परिषद फंडाकरिता मदत देणा-यांची नावे

भा. नि. साहाय्यकारी मंडळीची महाराष्ट्रीय परिषद

परिषद-फंडाकरिता मदत देणाऱ्यांची नावे 

तक्ता (तक्ता पाहण्यासाठी येथे क्लिक करा)

जमाखर्चाचा तक्ता (तक्ता क्र. १ पहा)

परिषदेला आलेल्या पाहुण्यांची यादी (तक्ता क्र. १ पहा)

तक्ता क्र. १

भारतीय निराश्रित साहाय्यकारी मंडळीच्या महाराष्ट्र परिषदेस आलेल्या पाहुण्यांची जिल्हावार, स्थळवार व जातावार यादी  (तक्ता क्र. २ पहा)       
 

तक्ता क्र. २
भारतीय निराश्रित साहाय्यकारी मंडळीच्या महाराष्ट्रीय परिषदेचे हेतू वगैरे

हेतू

महाराष्ट्रीय निराश्रितवर्गाच्या उन्नतीसंबंधी व्यावहारिक विषयांची त्यांच्या हितचिंतकांमध्ये व्यवस्थित रीतीने चर्चा व्हावी, वरील मंडळीने याच दिशेने चालविलेल्या कार्याची इतर शिक्षणविषयक व परोपकारी संस्थांच्या चालकांना माहिती मिळून, त्यांच्याशी मंडळीने सहकार्य साधावे व सर्वसाधारण लोकसमुहामध्ये या कार्याविषयी सहानुभूती वाढवावी या हेतूने वरील मंडळीच्या विद्यमाने ही परिषद ऑक्टोबर तारीख ५६७ शनिवार, रविवार व सोमवार या तिन्ही दिवशी भरविण्यात आली.

चर्चेचे विषय
१.  मंडळीला वाहिलेल्या माणसांची जरुरी.
२.  येथील शाखेसाठी बोर्डिंगची आवश्यकता.
३.  निराश्रितवर्गाच्या औद्योगिक शिक्षणाची दिशा.
४.  निराश्रितवर्गाच्या विशेष अडचणी.
५.  निराश्रितवर्गाच्या वाङमयात्मक शिक्षणाची दिशा.
६.  मुंबई व पुणे येथे मंडळीच्या स्वतःच्या इमारतीची आवश्यकता.
७.  म्युनिसिपालिटया, खासगी शिक्षणविषयक संस्था आणि परोपकारी संस्था यांच्याशी मंडळीचे सहकार्य.
८.  सरकारी विद्याखाते व देशी संस्थानिक यांच्याशी शिक्षणविषयक बाबतीत मंडळीचे सहकार्य.
९.  आध्यात्मिक व सामाजिक बाबतीत निरनिराळया धर्मपंथातील अनुयायांशी मंडळीचे सहकार्य.

वरील सर्व विषयांवर चर्चा शनिवार व रविवार या दोन्ही दिवशी फर्ग्युसन कॉलेजच्या ऍंफिथिएटरमध्ये डॉ. सर भांडारकर यांच्या अध्यक्षतेखाली झाली.  सोमवार तारीख ७ रोजी मंडळीच्या लष्करातील शाळेत श्रीमती रमाबाईसाहेब रानडे यांच्या अध्यक्षतेखाली वरिष्ठ वर्गांतील हितचिंतक भगिनी व निराश्रित भगिनी यांची सभा भरून परिषदेचे काम संपले.

वरील दोन्ही प्रसंगी पुरुषवर्गाप्रमाणेच स्त्रीवर्गाकडून मंडळीच्या कार्याला सहानुभूती दाखविण्यात आली आहे, ही गोष्ट मंडळीच्या इतिहासात संस्मरणीय होऊन राहील.

परिषद स्वागत कमिटीचे सभासद  :  डॉ. हॅरोल्ड एच. मॅन  (अध्यक्ष), श्रीयुत वामन अच्युत देसाई, श्रीयुत प्रो. केशव रामचंद्र कानिटकर, श्री. प्रो. गोविंद चिमणाजी भाटे, श्री. प्रो. दत्तात्रय लक्ष्मण सहस्त्रबुध्दे, श्री. वासुदेव गोपाळ भातखंडे, श्री. जी. एन. सहस्त्रबुध्दे, श्री. एल. एम. सत्तूर, श्री. सीताराम यादवराव जव्हेरे, श्री. माधवराव हणमंतराव घोरपडे, श्री. ए. के. मुदलियार.

स्थानिक निराश्रितवर्गाचे प्रतिनिधी  :   श्री. शिराम जानबा कांबळे, श्री. श्रीपत रामजी थोरात, श्री. रखमाजी शिवराम कांबळे, अनंता अमृता भादेकर, दगडू, बाबाजी माने, श्री. येसू खंडूजी कांबळे, विश्वनाथ विष्णु सावळे, श्री. नथू रामजी चव्हाण, श्री. मारुती लक्ष्मण जाधव, श्री. नूरासिंग पिरू मेहतर, श्री. वजीर मन्नू.

सेक्रेटरी  :  श्री. वि. रा. शिंदे आणि श्री. दा. ना. पटवर्धन.

स्वयंसेवक मंडळी  :  श्री. व्ही. आर. मुदलियार, श्री. ए. एच. ढवळे, श्री. रा. ना. राजाज्ञा, ऍग्रिकल्चर कॉलेजमधील स्टुडंट्स मेसर्स बसानी, जडेज्या, भाटरकर, बेंडिगिरी, खोले, आगाशे, साने, सुळे, तानवडे, भांबुरा आणि मिठुजी.

शेवटी विनंती

परिषदेचे हेतू तडीस नेण्याकरिता परिषदकमिटीने शक्य तितकी खटपट केलेली आहे.  परिषदेत ज्या विषयासंबंधी एकमत दिसून आले त्या प्रकारच्या कामात तरी समाजाकडून मंडळीला मदत मिळावी व मंडळीने दर्शविलेल्या मार्गांनी इतर संस्थांनी, मंडळीशी सहकार्य साधावे आणि मंडळीच्या कार्यक्षेत्राची व्याप्ती वाढून, मंडळीच्या या परिषदेत चर्चा झालेल्या विषयांच्या संबंधात महाराष्ट्राने मंडळीला वाढत्या प्रमाणात मदत केलेली आहे अशी स्थिती मंडळीच्या पुढील परिषदेच्या वेळी दिसून यावी, एवढीच परिषद कमिटीची सर्वांस विनंती आहे.

भा. नि. सा. मंडळीच्या महाराष्ट्र परिषदेत वाचावयास आलेल्या निबंधांचा त्रोटक सारांश

(परिषदेत वाचावयाकरिता पुष्कळ गृहस्थांचे निबंध आले होते.  पण परिषदेत वेळेच्या अभावामुळे निबंध वाचावयास सवड झाली नाही व कित्येक वक्तयांनाही बोलावयास सापडले नाही.  मुंबईचे रा. संतूजी वाघमारे, नगरचे कै. वा. रा. डांगळे वगैरेंसारख्या सुशिक्षित अस्पृश्य बंधूंना बोलावयास अवसर द्यावयास सापडला नाही, याबद्दल आम्ही फार दिलगीर आहेत.  याबद्दल वरील बंधू राग मानणार नाहीत, अशी आशा आहे.  सेक्रेटरी प.क.)
खेडेगावांतील शाळांत निराश्रित मुलांना घेत नाहीत ही अडचण कशी दूर व्हावी  ?
(लेखक  :  राजाराम नारायण राजाज्ञे, स्कूलपंच मु. ऐतवडे, जि. सातारा)

१.  स्कूलपंचांची निवडणुक  :   दरसाल शाळेची व्यवस्था पाहणारे स्कूलपंच निवडताना शाळेत अस्पृश्य मुलांना घ्यावयास काही हरकत नाही अशा मताचे पंच निवडावे व पंचांची पुन्हा निवडणूक करतेवेळी इतर गोष्टींबरोबर त्यांनी अस्पृश्य मुलांना शाळेत घेण्याच्या बाबतीत काय केले, याचाही विचार व्हावा.  गावातील सर्व जातींच्या लोकसंख्येच्या मानाने त्यांचे प्रतिनिधीही स्कूलपंचांत असावेत.

