यार पाजळण्यासाठी ह्यांच्याजवळ एक चाक किंवा चक्की असते.  त्यावरून चक्किलियन हे नाव पडले असावे.  हत्यार पाजळण्याचा निषेध आहे व कातडयाची कामेही घाणेरडी असतात, त्यावरून ह्यांना अस्पृश्यता आली असावी.  बंगाल्यातील शक्ली जातीचाही ह्यांच्याशी संबंध असावा.

 

चांभार (सर्व प्रांत)

सर्व मानीव अस्पृश्यांमध्ये चांभारांची संख्या अतिशय मोठी म्हणजे १,११,३७,३६२ आहे.  ह्याचे कारण हिंदुस्थानातील बहुतेक प्रांतांत कातडयाची कामे करणारे ह्याच नावाने ओळखले जातात.  पण ह्यावरून हे सारे एकाच वंशाचे असावेत, असे मुळीच नाही.  अस्पृश्यता किंवा बहिष्काराच्या दृष्टीनेही ह्यांची स्थिती सर्व प्रांतांत सारखी नाही.  ह्या दृष्टीने काही प्रांतांत हे इतरापेक्षा उच्च दर्जाचे आहेत, तर दुसऱ्या प्रांतांत नीच दर्जाचे आहेत. चेहरेपट्टीवरून व वर्णावरून काही प्रांतांत हे इतके उजळ आणि नीटस दिसतात की, ते आर्यच असावेत, अशी खात्री होते.  ते वेदकाळात खात्रीने अस्पृश्य व बहिष्कृत नव्हते.  असते तर तसा उल्लेख असता.  चांभार हा चर्मकार ह्या संस्कृत शब्दाचा अपभ्रंश आहे.  मोची म्हणून जी गुजराथेत जात आहे, ती मुळीच अस्पृश्य नाही.  ह्यांचा धंदाही कमाईचा असल्याने व खाणेपिणे स्वच्छ असल्याने ह्यांना अलीकडे अस्पृश्यांत गणलेले आवडत नाही.


नमशूद्र आणि राजबंशी (बंगाल)

नमशूद्र, राजबंशी, कोच, पोड वगैरे बंगाल्यात व आसामात बऱ्याच जाती आहेत; त्यांना बऱ्याच शतकांपासून जी चांडाल ही संज्ञा होती, ती भाषेच्या दृष्टीने खरी असो किंवा नसो, ते पूर्वी अस्पृश्य व बहिष्कृत नसावेत.  चंडाल म्हणून अगदी प्राचीन काळी हे स्वतंत्र राष्ट्र असावे.  हे लोक चंड असले तरी अस्पृश्य खास नसावेत.  विशेषतः पोड (पौंड्र) हे व्रात्य क्षत्रिय होते असा मनुस्मृतीत उल्लेख आहे.  अलीकडे जोराची चळवळ करून खानेसुमारीत ह्या जातीने आपली चंडाल ह्या संज्ञेपासून सुटका करून घेतली आहे.  तथापि त्यांची अस्पृश्यता पार नाहीशी झालेली नाही.  पूर्व बंगाल्यात मी ह्यांच्यामध्ये दोनदा जाऊन दोन-चार महिने प्रत्यक्ष राहून ह्यांची घरगुती व सामाजिक स्थिती पाहिली आहे.  त्यावरून ते पूर्वी बौध्द असावेत आणि ह्यांची एकंदरीत प्रागतिकता पाहून ह्यांची अस्पृश्यता हे लवकरच झुगारून देतील ह्यात मला संशय वाटत नाही.

बाउरी, बाथुरी (ओरिसा)

पहिल्या खंडातील पाचव्या प्रकरणात ह्या नावाच्या जातीचा विस्तृत शोध कसा लागला ह्याचे वर्णन आहे (पान ५५-५६ पहा).  हे मूळ ब्राह्मण जातीचे आर्य असावेत असे प्रसिध्द बंगाली संशोधक बाबू नगेंद्रनाथ बसू ह्यांचे म्हणणे आहे.  व त्यांनी सिध्दांताडंबर ह्या बाथुरी लोकांच्या ओरिया भाषेतील ग्रंथावरून आपल्या Modern Buddhism ह्या ग्रंथात (पान २३-३० भाग १ ला) तसे सिध्द केले आहे.