२.  नवीन शाळा देताना त्या शाळेत अस्पृश्य मुलांना घेण्यास आमची काही हरकत नाही अशी गावकऱ्यांची लेखी कबुली घ्यावी व याविरुद्ध कोणाचे वर्तन जाहल्यास त्या गावातील शाळा उठवावी किंवा अस्पृश्यांकरिता मुलांच्या संख्येकडे न पाहता निराळी शाळा द्यावी व त्याचा खर्च लोकलबोर्डातर्फे किंवा गावकऱ्यांपासून घ्यावा.

३.  स्कूलपंचांचे काम नीट होते की नाही, या बाबतीत सरकारी कामगारांनी शाळेची स्थिती व गावातील इतर जातीच्या लोकमताबरोबर निराश्रितांचे लोकमत याचा विचार करून योग्य वेळी किंवा जरूर वाटल्यास मध्यंतरीही स्कूलपंचांची पुन्हा निवडणूक करून घ्यावी.
खेडेगावांतील महार बलुतेदारांच्या अडचणी

१.  महार बलुतेदारांना सरकारने इनाम जमिनी दिलेल्या आहेत.  पण त्याबद्दल त्यांना सरकारचावडीवरील काम करावे लागते.

२.  पूर्वीच्या इनामी पद्धतीवरून पाहता त्यांच्या कामाच्या आकाराइतका साऱ्याचा आकार माफ करून महारांना इनाम जमिनी दिल्या असाव्यात.  पण आता त्यांना ज्या जमिनी इनाम आहेत, त्यांच्या साऱ्यांच्या आकारापेक्षा त्यांच्या कामाच्या मुशाहिऱ्याची रक्कम पुष्कळ जास्त दिसून येते.

३.  पूर्वी पाटील-कुळकर्ण्यांनाही अशा इनाम जमिनी व बैते बलुते वगैरे देऊन त्यांजपासून काम करून घेतले जात असे.  पण आता सरकारने त्यांच्या जमिनी त्यांस इनाम देऊन त्यांच्या कामाच्या मानाने त्यांस नक्त नेमणूक करून दिली आहे व या नेमणुकीत वाढ होण्यासंबंधी सरकारी कायदेकौन्सिलात प्रश्न विचारले जात आहेत.

४.  महारांना बलुते मिळते ते गावकऱ्यांच्या नोकरीबद्दल, परीट, न्हावी वगैरेंना मिळते; त्याप्रमाणे मिळते व जमिनीचा सारा माफ आहे तो सरकारी नोकरीबद्दल आहे.  हा माफ असलेला सारा सरकारी नोकरीबद्दल मिळू शकणाऱ्या मुशाहिऱ्यापेक्षा पुष्कळ कमी आहे ही गोष्ट शिक्षण नसल्याने बिचाऱ्या महारांना कळत नाही, व कळली तरी आपण तक्रार केल्यास आपल्या इनाम जमिनी जातील अशी त्यांस भीती वाटते.

५.  तरी दयाळू सरकारांनी त्यांच्या इनाम जमिनी पाटील-कुळकर्ण्यांप्रमाणे त्यांनी आजपर्यंत इमानेइतबारे अल्प मुशाहिऱ्यावर केलेल्या नोकरीबद्दल, त्यांस तशाच पुढे इनाम चालू ठेवाव्या व त्यांस पडणाऱ्या सरकारी कामाबद्दल त्यांस अल्प मुशाहिरा नेमून द्यावा व अशा रीतीने कामाच्या मानाने कमी तैनात मिळत राहू नये.

६.  या बाबतीत ठिकठिकाणच्या सुशिक्षित व समंजस निराश्रितांनी व इतर सुशिक्षित वरिष्ठ जातींच्या देशबंधूंनी पुढे येऊन या अडचणींची माहिती आमच्या अज्ञानी महारांस करून द्यावी.  नामदार सभासदांनी व पुढारी वर्तमानपत्रांनी ही गोष्ट सरकारच्या निदर्शनास आणून व हिंदी साम्राज्याच्या एका अज्ञानी व दरिद्री भागाला जास्त दोन घास मिळवून दिल्याचे श्रेय द्यावे अशी त्यास विनंती आहे.

अस्पृश्यवर्गाच्या उन्नतीचे कार्य संघटित व सुव्यवस्थित कसे होईल ?

(लेखक  :  या. शं. वावीकर, मेकॅनिकल इंजिनिअर, मुंबई.)

१.  नि. सा. मं. चे काम सुव्यवस्थित चालण्याकरिता त्याच कामास वाहिलेले, कळकळीने झटणारे लोक पाहिजेत.  मिशनरी मंडळीप्रमाणे स्वार्थत्यागपूर्वक या कामास लागले पाहिजे.  गावोगाव हिंडून, व्याख्याने देऊन, जागृती उत्पन्न करून, फंड जमा करून, सहकार्य करणारी मंडळी मिळवून ठिकठिकाणी काम सुरू केले पाहिजे.

२.  ब्रिटिश मुलुखात व देशी संस्थानांत काम करण्याची पद्धती एकच असणार नाही.  ठिकठिकाणच्या परिस्थितीच्या मानाने ध्येयाकडे लक्ष देऊन भिन्न साधने योजली तरी हरकत नाही.

३.  या अस्पृश्य लोकांची राहण्याची घरे, दिवाबत्ती, रस्ते, पिण्याचे पाणी वगैरे बाबतीत स्वच्छता राखण्यास त्यास उपदेश करून त्यांचे रस्ते, पाणी वगैरे बाबतीत सुधारणा करण्यासाठी त्या गोष्टी म्युनिसिपालिटया व सरकार यांच्या नजरेस आणाव्या.

४.  नि. सा. मं. ची एक मुख्य मध्यवर्ती महासभा असून त्या सभेच्या नियंत्रणाखाली इतर शाखा चालल्या पाहिजेत व या सभेचे एक मासिक अगर त्रैमासिक असावे.

५.  स्पर्शास्पर्शाच्या बाबतीत व्याख्यानांच्या द्वारे लोकमत तयार करून लोकांच्याकडून सहानुभूतिपूर्वक या प्रश्नाचा विचार होईल असे केले पाहिजे.  सरकारी कायद्याच्या सक्तीने हे व्हावयाचे नाही.  सर सयाजीराव म्हणतात की, माझ्या कार्यात मला लोकांची सहानुभूतीच पाहिजे.

६.  लोकांनी या वर्गास दूर ठेविले; तसेच हे आपण होऊन दूर राहिले आहेत. म्हणून त्यांनी आत्मस्थिती सुधारण्याचे उपाय योजिले पाहिजेत.  आत्मस्थिती सुधारण्याचे प्रयत्न करणे हे मनुष्यमात्राचे आद्य कर्तव्य आहे.  प्रोटेस्टंट लोकांनी चळवळ करून, छळ सोसून आपणावरील जुलूम नाहीसा केला.  इंग्लंडात मजूरवर्गाने संघशक्तीने चळवळ करून आपल्या गरजांकडे प्रधानमंडळांचेही लक्ष वेधून घेतले आहे.  पारशी लोक धर्मप्रीतीने स्वदेश सोडून हिंदुस्थानात येऊन राहिले, पण स्वतःच्या पराक्रमावरच आज ते प्रत्येक बाबतीत पुढारी होऊन बसले आहेत.  ब्राह्मणाचे मुख्य काम अध्ययन व अध्यापन, पण ते ब्राह्मणदेखील आज अनेक इतर धंदे करीत आहेत.  मुसलमान बंधूंनी स्वतःच्या हिमतीवर आपल्या हिताचा प्रश्न लाटसाहेबांच्या कौन्सिलापर्यंत नेऊन भिडविला आहे.  ही उदाहरणे पुढे ठेवून अस्पृश्य बंधूंनीही पुढे येऊन चळवळ सुरू करावी व सर्व प्रकारच्या धंद्यांत आपला प्रवेश करून द्यावा म्हणजे स्पर्शास्पर्शाचा प्रश्न आपोआप सुटेल.