सवर, शबर (ओरिसा)

शबर, शक वगैरे जातीही व्रात्य क्षत्रिय म्हणून प्रसिध्दच आहेत.  ही आता हीनत्वाला पोहचलेली प्राचीन राष्ट्रे ओरिसा देशातील, रानावनातून हल्ली आपल्या बुध्द धर्माचे गुप्तपणे अनुष्ठान लपूनछपून करीत आहेत.  त्यांच्या कित्येक जाती अगदी अस्पृश्य मानल्या जाऊन बहिष्कृत झाल्या आहेत, वगैरे माहिती मागील प्रकरणातून वरील Modern Buddhism ह्या ग्रंथावरूनच दिलेली आढळेल.


बळाई (माळवा)

उत्तर हिंदुस्थानात विशेषतः माळव्यात ह्या जातीची मोठी संख्या आढळते.  ह्यांना अस्पृश्य गणावे की नाही हा मोठा प्रश्न आहे.  हे शेतकरी गुलाम असावेत.  ह्यांच्यापैकी पुष्कळांनी वैष्णव धर्म स्वीकारून मांसाहार अगदीच वर्ज्य केला आहे.  तरी दर्जा फारसा वर चढला नाही.  ह्या नावाची व्युत्पत्ती नीटशी लागत नाही.  बळ-बढ-बुढ-वृध्द = प्राचीन, असा मी तर्क करीत आहे; पण ह्याला ऐतिहासिक पुरावा नाही.

ढाणक (गुजराथ गंगथडी वगैरे)

ह्या जातीची संख्या फार मोठी आहे.  ह्यांची अस्पृश्यता अनिश्चित आहे.  हे गुजराथेत जंगली असले तरी अस्पृश्य नाहीत.  स्थानिक अथवा धान्यक ह्या संस्कृत शब्दापासून ह्या नावाची व्युत्पत्ती असावी.  जैनांक ढाणक असा पंथ आहे.  त्यांच्या नावाचे मूळ स्थानकवासी असे आहे.  ही जमात अगदी मूळची एतद्देशीय असावी.  हे मूळचे शेती करणारे असावेत.  त्यावरून धान्यक हे मूळचे नावही संभवते.  कापड विणण्याचा धंदा जसा वर्ज्य ठरवून खादी विणणारे धेड जसे अस्पृश्य ठरले; तसेच कृषिकर्म करणे वर्ज्य ठरवून जैनांनी प्रथम व इतर हिंदूंनी नंतर ह्या शेतकरी गुलामांना अस्पृश्य ठरविले असल्यास हिंदी इतिहासाच्या परंपरेला अगदी धरूनच आहे !


तुबायाझा (ब्रह्मदेश)

ब्रह्मदेशातील अस्पृश्य जातीत तुबायाझा या नावाची जात प्रमुख आहे.  ह्या नावाची मूळ व्युत्पत्ती अशुभ राजा असा संस्कृत शब्द आहे.  हल्ली ह्या लोकांकडे जरी ब्रह्मदेशात थडगी खणण्याचे काम आल्याने त्यांच्या वसाहती स्मशानाजवळच आढळतात, तरी ब्रह्मदेशात मध्ययुगीन काळात ज्या वेळोवेळी राज्यक्रांत्या झाल्या, त्या वेळी यशस्वी राजांनी जिंकलेल्या राजघराण्यातील सर्व माणसांनाच नव्हे, तर प्रजेलाही गुलाम करून त्यांना हलक्या दर्जात डांबून कसे ठेविले, ह्याचे वर्णन पहिल्या खंडात ब्रह्मदेशाचे प्रकरणात आलेच आहे.  आत व्युत्पत्तीच्या दृष्टीनेही हीच माहिती खरी ठरते.  ब्रह्मीभाषेत संस्कृत मूळ च, स, र, ह्या वर्णांचा उच्चार अनुक्रमे स, त, य, असा होतो असेही त्या प्रकरणात सांगितले आहे.  अशुभ राजा ह्या शब्दाच्या पहिल्या 'अ' चा लोप होतो.  काही असो.  ही जात पूर्वी अतिशय अभिजात होती हे सिध्द होते.


संडाला, डूनसंडाला (ब्रह्मदेश)

संडाला हे नाव संस्कृत चंडाल आणि डूनसंडाला हे डोम चंडाल ह्या नावांचा अपभ्रंश आहे.  पूर्वी चंड, मुंड, गंड, वगैरे प्रतापी मोगलवंशी राष्ट्रे होती.  त्यात आळ ह्या पदाची भर पडून चंडाळ, मुंडाल = मंडळ अशी रूपे सिध्द झाली आहेत.  आळ हा शब्द द्राविड असून त्याचा अर्थ राष्ट्र असा आहे.  मल्याळ ह्या शब्दातही हाच आळ शब्द आढळतो.  मुंडाळ नावाचेही राष्ट्र असावे.  मुंडारी ही भाषा मुंडाळांचीच असावी.  पूर्व बंगाल्यातील अनेक नमःशूद्र घराण्यांना 'मंडळ' असे उपनाव असलेले मी पाहिले आहे.  ते नाव मुंडाल ह्या शब्दावरूनच आले असावे.  चंड म्हणजे प्रतापी असा संस्कृतात जो शब्द आहे तो व चंडी, मुंडी, चामुंडी ह्या देवतांची नावे पुराणात आढळतात, त्यावरूनही चंडाल, मुंडाळ, ही राष्ट्रे फारच प्राचीन इतकेच नव्हे, तर अभिजातही असावीत, पण राजकारणाच्या धकाधकीत फार प्राचीन काळीच त्यांना ही अवनती प्राप्त झाली असावी, असा तर्क करण्यास जागा आहे.

फचाचून अथवा फयाकून (ब्रह्मदेश)

ह्या नावाची व्युत्पत्ती पूर्णपणे समाधानकारक लागत नाही.  तरी अर्धीमुर्धी लागते.  फया हा शब्द बुध्द ह्या शब्दाचा ब्रह्मी भाषेतील अपभ्रंश आहे, हे वाचून पुष्कळांस आश्चर्य वाटेल.  पण तो तसा आहे की निश्चित आहे.  बुध्द = बुढ्ढ = बुऱ्ह = फर्र = फय्य = फया, अशी उत्क्रांती झाली आहे.  शेवटी आश्चर्य हे की फया म्हणजे देव असाच अर्थ होऊन न राहता देऊळ असाही अर्थ झाला आहे.  पण चून ह्या शब्दाची व्युत्पत्ती शोधून काढावयास मला ब्रह्मदेशात वेळच मिळाला नाही.  कदाचित फया सूनु = देऊळ पुत्र, देवळी, असा अर्थ असेल.  पण सुनू ह्याचा अपभ्रंश तूनु असा व्हावयाला पाहिजे.  आणि तूनु ह्याचा पुढे चून अथवा कून कसा झाला हे सांगवत नाही.  तरी ते संभवनीय आहे.  व्युत्पत्ती कशीही असो.  पगानच्या अनिरुध्द नावाच्या ब्रह्मी राजाने दक्षिण ब्रह्मदेशातील मनुहा ह्या नावाच्या तेलंग राजाला इ.स.च्या ११ व्या शतकात युध्दात पादाक्रांत करून पगान येथे त्याच्या परिवारासह नेऊन देवळी गुलाम बनविले ह्याचे वर्णन पहिल्या खंडात आलेच आहे.