७.  नि. सा. मं. ने या लोकांकरिता  १.  परस्पर साहाय्यकारी मंडळया, २. प्रॅक्टिकल मॅन्युअल ट्रेनिंगचे वर्ग, ३. वीव्हिंग स्कूल्स वगैरेंसारख्या संस्थाही काढाव्या व त्यांना निरनिराळे धंदे शिकवावे.  सुशिक्षितांचा ऑफिसांतून प्रवेश व अशिक्षितांच्या शालागृहांत प्रवेश करवून देण्याच्या बाबतीत नि. सा. मंडळीने खटपट करावी.

अंत्यजोध्दाराच्या कार्यातील अडचणी

(लेखक  :  महंत ज्ञानगिरी गोसावी, उपदेशक, सोनई, सत्यसमाज, जि. अहमदनगर.)

१.  आमच्यातील पुष्कळ शहाणी मंडळी उपदेशांत व व्याख्यानांत ओतप्रोत सहानुभूती दाखवितात पण कृतीत ही उतरत नाही.

२.  कदाचित कोणी उदार मनुष्य बोलल्याप्रमाणे करू लागला तर हिंदू समाजातील वरिष्ठ म्हणविणाऱ्या जातीकडून त्यास छळ, उपाहास, त्रास, कष्ट, दुःखे, शिव्याशाप वगैरेंची लेखी व तोंडी लाखोली मिळते.  व या अडचणी त्याला पदोपदी भंडावून सोडतात.  यामुळे अंत्यजोध्दाराच्या बिकट कामात फार विघ्ने येतात.

३.  माझ्या वरील विधानाची सत्यता पाहावयाची असल्यास सूक्ष्मबुध्दीने खेडयांतील व कित्येक प्रसंगी शहरांतीलसुध्दा स्थितीचे निरीक्षण करावे म्हणजे त्यातील सत्यता प्रत्यक्ष दिसून येईल.

४.  निराश्रितांचे स्पर्शास्पर्शाबद्दल माझे स्वतःचे मत खालील अभंगात दिले आहे :

अस्पृश्य म्हणोनी मानितां जयासी ।  अस्पृश्यता त्यासी केवीं सांगा ॥१॥
तनु मानवाची समान सर्वांची ।  काय अस्पृश्याची खूण आहे ॥२॥
सम हस्त-पाद कर्ण-चक्षु-घ्राण ।  मन-बुध्दि-प्राण सारिखेची ॥३॥
अस्थि-मांस-रक्त-चर्माचे वेष्टण ।  सर्वांसी समान एकरूप ॥४॥
क्षुघातृषानिद्रा शरीराचे धर्म ।  अवघे हे कर्म सारिखेची ॥५॥
क्रोधमत्सरादी षड्रिपु वऱ्हाड ।  समान बिऱ्हाड वासनेचे ॥६॥
सर्व भूतांतरी एकचि श्रीहरी ।  अस्पृश्यां अंतरी कोण दूजा ? ॥७॥
ऐसीया विवेके पाहता मानसी ।  स्पृश्यास्पृश्यतेची थारा नाही ॥८॥
ज्ञानगिरी विश्वी सर्वा बंधू मानी ।  अस्पृश्य त्या कोणी दिसेनाची ॥९॥


मराठी भाषा बोलणाऱ्या चांभारांची स्थिती

(लेखक  :  सी. ना. शिवतरकर, मुंबई रोहिदास हितवर्धक समाजाचे माजी चिटणीस.)

१.  जसे महाराष्ट्रात ब्राह्मणादी उच्च जातींमध्ये पोटभेद आहेत, त्याप्रमाणे अस्पृश्य मानिलेल्या जातींमध्येही पुष्कळ पोटभेद आहेत व या पोटभेदात रोटी व बेटीव्यवहार होऊ शकत नाही.  काहींमध्ये रोटीव्यवहार होतो पण बेटीव्यवहार होत नाही.

२.  मराठी बोलणाऱ्या चांभारांमध्ये देशस्थ व कोकणस्थ असे मुख्य दोन भेद आहेत व हा प्रत्येक पोभेद स्वतःला दुसऱ्यापेक्षा वरिष्ठ म्हणवीत असतो.

३.  देशी चांभार - अर्थात देशावर राहणारे चांभार - यांची वस्तीही देशस्थ ब्राह्मणांप्रमाणे देशावरच आहे.  यांच्यात निव्वळ व्यापार करण्याकडे दृष्टी असल्यामुळे विद्येकडे फार थोडयांची दृष्टी असते.  शहरांतील काही चांभार मंडळी आपली मुले ख्रिश्चन अगर म्युनिसिपल शाळांत घालितात.  पण मुलांच्या शिक्षणाची मजल ३-४ इयत्तांच्या पुढे जात नाही.  लगेच त्याला दुकान सुधारावे लागते.  मुलांच्या शिक्षणाची ही स्थिती, मग मुलींच्या शिक्षणाची गोष्ट काढावयास नको.  माझ्या ऐकण्यात फक्त ४-५ मुली मराठी पाचवीपर्यंत शिकलेल्या आहेत, असे आहे.  इंग्रजी शिकलेले लोक देशी चांभारांमध्ये सर्व देशावर मिळून ५-१०सापडतील की नाही शंकाच आहे.  देशावर शहरांतले चांभार लोक चांभार धंद्याखेरीज इतर धंदेही करतात.  कोणी गवंडी, कोणी सुतार, कोणी टांगेवाले, कोणी इंजिनड्रायव्हार व कोणी गार्डही आहेत.  पुण्यानजीक वानवडीचे रा. शिवराम कृष्णाजी कांबळे व दौंडचे दादा मिस्त्री यांनी कंत्राटासारख्या स्वतंत्र धंद्यातही नाव मिळविले आहे.  देशी चांभार आचाराने, राहणीने व स्वच्छतेने कुणबी लोकांच्या खालोखाल आहेत. पण त्यांच्यातही शिक्षणाचा पुष्कळ प्रसार होऊन पुढारी माणसांनी पुढाकार घेऊन उपदेश करून मद्यपान वगैरे बाबतीत यातिनिर्बंध करून त्यांची कडक अंमलबजावणी केली पाहिजे. व यातीचे पैसे जमतात ते निव्वळ मठ व देवळे बांधण्याकडे खर्च न करता त्या पैशाने आपणाकरिताच का होईना, विद्यादेवीचे जंगी मठ व मंदिरे बांधून ती चालविली पाहिजेत.

४.  कोकणस्थ चांभार हे अर्थात कोकणातले.  यांचीही राहणी वर सांगितल्याप्रमाणे आहे.  यांची वस्ती मुंबईत हल्ली सुमारे सात हजार आहे.  या लोकांचा पूर्वी फलटणीमध्ये प्रवेश होऊन त्यापैकी काही सुभेदार मेजरच्या हुद्दयांपर्यंत चढलेले होते.  पण सध्या यांची लष्करात विशेष भरती नाही.  मुंबईत या कोकणी चांभार मंडळीपैकी बरेच लोक इंग्रजीही शिकलेले आहेत व ते गिरण्या, रेल्वे व खाजगी कंपन्या यांमध्ये क्लार्क आहेत.  व इतर यांत्रिक कामे - टर्नर, पेंटर, सुतार, लोहार, बॉयलर मेकिंग वगैरेही -करीत आहेत.  सारांश, कोकणी चांभारांनी आपला धंदाच न सांभाळता इतर धंद्यांतही ते पुढे येत आहेत. पण ही गोष्ट फक्त मुंबईपुरतीच आहे; इतरत्र नाही.  सर्वात सांगण्यासारखी अभिमानाची गोष्ट ही आहे की, विलायतेतदेखील नाव मिळविलेले प्रसिद्ध क्रिकेटपटू रा. बाळू बाबाजी पालवणकर व त्यांचे तिघे बंधू हेही या कोकणी चांभारांपैकीच आहेत, याबद्दल या ज्ञातीला पराकाष्ठेचा अभिमान वाटत आहे.  रा. बाळूसारखी पुष्कळ गुणी माणसे जर जातीत निपजतील तर चांभारांचाच काय, पण कोणत्याही अस्पृश्य जातीचा अस्पृश्यपणा जाण्यास फारच मदत होईल.

५.  चांभारांच्या शिक्षणाच्या बाबतीत अडचणीही पुष्कळ आहेत.  देशावर पुष्कळ शाळांतून आमच्या मुलांना शाळेत घेत नाहीत.  बाहेर बसवितात.  त्यामुळे उन्हात वगैरे बसावे लागते.  सरकारच्या कृपाळूपणाच्या हुकुमाने मास्तरांची आडकाठी नसली तरी गाववाल्यांची जबर आडकाठी असते.  त्यामुळे खेडयापाडयांतून शिक्षणाची हेळसांड होते.  बरे, शहरात तरी चांभारांनी सर्व सवलतीचा फायदा घ्यावा, तर मुलगा ७८ वर्षांचा झाला तरी तोच ते त्याला द्रव्यलोभामुळे आपला धंदा शिकविण्याकरिता घरी ठेवतात. त्याचे लग्नही घरी पैसे नसले तरी कर्ज काढून करितात.  यामुळे बालपणातच बिचाऱ्याच्या पायात बायकोची, कर्जाची व संसाराची अशा तिन्ही बेडया पडतात.  कोकणस्थ चांभारांची पुष्कळ वस्ती मुंबईत आहे पण मुंबईतील राहणी बिकट, खर्च जासत व त्या मानाने पगार थोडा.  शिवाय लग्ने व इतर कामासाठी काढलेले कर्ज यामुळे त्यांनाही आपल्या मुलांच्या शिक्षणाकडे नीट लक्ष देता येत नाही.  मुलगा ७८ वर्षांचा झाल्याबरोबर ते त्याला गिरणीत ३॥ रुपयांवर लावतात व त्या पैशाचा उपयोग लग्नाच्या कर्जाची फेड व मदिरामंदिराच्या कर्जाची फेड याकडे करितात.  

६.  आमच्या ज्ञातीत शिक्षणप्रसारासंबंधाने चाललेल्या प्रयत्नांची थोडक्यात माहिती :  आमच्यातील मुंबईच्या कॉलेजात १, पुण्याच्या मेलट्रेनिंग कॉलेजात १, मुंबई येथील हायस्कुलांत १० व म्युनिसिपालिटीच्या व नि. सा. मंडळीच्या शाळेत मिळून सरासरी ३०० इतके विद्यार्थी सध्या शिकत आहेत.  मुंबईस रोहिदास हितवर्धक समाज नावाची एक संस्था निघालेली असून ह्या संस्थेमार्फत शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांना थोडीशी मदत होत असते.  शिवाय जातीत असलेल्या वाईट चाली काढून टाकण्यासाठी ही संस्था झटत असते.  गणपती-उत्सवात व स्मशानयात्रेच्या प्रसंगी दारू पिण्याच्या चालीला या संस्थेच्या प्रयत्नाने पुष्कळ आळा पडला आहे.  गिरणीतील मजुरांत फुकट शिकविण्याकरिता या संस्थेने एक नाईट स्कूलही काढले आहे.

७.  चांभार ज्ञातीच्या गरजा  :  १.  या ज्ञातींत विद्येची आवड उत्पन्न होण्याकरिता व्याख्याने, पुराणे, भजने यांसारख्या प्रसंगी वरिष्ठ जातींच्या मंडळींनी यांना उपदेश केला पाहिजे.  २.  देशातील शाळांतून सरकारने ज्या स्कॉलरशिपा ठेविल्या आहेत, त्या, प्रत्येक अस्पृश्य जातीला एक याप्रमाणे प्रत्येक जिल्ह्यात ठेवाव्या व मुंबईसही अशाच स्कॉलरशिपा म्युनिसिपालिटी किंवा सरकार यांनी किंवा दोघांनी मिळून ठेवाव्या.  ३. उच्च प्रतीच्या शिक्षणासाठी स्कॉलरशिपा असाव्या.  ४.  या जातीच्या मंडळींना निरनिराळया सरकारी खात्यांतून इतर ज्ञातीच्या लोकांप्रमाणे नोकऱ्या मिळाव्या.  ५. ठिकठिकाणच्या चांभार पुढाऱ्यांनी आपली उन्नती करून घेण्याकरिता प्रयत्न सुरू करावे.

निराश्रितांच्या उन्नतीच्या मार्गातील मुख्य अडचण
(लेखक :  शिमराव जानबा कांबळे, पुणे येथील महार समाजाचे एक पुढारी.)

१.  निराश्रितांच्या उन्नतीच्या मार्गातील अडथळा म्हटला म्हणजे त्यांजवरील अस्पृश्यपणा होय.  हा त्यांजवर लादलेला दोष दूर करण्याचे काम सरकारचे नाही.  हे आमच्या हिंदू समाजाचे आहे व हे जर हिंदू समाजाने केले तर आमच्या सुधारणेचा मार्ग बराच मोकळा होईल.

२.  अस्पृश्यपणा घालविण्याचे काम रेल्वे, आगबोटी, इराणी दुकाने वगैरे करीतच आहेत.  पण वरिष्ठ हिंदूंनी बुध्दिपुरःसर आम्हांस शिवण्याचा प्रघात पाडला पाहिजे.

३.  धर्माभिमानी व कर्मठ हिंदूंना आमची हिच विनंती आहे की, आम्ही अज्ञानी असून अद्याप हिंदुधर्माला चिकटून राहिलो आहोत.  इतकेच नव्हे, तर वरिष्ठ जातीत ज्याप्रमाणे हल्ली धर्मावरील श्रध्दा शिथिल होत चालली आहे त्याप्रमाणे आमची गोष्ट नाही.  आम्हांला हिंदुधर्माचा पूर्ण अभिमान असल्यामुळे आम्ही धर्मांतराचा आश्रय केला नाही.  हे लक्षात घेऊन आमच्याशी न्यायाचे वर्तन सुरू करा.  आपले परमपूज्य बादशहा पंचम जॉर्जमहाराज यांचा Sympathy म्हणजे सहानुभूती हा फार प्रिय व मार्गदर्शक शब्द आहे.  आम्हांलादेखील तुमची सहानुभूती पाहिजे आहे.  एका धर्माच्या अनुयायांत परस्पर बंधुप्रेम नसणे ही मोठया खेदाची गोष्ट आहे.  आम्ही तुमच्या हिंदुधर्माचेच आहो.  त्या हिंदुधर्माचा अभिमान जर तुम्हाला असेल, तर विचार करून दयाळूपणाने आमच्यावरील अस्पृश्यपणा दूर करा.

४.  हिंदुधर्मातल्या लोकांना परधर्मी व परदेशी लोकांनी न्यायाने वागवावे असे वाटत असेल तर त्यांनी प्रथम स्वधर्मीयांनाजवळ करावे व मग सर्वांच्या संघशक्तीने वादविवाद चालू द्यावा.  तोवर इतरांना नावे ठेवण्याची पात्रता त्यांच्या अंगी नाही हे पक्के ध्यानात असावे.

५.  उदारपणाने या प्रश्नाचा विचार करून चाकरी मिळवून देण्याच्या बाबतीत, शिक्षणाच्या बाबतीत, धार्मिक व सामाजिक बाबतीत जर वरिष्ठ हिंदू आम्हांस मदत करतील; दुःस्थितिगर्तेत बुडालेल्या आम्हांला वर येण्यासाठी जर पुढे हात करतील; तर त्यांचा आश्रय घेऊन आम्ही आपली स्थिती सुधारून या मदतीबद्दल सदैव ॠणी राहू.

अस्पृश्य जातींच्या लोकांकरिता सक्तीच्या शिक्षणाची आवश्यकता
(लेखक :  पांडुरंगराव डांगळे, अहमदनगर येथील निराश्रितांच्या शाळेचे अनुभवी हेडमास्तर.)