नावांची व्युत्पत्ती व इतिहास

प्रकरण आठवे
आता काही मुख्य जातींच्या नावांची मूळ व्युत्पत्ती काय असावी, ह्याचे भाषाशास्त्राच्या निर्विकार दृष्टीने विवेचन करून ह्या हीन मानलेल्या जाती खरोखर मुळातच हीन होत्या, किंवा त्यांचया नावांतूनही काही उज्ज्वल पूर्वेतिहासाचा पुरावा बाहेर डोकावत आहे, हे पाहण्याचा मी प्रयत्न करीत आहे.  हे विवेचन करण्यासाठी ज्या थोडया जाती मी निवडल्या आहेत; त्या जातींच्या लोकांमध्ये मी स्वतः बहुशः दोन-दोन, चार-चार महिने, क्वचित वर्ष वर्षभरही, जाऊन राहिलो आहे.  त्यात माझा हेतू हा होता की, त्यांचे खाद्य, पेय, पेहराव, डामडौल, व्यक्तिविषयक आवडी, घरगुती चालरीत, जातीय परंपरा, ह्या गोष्टी समक्ष निरखून पहाव्या.  आज माझ्या तीस वर्षांच्या सूक्ष्म निरीक्षणानंतर मला ह्या कित्येक हतभागी जातींचे ऊर्फ राष्ट्रांचे मूळ उज्ज्वल असावे, असे स्वतंत्रपणे वाटत आहे.  पुढील व्युत्पत्तीमध्ये माझे भाषाशास्त्र सपशेल जरी चुकले असले, तरी त्यामुळे माझ्या इतर निरीक्षणाला बाधा येत नाही.  उलट पक्षी, माझी व्युत्पत्ती खरी ठरल्यास मात्र तो एक स्वतंत्र पुरावा होईल. एवढयाच उद्देशाने माझ्या ह्या ऐतिहासिक विषयाला हे जे व्युत्पत्तीचे ठिगळ जोडण्याचे धाडस मी केले आहे, ते अगदी अनाठायी ठरेल, असे मला वाटत नाही.

महार (महाराष्ट्र)

महार ह्या नावाचा विस्तार मराठी भाषेपुरता अथवा महाराष्ट्रापुरताच नसून पंजाबी, सिंधी, गुजराथी, राजस्थानी, हिंदी, बंगाली, ओरिया, तेलगू, आसामी, इतक्या भाषांतून व अनुक्रमे देशांतून आढळतो.  तो असा :- महार, म्हार - आधुनिक महाराष्ट्र, मध्य हिंदुस्थान; म्हेतर, म्हेर, मेर - गुजराथ, मारवाड, माळवा, राजपुताना आणि मध्य प्रांताचा हिंदी भाग; मेघ, मघ-मेघवाळ, मोघिया-पंजाब, गुजराथ, ग्वाल्हेर; माल, मालो, माली, मलयन-बंगाल, ओरिसा, आंध्र, मलबार.

महार ह्या नावाची आजवर अनेक निरुत्तेफ् सुचविण्यात आली आहेत.  त्यांपैकी काही विक्षिप्त आहेत, तर काही विचार करण्यासारखी आहे.  महाअरी = मोठा शत्रू अशी व्युत्पत्ती जोतीबा फुले ह्यांनी सुचविली आहे.  दुसरी अशी आहे : पार्वतीच्या कपाळावर घामाचा बिंदू आला, तो एका कमळ पत्रावर पडला; त्याचे सुंदर मूल होऊन खेळू लागले.  ते रांगत बाहेर जाऊन एक मेलेली गाय खाऊ लागले.  म्हणून शिवाने रागावून त्यास महा आहारी - मोठा खादाड - होशील असा शाप दिला.  तो महार झाला; ही विक्षिप्त निरुत्तेफ्.

मृताहर  :   परलोकवासी डॉ. सर भांडारकर ह्यांनी मृताहर अशी व्युत्पत्ती सुचविली होती.  इ.स. १९१२ साली पुण्यात डी. सी. मिशनची पहिली अस्पृश्यतानिवारक परिषद भरली, तिचे अध्यक्ष ह्या नात्याने डॉक्टरसाहेबांनी ही प्रथमतःच पुढे आणिली. मृत + आहार = मेलेली गुरे ओढून नेणारा, हा अर्थ ह्या लोकांच्या चालू धंद्याला लागू पडतो.  पण संस्कृत वाङमयात ह्या नावाचा असा प्रचार कोठे आढळत नाही. माडेय पुराणातील ३२ व्या अध्यायात पुढील श्लोक आहेत :

उदक्याश्वशृगालादीन्सूतिकान्त्यावसायिनः ।
स्पृष्ट्वा स्नायीत शौचार्थ तथैव मृतहारिणः ॥३३॥
मृतनिर्यातकाश्वैव परदारारताश्च ये ।
एतदेव हि कर्तव्यं प्राज्ञैः शोधनमात्मनः ॥४०॥
अभोज्यसृतिकाषंढमार्जाराखुश्वकुक्कुटान ।
पतिताविध्दचंडालान् मृताहारांश्च धर्मविद् ॥४१॥
संस्पृश्य शुध्दयते स्नानादुदक्याग्रामसूकरौ ।
तद्वच्च सूचिकाशौचदूषितौ पुरुषावपि ॥४२॥