१.  अस्पृश्य लोक आज अनेक शतके अस्पृश्य राहिल्याने त्यांना स्वतःच्या वाईट स्थितीबद्दल कल्पनाही नसते.  यांचया मनात त्यांच्या उन्नतीबद्दल कोणी वरिष्ठ जातीचा माणूस उदारपणाने व भूतदयेने प्रेरित होऊन चांगल्या कल्पना भरवून देऊ लागला, तर त्याला स्वजातीयांकडून फार छळ करून घ्यावा लागतो.  यामुळे वरिष्ठ जातींचे लोक या कामी यावे तसे पुढे येत नाहीत.  अस्पृश्यांपैकी कोणी त्यांना स्वतःची राहणी सोडण्याविषयी उपदेश करू लागला तर शतकानुशतके त्या सर्व सवयी अंगवळणी पडल्या असल्यामुळे त्यांना त्यांचा तो उपदेश रुचत नाही व अज्ञानामुळे आपणाभोवती जगात चाललेल्या व्यवहाराकडे कोणत्या दृष्टीने पहावे व आपण त्यातले काय ग्रहण करून त्याप्रमाणे वागावे, हेही समजत नाही.

२.  हिंदुस्थानातील अस्पृश्यांच्या लोकसंख्येच्या मानाने पाहता त्यांच्याकरिता काम करणाऱ्या लोकांची संख्या पुष्कळ वाढली पाहिजे.  नि. सा. मंडळी व सर्वण्ट्स ऑफ इंडिया सोसायटी या संस्थांच्या सभासदांची संख्या वाढून त्यांच्यात या कामाची वाटणी व्हावयास पाहिजे.

३.  दयाळू इंग्रज सरकारने नामदार गोखले त्यांनी वरिष्ठ सरकारी कौन्सिलात ठेविलेल्या सक्तीच्या शिक्षणाच्या कायद्याची अंमलबजावणी निदान अस्पृश्य जातीत तरी करावी.  कारण सक्तीखेरीज सरकारने दयाळूपणाने जरी आमच्याकरिता निराळया शाळा दिल्या, तरी त्या शाळातून अस्पृश्य लोक आपली मुले नियमितपणे पाठवीत नाहीत.  याचे कारण त्यांना ज्ञानाची किंमत समजत नाही.

४.  म्हणून सरकारने निदान ४ ते १४ वर्षांच्या मुलांना सक्तीचे शिक्षण देण्याचा कायदा करावा व 'ज्यांसि आपंगिता नाही', असे जे आम्ही त्या आम्हांस हृदयी धरून आमची सुस्थिती होण्याच्या उपायांची योजना करावी. असे केल्यास सरकारने आमळांस अग्निकुंडातून बाहेर काढून आम्हावर अमृतवृष्टी केली असे होईल.

५.  आमच्या हिंदी समाजातील सुशिक्षित बंधूंना आमची ही विनंती आहे की, त्यांनी सक्तीच्या शिक्षणाबद्दल म्युनिसिपालिटया, संस्थाने व इतर सार्वजनिक संस्थांतून सारखी चर्चा चालू ठेवावी व अशा रीतीने लोकमत जागृत ठेवून पुनःपुनः ही गोष्ट दयाळू सरकारचे नजरेस आणीत जावी.

प्रत्येक जिल्ह्याच्या गावी निराश्रितांकरिता फ्री बोर्डिंगची आवश्यकता
(लेखक :  नरसू शिंदू सूर्यवंशी, असिस्टंट मास्तर, अहमदनगर.)

दयाळू इंग्रज सरकारने जरी निराश्रितांकरिता शाळा काढिल्या, तरी ह्या शाळांत येऊन शिक्षण घेणारी मुले त्या शाळांत साधारण १० वर्षांची होईपर्यंत टिकतात.  पुढे त्यांचे आईबाप, पालक पंतोजींकडे येऊन 'गरिबीमुळे मुलांस शाळेतून काढावे लागत आहे', 'मुलाचे शिक्षण पुढे चालावे अशी इच्छा आहे, पण पैशाची सवड नाही' या सबबी सांगून त्यांस शाळेतून काढतात व या रीतीने अर्धवट शिकलेली मुले लवकरच विसरतात.  तरी अशा मुलांपैकी निदान होतकरू व हुशार मुलांची पुढे विद्या चालावी म्हणून त्यांच्याकरिता प्रत्येक जिल्ह्याच्या ठिकाणी एक फ्री बोर्डिंग सुरू करावे, अशी निराश्रित साहाय्यकारी मंडळीस सर्व निराश्रितांतर्फे माझी नम्र विनंती आहे.

खेडेगावांतील अस्पृश्य मुलांच्या शिक्षणाच्या मार्गातील अडचणी
(लेखक :  जनक साधू शेलार (महार), कॅबिनमन, लोणावळे.)

१.  शहरांतून ज्याप्रमाणे निराश्रितांकरिता निराळया शाळा, भजन समाज व लायब्रऱ्या आहेत, त्याप्रमाणे खेडयापाडयांतून काहीच सोयी नाहीत.  त्याचप्रमाणे शहरांतल्याप्रमाणे खेडयांतून नोकऱ्याही मिळत नाहीत.  यामुळे खेडयांतील अस्पृश्य अत्यंत गरीब असतात, त्यांच्यासाठी शाळांची व्यवस्था व्हावी.  ज्या ठिकाणी सरकारी शाळांत अशा मुलांना घेत असतील, या ठिकाणची गोष्ट अलाहिदा.  पण ज्या ठिकाणी गावकरी अस्पृश्यांना शाळेत बसू देत नाहीत, त्या ठिकाणी त्यांच्याकरिता निराळी तजवीज रात्रशाळा काढून करावी.

२.  खेडेगावांतील शाळांतून जरी अस्पृश्य मुलांना घेतले तरी निराळे बसावे लागते व मुलांच्या अभ्यासाकडे काळजीपूर्वक लक्ष पुरविले जात नाही; त्यामुळे मुलाला शाळा सोडावी लागते किंवा त्यांची 'वर्तणूक वाईट' असा शेरा मारून पंतोजीही त्यांचे नाव काढून टाकितात.

३.  अस्पृश्य लोकांना शिकून कोठे सरकारी नोकऱ्या मिळाल्या आहेत काय ?  असा प्रश्न आमचेच लोक आम्हांस विचारतात.  याचे उत्तर काय द्यावे हे आम्हांस समजत नाही.  कारण नोकरी मिळण्यास कायद्याने कोणतीही हरकत नाही.  पण मिळत मात्र नाही.  मला स्वतःला एका दयाळू इंग्रज गृहस्थांनी म्युनिसिपालिटीत नोकरी दिली, पण त्यांच्या जागी एक ब्राह्मण गृहस्थ आल्याबरोबर त्यांनी एक महिन्याच्या आत मला कमी केले.  यावर अर्थातच मला आमच्या जातीच्या लोकांनी, तुम्ही शिकून काय केलेत ?  असा प्रश्न केला.  त्याचे उत्तर मी तरी काय देणार ?  त्या वेळी मी धर्मांतर करण्याइतका निराश झालो होतो पण माझ्या परमपूज्य तीर्थरूपांनी उपदेश करून माझे मन थाऱ्यावर आणिले.

४.  अस्पृश्य जातीच्या लोणावळे येथील मुलांना त्यांचे पालक मुलगे ८-९ वर्षांचे झाल्याबरोबर कोणा तरी साहेबाकडे अगर रेल्वेच्या वर्कशॉपमध्ये क्लीनरची नोकरी लावतात व त्या मुलांना अज्ञानामुळे व वाईट संगतीमुळे जुगार, चोऱ्या करणे व दारू पिणे या सवयीही बालपणापासूनच लागतात. तरी या मुलांकरिता रेल्वेच्या अधिकाऱ्यांनी व नि. सा मंडळीने मिळून रात्रीची शाळा व भजन समाज काढून त्यांची सुधारणा करावी.

मांग लोकांच्या गरजा

(लेखक :  श्रीपतराव नांदणे, मांग, मु. सातारा.)

१.  आमची मांग लोकांची संख्या सुमारे वीस लक्ष आहे.  परंतु इतर जातींस म्हणजे महार, रामोशी चांभार, कुंभार वगैरेंना मूळच्या जमिनी व इनाम जमिनी आहेत; परंतु मांग लोकांस मुळीच नाहीत.  जंगलखात्यातून मुलकी खात्याकडे ज्या जमिनी गेल्या आहेत व मुलकी जमिनी व खालसा झालेल्या जमिनी ज्या ठिकाणी शिल्लक आहेत, त्या ठिकाणी त्या मांग लोकांना देण्याची दयाळू इंग्रज सरकारने तजवीज करावी.