वरील उताऱ्यास चांडाल, अन्त्यावसायी, असे शब्द योजून पुनः मृताहार, मृतहारि, मृतनिर्यातक असे शब्द घातले आहेत.  मृत ह्याचा अर्थ मनुष्य अथवा प्रेत असाच आहे.  मेलेली ढोरे अशा अर्थाचा संदर्भ ह्या ठिकाणी मुळीच संभवत नाही.  वरिष्ठ जातीच्या माणसांची प्रेते महार नेऊ शकणार नाही, म्हणून मृतांचे आप्त असाच येथे अर्थ आहे.  मृताहार म्हणजे मेलेली ढोरे ओढणारा असा अर्थ डॉ. भांडारकर ह्यांनी नव्यानेच केलेला दिसतो.  महार असे मागाहून संभावित मराठीत रूपान्तर झाले, त्याचे मूळ रूप म्हार असे गावंढळांचे तोंडांत अद्यापि आहे, तेच रूप पहिले असावे.  माळव्यात व नागपुराकडे हिंदी भाषेत 'म्हेर' असे रूप हल्लीही आहे; त्यावरून मराठीत म्हार असे होणेच जास्त संभवनीय आहे.  त्याचा संभावित अपभ्रंश महार असा करून पुनः त्याचे 'मृताहर' असे संस्कृत रूप मानण्यात फारच दुरान्वय होत आहे.  म्हार हे पूर्वीपासूनच मेलेली गुरे ओढणारे होते, ही कल्पना इतिहासाला धरून नाही; म्हणून ही व्युत्पत्ती असमर्थनीय ठरते.  माळव्याप्रमाणे गुजराथेतही म्हारांना म्हेत्तर असे म्हणतात.  त्यापासून म्हेर असे रूप होणे शक्य आहे.  अजमीर-मेरवाडामध्ये म्हेर असे रूप आहे.  म्हेतर (महत्तर) म्हणजे मोठा अथवा जुना माणूस.  म्हातारा शब्दाचीही हीच व्युत्पत्ती आहे.  आणि हीच व्युत्पत्ती ह्या प्राचीन जातीच्या इतिहासाला अधिक सुसंगत दिसते.

म्हार म्हात्म्य  :   ह्या पुराणाची हस्तलिखित पोथी इ.स. १९०७ साली परळ येथील आमच्या रात्रीच्या शाळेतील एका भाविक म्हार मुलाने मला दिली.  तिची भाषा मासलेवाईक म्हारी आहे.  ह्यात म्हार, म्हादेव, म्हामुनी असे नमुनेदार शब्द आहेत.  ह्याच्या दुसऱ्या अध्यायाच्या आरंभी खालीलप्रमाणे मूळ वर्णिले आहे.

आद्यन्त तुमच्या ववस्याचे म्हैमा ।  सेस न वर्णवी झाली सीमा ।  वेदा न कळे आगमा ।  सोमववष अप्रंपार ॥२॥  हे म्हार म्हात्म्य कथा आगळी ।  जो का धरील हृदयकाळी ।  तयाचे द्वीतभावाची होळी ।  करील रुषि माडी ॥३॥ ... तरी हा माडी मूळ पुरुष ।  तयापासून म्हाराचा ववस ।  ऐसा सजना हो सावकास ।  चित्ती विश्वास धरुनिया ॥५॥ अनंत यौगापासून ।  कितीक राजाचे ढळले जन ॥  परी हा म्हार जुनाट पुरातन ।  न ढळेची कल्पान्ती ॥६॥  देव झाले उदंड ।  परि हा म्हार अक्षय्य काळदंड ।  ह्याच्या स्वाधीन नवखंड ।  केले मुळीच क्रत्यांनी ॥७॥

मुसलमानांचा संबंध मोठा चमत्कारिक उल्लेखिला आहे.

म्हार आणि मुसलमान ।  हे दोघे एक वंशे उत्पन्न ।  चंद्र वंश पूर्ण ।  सोम म्हणती तयालागे ॥  अ. ३ ओवी १९.

तिसऱ्या अध्यायाच्या आरंभी विलक्षण आचार सांगितला आहे.  ह्या अध्यायाची ७६ वी ओवी अशी आहे :

म्हाराचा मूळ पुरुष सोमाजी नाम ।  दैवत सिव, देस मार्वड उत्तम ।  रुषि माडेय तयाचा उत्तम ।  घाई पूर्ण गरजतसे ॥७६॥

सहाव्या अध्यायात ४९ व्या ओवीपासून आद्य शून्यवादाचे वर्णन आहे.  ह्यात महायान बौध्द धर्माची छटा दिसते.  सातव्या अध्यायात कर्त्याचे नाव आहे.

''पूर्वी व्यास वाल्मिक मनी ।  सुखसनकादिक आदि करुनी ।  तयाने हे म्हार म्हात्म्य रत्नखाणी ।  कल्पित करोनी ठेविले ॥१६॥  तयाची चतुरा ऐसी ।  कलियुगी अवतरला बाळकदास ।  त्यांनी ह्या म्हार म्हात्म्याचा प्रकास ।  करोनि दाखविला कलियुगी ॥''

सातव्या अध्यायाच्या शेवटी ग्रंथसमाप्तीचे स्थळ व काळ सांगितला आहे.

''पूर्वे सन्निध पने पाकन ।  पावणे दोन योजन ।  दक्षिणेस गोदावरी पूर्ण ।  तीन योजने जाण बा ॥८०॥  पश्चिमेस नीराबाई मध्ये ।  उत्तरभागी पाडेगाव आहे ।  ग्रंथकर्त्याचा अवतार पाहे ।  तेथे झाला जाणिजे ॥८१॥  शके १८८८ (?) । सर्वधारी नाम संवत्सर प्रवेसी ।  वैशाख वद्य पंचमीस ।  ग्रंथ समाप्त झाला पै ॥८२॥ चंद्रवार ते दिसि ।  सोमवंश प्रवेसी ।  प्रथम प्रहारासी ।  ग्रंथ समाप्त केला हो ॥८३॥

शके १८८८ असे चुकून पडले असावे.  शके १७८८ असावे.  येरवी पुढील ओवीचा प्रास जुळणार नाही.  शके १८८८ पुढे यावयाचे आहे.

निराश्रित साहाय्यक मंडळी

हिंदुस्थानातील अस्पृश्य मानिलेल्या लोकांची स्थिती अत्यंत शोचनीय आहे व त्यांच्या उन्नतीसंबंधी आपण काहीतरी प्रयत्न केले पाहिजेत, असे वरिष्ठ वर्गांतील लोकांना पुष्कळ वर्षे वाटत आहे; पण आपल्या महराष्ट्र प्रांतात ह्या कामी प्रथमतः खऱ्या प्रयत्नाला आरंभ केल्याचे श्रेय परलोकवासी श्रीयुत जोतीबा फुले ह्यांनाच द्यावे लागेल.  त्यांच्याच श्रमाने पुणे मुक्कामी ह्या लोकांसाठी एक-दोन शाळा स्थापन करण्यात आल्या.  हल्ली त्या तेथील म्युनिसिपालिटीच्या ताब्यात आहेत.  त्यानंतर ह्या हतभागी लोकांकडे ज्या दुसऱ्या उदार अंतःकरणाच्या पुरुषाचे लक्ष गेले; ते परलोकवासी श्रीयुत रामचंद्र अण्णाजी कळसकर हे होत.  ह्यांनी प्रथम 'वांगी व्हिलेज एज्युकेशन सोसायटी' नावाची संस्था वांगी येथे स्थापन करून नंतर ती बारामती येथे नेली.  ह्या संस्थेच्या आश्रयाखाली त्यांनी महार लोकांकरिता खेडयांतून काही शाळा उघडल्या होत्या; पण त्या फार दिवस चालल्या नाहीत.  हे काम भरपूर द्रव्यसाहाय्याशिवाय नावारूपास येणे शक्य नव्हते; सरकार, संस्थानिक आणि श्रीमंत व्यापारी ह्यांच्याजवळ द्रव्यबळ आणि सत्ताबळही असतात; पण तेवढयाने अशी कामे उदयाला येत नाहीत.  हे मुंबईसारखी धनाढय शहरे आणि इंग्रजांसारखे मातबर आणि न्यायी सरकार ह्या देशात पिढयानपिढया असूनही ह्या दीन लोकांचे भाग्य उदयास आले नाही ह्यावरून उघड होते.  महानुभाव श्रीमंत सयाजीराजे ह्यांच्या कारकीर्दीत मात्र ह्या दीनांची बरीच दाद लागत आहे व अलीकडे कोल्हापूर येथेही बरीच चळवळ चालली आहे, पण काही होवो; हे कार्य इतके अवघड आहे की, तशीच असाधारण धर्मप्रेरणा झाल्याशिवाय आणि कोणत्यातरी एका नव्या जोमाच्या उदार पंथाने पुढाकार घेतल्याशिवाय ह्याला काही रूप येईल, हे अद्यापि संभवत नाही.