२.  मांग लोकांना ते कोठेही असले तरी चौकीवर हजिरी देण्याची तसदी आहे.  तरी ती जातीवर न ठेवता सरकारने माणसांवर ठेवून निदान चांगल्या माणसांवरील तरी माफ करावी, नाही तर त्यामुळे थोडक्या मंडळींकरिता सर्व जातीला त्रास सोसावा लागतो.

३.  मांग लोकांचे धंदे दोऱ्या वळणे वगैरे नीट चालावे म्हणून सरकारने त्यांना वाकाची लागवड कशी करावी हे शिकवावे व वाकाच्या दोऱ्या करण्याची यंत्रे देऊन त्यांची स्थिती सुधारण्यासाठी काही तरी उपाय योजावे, अशी सरकारास विनंती आहे.

मांग लोकांच्या अडचणी व गरजा

(लेखक  :  विश्वनाथ विष्णू साळवे, मांग, गंज पेठ, पुणे.)

१.  आमच्या मुलांकरिता बोर्डिंगशाळा काढाव्या व मोफत शिक्षण द्यावे.
२.  आमच्यासाठी निरनिराळे धंदे काढावे व आम्हास स्वसंरक्षणाचे निरनिराळे मार्ग दाखवून द्यावे.
३.  जी माणसे दिवसा काम करतात, त्यांसाठी रात्रीच्या शाळा काढाव्या.
(लेखक :  सीताराम लांडगे, म्यु. स्कूल मास्तर, गंज पेठ, पुणे.)

१.  अस्पृश्य लोकांच्या अंगी गलिच्छपणाने राहणे, पड खाणे, उच्छिष्ट अन्न खाणे, मद्यपान करणे, जुगार खेळणे, नाच, तमाशाची आवड वगैरे गलिच्छ सवयी आहेत.  त्यामुळे या लोकांबद्दल तिरस्कार उत्पन्न होतो.

२.  तरी अस्पृश्य बांधवांनी वरील सर्व व्यसने टाकून, शिक्षणाचा लाभ घेऊन आपली उन्नती करून घ्यावी.

पुण्यातील मेहेतर लोकांच्या अडचणी

(लेखक :  नाथा महाराज मेहेतर, भवानी पेठ, पुणे.)

१.  पेशव्यांनी पुणे शहर वसविल्यावर आम्हांला येथे आणले.  तेव्हापासून पेशवाई संपेपर्यंत आम्ही आनंदात होतो.  आम्हांला चांगली मिळत होती.  त्यामुळे मुलामाणसांचा गुजारा होत होता व आमचा धंदा दुसरा कोणी करणार नाही अशी खात्री होती.  त्या वेळी आम्हांला चांगला पगार मिळून शिवाय सणासुदीच्या दिवशी बक्षिसेही मिळत.  शिवाय पुणे शहरातले सोनखत आम्हीच विकत होतो.  त्यावर दुसऱ्या कोणाचा हक्क नव्हता.  

२.  आता आमच्या कामाची सर्व व्यवस्था म्युनिसिपल कमिटीकडे आहे व आमचे पहिले सर्व हक्क बुडवून ६७८९ प्रमाणे आम्हांला पगार मिळत आहे.  पण एवढयात आमची गुजराण होत नाही.

३.  महार, मांग वगैरे लोक इतर धंदे करून निदान आठ आणे तरी रोजी मिळवतात, पण आम्हाला जास्तीतजास्त पगार म्हणजे रोजी ४॥ आणे.  तरी आमची अशी इच्छा आहे की, आम्हांला रोजी ८ आणे तरी मिळावे.  एवढे उपकार आमच्यावर म्यु. कमिटीने केल्यास आम्हांस पोटभर भाकरी दिल्याचे पुण्य कमिटीला लागेल.

४.  आम्हाला पगार फार थोडा असल्यामुळे आम्ही कर्जबाजारी बनतो व रुपयाला वेळेनुसार ३-४ आणे व्याज देऊनही कर्ज काढतो.  तरी आम्हांला कमी व्याजाने कर्ज मिळेल अशी कोणी तरी व्यवस्था करावी.

५.  आमचे काम पाहण्याकरिता आमच्याच जातीचे लोक मुकादम नेमिले होते, पण त्यांपैकी ६ जणांना पुढे कमी केले.  तर म्यु. कमिटीने पुन्हा त्यांना नेमावे किंवा ते लोक शिकलेले आहेत म्हणून त्यांना दुसरीकडे नोकरी द्यावी.

६. पुणे शहरांत ड्रेनेजचे काम सुरू झाले आहे.  त्यामुळे आमच्या धंदा बराच कमी होईल.  तरी आम्हाला त्याऐवजी दुसरा धंदा द्यावयाची म्युनिसिपल कमिटीने तजवीज करावी.

७.  आमची मुलेदेखील १२ वाजेपर्यंत कामधंदा करतात; तरी त्यांस शिक्षण देण्यासाठी आमच्या मोहल्ल्यात निराळी शाळा दयाळू सरकारने अगर म्युनिसिपालिटीने द्यावी.  कारण इतर शाळांत आमच्या मुलांना घेत नाहीत.  व आमच्या कामाच्या वेळेला इतर शाळा भरतात.

८.  ड्रेनेजचे काम सुरू झाल्याने आमहांला फार चिंता लागून राहिली आहे.  कारण आमचा धंदा बुडाला तर आम्ही खावे काय ?  दुसरा कोणता धंदा करावा ?  नोकरी कोण देणार ?  दुकानदारी मांडली तरी गिऱ्हाइके कोण होणार ?  अशी अनेक संकटे आम्हांला घेरून बसलेली आहेत.  याचा विचार सरकार, म्युनिसिपल कमिटी व वरिष्ठ जातीचे सर्व लोक यांनी दयाळूपणाने व उदारबुध्दाीने करावा व आम्हांस मार्ग दाखवावा.

भारतीय निराश्रित साह्यकारी मंडळीच्या पुणे शाखेचे फ्री बोर्डिंग
विनंतिपत्रक

हे बोर्डिंग येत्या फेब्रुवारीपासून सुरू करण्याचे ठरविले आहे.  या बोर्डिंगात प्रारंभी पंधरा विद्यार्थी घेण्यात येतील.  पुणे येथील राहणी मध्यम खर्चाची असली तरी शहरची वस्ती व जिनसांच्या वाढत्या किमती यांचा विचार करून दर मुलामागे सध्या दरमहा कमीत कमी तरी पाच रुपये खर्च येईल असा अंदाज आहे.  भा.नि.सा मंडळीच्या सर्व शाळांतून विद्यार्थ्यांना मोफत शिक्षण मिळते.  व त्याचा खर्च उदार हितचिंतकांकडून मिळालेल्या वर्गण्या व देणग्यांवर चालतो ही गोष्ट मशहूरच आहे.  अशा बिकट मिळकतीच्या मानाने अशाश्वत स्थितीतदेखील प्रेमळ बंधुभगिनींकडून मिळणाऱ्या मदतीवर विश्वासून व ईश्वरावर पूर्ण भरीभार घालून ठिकठिकाणच्या आपल्या शाखांना फ्री बोर्डिंगे जोडून शिक्षणाच्या सोयी वाढविण्याचा व गरजा पुरविण्याचा प्रयत्न मंडळी करीत आहे.  या रीतीने पाहिले तर मंडळीच्या वाढत्या कार्यक्षेत्राच्या प्रमाणाने मंडळीला जीवनाधार असलेला लोकाश्रयाचा ओघही जास्त जोराने वाहू लागला पाहिजे, हे सुज्ञांच्या सहज लक्षात येईल.  या बोर्डिंगला सुरुवात करावयास प्राथमिक खर्च व पुढील दोन वर्षांचा खर्च धरून आज दोन हजार रुपयांची जरुरी आहे.  तरी दयाळू बंधुभगिनींनी खाली दर्शविलेल्या मार्गांनी या बोर्डिंगला मदत करून मंडळीबद्दल आपली सक्रिय सहानुभूती दाखवावी, अशी त्यांना मंडळीची आग्रहाची विनंती आहे.