प्रार्थनासमाज, ह्या कामी हळूळहू पण बिनबोभाट आज बरीच वर्षे अल्पस्वल्प प्रयत्न करीत आला आहे.  मुंबई, पुणे, सातारा, अहमदनगर ह्या ठिकाणी ह्या लोकांकरिता रात्रीच्या शाळा उघडून त्यांतून समाजाचे प्रचारक थोडाबहुत धार्मिक आणि नैतिक उपदेश आज बरीच वर्षे करीत आहेत.  अलीकडे ह्या वर्गाविषयी कळवळा वाटणारांना हुरूप येण्यासारखा एक नवीन प्रकार दिसून येतो, तो हा की, आज कित्येक वर्षे अज्ञान आणि कंगाल अवस्थेच्या चिखलात रुतून गेलेल्या ह्या हतभागी लोकांतच स्वतःची स्थिती सुधारण्यासंबंधी जागृती दिसू लागली आहे.

ह्या अपूर्व जागृतीस इंग्रजी राज्याचे औदार्य आणि त्या औदार्याची अपूर्णता ह्या दोन्ही परस्परभिन्न गोष्टी कारणीभूत झाल्या आहेत.  इंग्रजी राज्यातील समतेच्या वागणुकीमुळे महारमांगांची लष्करांत भरती होऊन गेल्या दोनतीन पिढयांत ह्या वर्गातील बरेच लोक हवालदार, जमादार आणि सुभेदार-बहादूर अशा पदवीला पोहचले होते.  शिवाय, साहेबलोकांच्या खासगी तैनातीत बटलरचे वगैरे धंदेही इमानाने बजावून त्यांच्या साहजिक समागमाने ह्या वर्गातील बरीच कुटुंबे अंमळ सुखवस्तू झाली; पण ह्या बाबतीतील आपल्या उदार धोरणाचा विकास उत्तरोत्तर जास्त होऊ देण्याचे नैतिक धैर्य आणि शक्ती ह्या जातिभेदाने सडलेल्या देशात इंग्रज बहादुरांच्याही अंगी कायम राहिली नाही व सुमारे पंधरा वर्षांपासून अलीकडे ह्या लोकांची लष्करात पूर्वीप्रमाणे भरती होईनाशी झाली आहे.  पुढे येण्याला जो एकच मार्ग खुला होता, तोही अशा रीतीने बंद झालेला पाहून ह्या लोकांचे आपल्या निराश्रित अवस्थेसंबंधी डोळे किंचित उघडू लागले.  ह्या बाबतीत प्रथम जे प्रयत्न झाले व अजून चालू आहेत; त्याचे बरेचसे श्रेय पुणे येथील महार जातीतील पाणीदार गृहस्थ श्रीयुत शिवराम जानबा कांबळे यांजकडे आहे.  श्रीयुत कांबळे ह्यांचा मुख्य रोख जरी सरकारात आपल्या जातीची पूर्वीप्रमाणे भरती व्हावी म्हणून कायदेशीर पध्दतीने अर्ज करण्याचाच अद्याप आहे, तरी आपल्या जातीला शिक्षण मिळून तिचे पाऊल पुढे पडावे म्हणून त्यांचे दुसऱ्या बाजूनेही अविश्रांत श्रम चालले आहेत.  त्यांनी 'सोमवंशीय समाज' नावाची संस्था पुण्यास काढली असून तिच्याच नमुन्यावर अहमदनगर येथे श्रीयुत श्रीपतराव थोरात आणि पांडोबा डांगळे ह्यांच्या परिश्रमाने दुसरा एक 'सोमवंशीय समाज' सन १९०५ सालच्या जून महिन्यात स्थापन झाला आहे.  