१.  पहिल्या प्रतीचे वर्गणीदार  :  दरमहा पाच रुपये म्हणजे एका विद्यार्थ्याचा खर्च देणाऱ्या सदगृहस्थांना प. प्र. वर्गणीदार समजण्यात येईल.  व तो विद्यार्थी त्यांचा बोर्डर म्हणून समजला जाऊन त्याला बोर्डिंगमध्ये दाखल केल्याबरोबर त्याचा फोटो त्यांजकडे पाठविला जाईल व त्याच्या विद्याभ्यासाची माहिती त्यांजकडे वरचेवर कळविली जाईल.

२.  दुसऱ्या प्रतीचे वर्गणीदार  :  दरमहा अडीच रुपये देणाऱ्यांना दु. प्र. वर्गणीदार समजण्यात येईल.  त्यांजकडेही त्यांच्या विद्यार्थ्याची माहिती वरचेवर कळविण्यात येईल.

३.  तिसऱ्या प्रतीचे वर्गणीदार  :  दरमहा एक रुपया देणारे ति. प्र. वर्गणीदार समजण्यात येतील.  त्यांजकडे व वरील सर्व वर्गणीदारांकडे बोर्डिंगचे रिपोर्ट प्रसिद्ध होतील तसतसे पाठविण्यात येतील.

४.  साहाय्यक  :  या बोर्डिंगला सवडीप्रमाणे दरवर्षी ठरलेली रक्कम व धान्य, कपडे, भांडी वगैरे इतर सामान नियमितपणे देणाऱ्यांना साहाय्यक समजण्यात येईल, व त्यांजकडे बोर्डिंगचे रिपोर्ट वगैरे पाठविण्यात येतील.

या बोर्डिंगकरिता पाठवावयाची मदत पुणे येथील नि. सा. मंडळीच्या लष्करातील शाळेत नि. सा. मंडळीच्या फ्री बोर्डिंगचे सुपरिंटेंडेंट यांजकडे २००८ सेंट विन्सेंट स्ट्रीट येथे ताबडतोब पाठविण्याची विनंती आहे.

विठ्ठल रामजी शिंदे
जनरल सेक्रेटर, भा. नि. सा. मंडळी,
नि. मा. मंडळीची शाळा,
लष्कर-पुणे

भारतीय निराश्रित साह्यकारी मंडळीची महाराष्ट्रीय बंधुभगिनींना विनंती

प्रिय बंधुभगिनींनो, आमची मंडळी स्थापन होऊन गेल्या दीपवाळींतील प्रतिपदेलाच सहा वर्षे पुरी होऊन सातवे वर्ष सुरू झाले आहे.  वरिष्ठ हिंदू समाजाने टाकलेल्या - अस्पृश्य ठरविलेल्या - हिंदू बांधवांच्या उन्नतीकरिता हिंदूंनी चालविलेली ही एकच संस्था आहे.  या संस्थेच्या बिकट कार्याची कल्पना व अस्पृश्यांच्या खऱ्या अडचणीची जाणीव हिंदूंखेरीज दुसऱ्या कोणालाही पूर्णपणे होणार नाही.  अनदी कालापासून हिंदूंनी बाहेर टाकिलेल्या या अस्पृश्य समाजाला (१) शिक्षण देऊन, (२) सामाजिक व धार्मिक बाबतीत उदार मतांचा प्रसार करून, (३) वरिष्ठ हिंदूंन या जातीवर घातलेला अस्पृश्यपणा दूर करण्याबद्दल वरिष्ठ हिंदू समाजास विनंती करून आणि (४) हिंदू समाजाचा एक घटक या नात्याने अस्पृश्यांना उत्तम नागरिकत्वाचा व राजनिष्ठेचा उपदेश करून त्याची उन्नती करण्याचा आमच्या मंडळीचा संकल्प आहे.  हा आमचा संकल्प पुरा करण्याचे काम परमेश्वराच्या आशीर्वादावर व उदार हितचिंतकांकडून मिळणाऱ्या मदतीवरच अवलंबून आहे.  या मंडळींच्यामार्फत पंधरा शाखांच्या पंचवीस शाळा व पाच वसतिगृहे चालू असून त्यात अकराशे अस्पृश्य विद्यार्थ ज्ञानामृताचे सेवन करीत आहेत.  या संस्था चालविण्यास मंडळीला दरसाल वीस हजार रुपयांवर खर्च करावा लागत आहे.  हा सर्व खर्च मंडळीच्या हितचिंतकांकडून मिळणाऱ्या वर्गण्या, देणग्या व सरकारी ग्रँट यांवरच चाललेला आहे.  महाराष्ट्रातल्या अस्पृश्य समाजाच्या लोकसंख्येकडे पाहिले तर मंडळीचे चालू प्रयत्न सिंधूत बिंदूप्रमाणे आहेत.  मंडळीच्यामार्फत आणखी कित्येक ठिकाणी शाळा, वसतिगृहे, भजन समाज सुरू करावे अशी मागणी असून तसा मंडळीचा विचारही आहे.  पण उदार बंधुभगिनींकडून मंडळीला मदत मिळाल्याखेरीज वरील विचार कृतीत आणण्यास मंडळी असमर्थ आहे.  म्हणून मंडळीची प्रत्येक महाराष्ट्रीय बंधुभगिनीस आग्रहाची विनंती आहे की, प्रत्येकाने वर्षाकाठी निदान एक रुपया तरी मंडळीला देऊन मंडळीमार्फत चालणाऱ्या समाजकार्याला मदत करावी.

विठ्ठल रामजी शिंदे
जनरल सेक्रेटरी
भारतीय निराश्रित साह्यकारी मंडळीची शाळा,
परळ, मुंबई.

पुरातन अस्पृश्यतेचे रूपनिदर्शन

प्रकरण दुसरे

बुद्धोदयकालीन अस्पृश्यता

गौतम बुद्धाचा उदय म्हणजे भारतीय इतिहासातील, किंबहुना आशियाखंडाच्या इतिहासातील एक मोठी मुहूर्तमेढ होय.  कोणत्याही ऐतिहासिक विषयाचे विवेचन करावयाचे झाल्यास ह्या मेढीपासून पुढे, म्हणजे अलीकडे ऐतिहासिक काळात, व मागे, म्हणजे पलीकडे प्रागैतिहासिक काळात, शोध करीत जावे लागते.  आणि आम्हाला अस्पृश्यतेचा छडा लावण्यासाठी ह्या दोन भिन्न दिशांनी ह्या मेढीपासून आगेमागे गेले पाहिजे.  म्हणून प्रथम प्रत्यक्ष बुद्धादयकाली, म्हणजे इ.स. पूर्वी ६०० वर्षांच्या सुमारास अस्पृश्यतेची, उपरिनिर्दिष्ट व्याख्येच्या दृष्टीने किती प्रतिष्ठा झाली होती, ते पाहू या.  ह्या काळी उत्तर भारतात चार वर्णांची आर्यांनी तर पूर्ण स्थापना केली होतीच.  ती वर्णव्यवस्था जवळजवळ जन्मसिद्ध मानली जात असे.  इतकेच नव्हे, तर ब्राह्मण आणि क्षत्रिय ह्या दोन्ही जाती डोईजड झाल्या असून त्यांच्यात परस्पर वर्चस्वासाठी तीव्र तंटा चालू होता.  स्वतः बुद्ध आणि महावीर, तसेच त्यांचे अनुयायी, क्षत्रिय वर्णाला सर्वश्रेष्ठ मानीत आणि ब्राह्मण वर्गास त्यांचे आश्रित समजत.  पुढे जी ब्राह्मणी संस्कृतीची पुराणे झाली त्यांतही राम, कृष्ण इत्यादी अवतारी पुरुष आणि जनकादी तत्त्वद्रष्टे हे क्षत्रियच होते; म्हणून क्षत्रियांविषयीची पूज्यबुद्धी ब्राह्मणांमध्येही पुढे रूढ झालेली आढळते.  तथापि ब्राह्मण आणि क्षत्रिय यांचा जातिमत्सरविषयक तंटा बुद्धाच्या पूर्वीच विकोपाला गेला होता, हे पाली आणि संस्कृत वाङ्‌मयावरून उघड होते. ह्या दोन डोईजड वर्णांनी वैश्य नावाच्या सामान्य आर्य वर्गालाही तुच्छ मानिले होते; मग आर्येतर शूद्रांची काय कथा ?