ह्या पूर्वी नागपूरजवळ मोहपा येथे श्रीयुत किसन फागू नावाच्या एका तरुण आणि स्वार्थत्यागी गृहस्थाने धर्माच्या पायावर एक समाज स्थापून चळवळ चालविली होती.  मुंबई येथील प्रार्थनासमाजाच्या पोस्टल मिशनची काही उदार मतांची पुस्तके वाचून ह्या तरुण गृहस्थाचे मन प्रार्थनासमाजाकडे वळले.  प्रार्थनासमाजाविषयी प्रत्यक्ष माहिती करून घेण्यासाठी म्हणून मुंबई प्रार्थनासमाजाच्या १९०५ सालाच्या वार्षिक उत्सवाला श्रीयुत किसन फागू हे आले होते.  तेथे पंधरा दिवसांच्या पाहुणचारामुळे त्यांची आणि समाजाच्या काही मंडळीची ओळख होऊन परस्पर हेतूंची आणि प्रयत्नांची परस्परांस माहिती झाली.  शेवटी हे गृहस्थ समाजाच्या प्रीतिभोजनातही हजर असल्याचे प्रसिध्दच आहे.  ह्या ओळखीमुळे ह्या जातीतील आत्मोन्नतीसंबंधी ज्या काही चळवळी चालल्या होत्या, त्यांकडे समाजाच्या प्रचारकांचेही बरेचसे लक्ष वेधले व पुढे लवकरच (हल्ली परलोकवासी झालेले) स्वामी स्वात्मानंद आणि मी असे दोघे अहमदनगरास फिरतीवर गेलो असता तेथील नवीनच स्थापना झालेल्या 'सोमवंशीय समाजा'मार्फत भिंगार नावाच्या खेडयातील महारवाडया आमची काही व्याख्याने झाली.

लोकांची हळूहळू या विषयाकडे सहानुभूती वळू लागली, आणि विशेषेकरून मुंबई प्रार्थनासमाजाच्या आणि सोशन रिफॉर्म असोसिएशनच्या उदार मनाच्या अध्यक्षांनी या कामात बरेच प्रोत्साहन दिल्यामुळे मी एक निबंध लिहून त्यात या लोकांची कशी स्थिती आहे, संख्या किती आहे, यांच्यासाठी कोणी काय काय केले आहे, या मुद्दयाचे विवरण केले आणि शेवटी यांना वर आणण्याकरिता एतद्देशीय लोकांनी आपले पौरस्त्य आचार, रीतिरिवाज आणि परंपरा यांना धरून एक कायमचे मिशनच स्थापले पाहिजे आणि ते सध्याच्या स्थितीत प्रार्थनासमाजाशिवाय दुसऱ्याकडून होणे विशेष संभवनीय नाही, असे विचार, उदार मतवादी समाजबंधूंपुढे मांडले.  हा निबंध 'इंडियन सोशल रिफॉर्मर'च्या ता. २९ जुलै १९०६ च्या अंकात प्रसिध्द झाला व नंतर स्वतंत्र पुस्तकरूपाने छापून प्रार्थनासमाजाच्या पोस्टल मिशनच्या आश्रयाने त्याच्या पुष्कळ प्रती वाटण्यात आल्या. विचार केला, सहानुभूती मिळाली, निर्णय झाला, निश्चय झाला.  तथापि 'सर्वारंभास्तंडुलाः प्रस्थमूलाः' हे त्रिकालसत्य कधी खोटे व्हावयाचे नाही.  म्हणून ह्या तांदुळांची वाट काही दिवस पहावी लागली.