स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यांति परां गतिम् ।  (भगवद्‍गीता, ९.३२) ह्या भगवद्‍गीतेच्या उदार उद्‍गारावरूनच सिद्ध होते की, त्या काळी शूद्रांप्रमाणे वैश्यांचा दर्जाही ब्राह्मण-क्षत्रियांकडून कमीच मानला गेला होता.  आध्यात्मिक बाबतीत स्त्रियांचा दर्जा शूद्रांपेक्षाही कमी होता.  प्रत्यक्ष गौतम बुद्धालाही स्त्रीसमाजाविषयी म्हणण्याइतका आदर नव्हता.  अशा वेळी शूद्रत्वाचाही मान ज्यांना मिळाला नव्हता अशा अतिशूद्र वर्गाची स्थिती वरील व्याख्येप्रमाणे पूर्णपणाने बहिष्कृत होती.  मानीव चार वर्णांचा हळूहळू लोप होऊन हल्ली दृढ झालेल्या जाती-पोटजाती ह्यांची आर्थिक पायावर झपाट्याने उभारणी चालली होती.  आणि ह्या उभारणीत अतिशूद्रांना कोणत्याही वृत्तीचा अधिकार अथवा धंद्याची मान्यता दिली गेली नव्हती.  अस्पृश्य जाती ग्रामबाह्य ठरून त्या वंशपरंपरागत नीच आणि व्यवहारवर्ज्य ऊर्फ अनाचरणीय ठरल्या होत्या.  म्हणूनच ह्या सर्व अन्यायाला विरोध करण्यासाठी गौतमाचा शुद्ध बुद्धिवाद उदय पावला.  त्याच्या काळी चांडाल, निषाद, वृषल, पुक्कस, (पुल्कस) इत्यादी ज्या जाती अस्पृश्य आणि ग्रामबाह्य होत्या त्यांनाही तो उपदेश करी व त्यांतील कोणी योग्य दिसल्यास त्यास आपल्या भिक्षुसंघातही निःशंक घेई.  थोडक्यात सांगावयाचे ते हे की, उत्तर भारतात, म्हणजे आर्यावर्तात, चार वर्ण आणि त्यातील सर्व पोटभेदांचाच तत्कालीन ग्रामव्यवस्थेत समावेश झाला होता.  आणि ह्या वर्णव्यवस्थेबाहेरील अतिशूद्रांची किंवा असत-शूद्रांची गावाबाहेर पण जवळच वस्तीची व्यवस्था झाली होती.  आपस्तंब धर्मसूत्र मनुस्मृतीपेक्षा आणि भगवद्‍गीतेपेक्षाही जुने आहे.  ते बुद्धपूर्वकालीन असावे, निदान बुद्धसमकालीन तरी असावे.  त्यात ब्राह्मणादी उच्चवर्णीयांचा स्वयंपाक सत्शूद्रांनी करावा आणि स्वयंपाक करतेवेळी आचमन म्हणजे आंघोळ कशी करावी ह्याविषयी खालील नियम आहे.

आर्याधिष्ठिता वा शूद्राः संस्कर्तारः स्युः ॥४॥  तेषां स एवाचमनकल्पः ॥५॥
अधिकमहरहः केशश्मश्रुलोमनखवापनम् ॥६॥
-आपस्तंब धर्मसूत्र, प्रश्न २, खण्डिका ३.

आर्यांच्या घरी स्वयंपाक करताना त्यांच्या देखरेखीखाली सत्शूद्रांनी आर्यांप्रमाणेच आचमन करून म्हणजे हस्तपादादी अवयव धुवून रोज रोज केस, मिशा, नखे काढून कामाला लागावे, असा संप्रदाय होता.  हल्लीही अस्पृश्य मानलेल्या बटलरांना युरोपियन साहेबांच्या बंगल्यांत हेच नियम हुबेहूब पाळावे लागतात.  पुढे ह्याच आपस्तंब सूत्रात म्हटले आहे की-

अप्रयतोपहतमन्नं अप्रयतं न त्वभोज्यम् ॥२१॥
अप्रयतेन तु शूद्रेणो उपहृतमभोज्यम् ॥२२॥

रा. सातवळेकरांनी प्रयत शब्दाचा अर्थ स्वच्छ असा केला आहे.  त्याचा अर्थ आर्यांच्या नियमनाखाली आलेला किंवा वर्णव्यवस्थेत स्वीकारलेला शूद्र असाही होईल.  शिकवून तयार केलेला - ट्रेन्ड - असा अर्थ होईल.  अशा शिकलेल्या शूद्राने आणलेले अन्न घ्यावे, अप्रयत म्हणज न शिकलेल्या - अन्ट्रेंड - असत्शूद्राचे घेऊ नये, असा अर्थ होतो.  ह्यावरून अप्रयत शूद्र हेच ग्रामबाह्य अतिशूद्र असावेत असा तर्क होतो.  अशाच एका बहिष्कृत बाईजवळ तथागताने म्हणजे गौतम बुद्धाने पाणी पिण्यास मागितले, अशी एक बौद्ध कथा वर सांगितलेल्या ख्रिस्ताच्या कथेसारखीच आहे.  सोपाक (श्वपच) नावाच्या एका चांडाळाला भिक्षुसंघात घेतले हे प्रसिद्धच आहे.  बुद्धकालीन समाजव्यवस्थेसंबंधी साधार ऐतिहासिक माहिती पाली वाङ्‌मयावरून तयार केलेली प्रसिद्ध बौद्ध वाङ्‌मयसंशोधक प्रो. र्‍हिस डेव्हिड्स ह्यांच्या 'बुद्धिस्ट इंडिया' ह्या ग्रंथाच्या ४ थ्या भागात चांगली मिळण्यासारखी आहे.  ती पुढे यथानुक्रम आढळेल.  असो.

आता आपण प्रथम ह्या बुद्धोदयकालाच्या मागे मागे अस्पृश्यतेचा छडा लावीत, प्राचीन वाङ्‌मयात मिळतील तितके संदर्भ शोधीत जाऊ.  अगदीच गती खुंटल्यावर मागे परतू.  मग तिसर्‍या प्रकरणात बुद्धोदयकालापुढील बौद्धकालातील अस्पृश्यतेचे निरीक्षण करू.  तदनंतर क्रमाक्रमाने अगदी आताच्या काळाला भिडू.

बुद्धपूर्वकालीन ऊर्फ प्रागैतिहासिक अस्पृश्यता

१.  पाणिनीचा काल

संस्कृतचा आद्य व्याकरणकार पाणिनी ह्याचा काल नक्की ठरत नाही.  सर डॉ. भांडारकर त्याच्या कालाचा सुमार इ.स. पूर्वी ६००-७०० असावा म्हणतात.  पाणिनीच्या अष्टाध्यायीत पुढील सूत्र आहे :

शूद्राणाम् अनिरवसितानाम् ।
...पाणिनीय अष्टाध्याची, २. ४. १०

ह्या सूत्रावर भट्टोजी दीक्षितकृत सिद्धान्तकौमुदीत पुढील टीका आहे :

अबहिष्कृतानां (अनिरवसितानां) शूद्राणां प्राग्वत् ।  तक्षायस्कारम् ॥
पात्राद्वहिष्कृतानां तु चण्डालमृतपाः ।

म्हणजे भावार्थ असा की तक्षा = सुतार, अयस्कार = लोहार वगैरे अबहिष्कृत शूद्रांच्या नावांचा द्वंद समास पूर्वीच्या नियमाप्रमाणे नपुसंकलिंगी आणि चंडाल, मृतप इत्यादी बहिष्कृत शूद्रांच्या नावांचा द्वंद समास पुल्लिंगी असा पणिनीकृत निर्णय आहे.  आमचा प्रस्तुत मुद्दा व्याकरणाचा नसून, पाणिनीच्या कालात बहिष्कृत ऊर्फ निरवसित अस्पृश्यता इतकी रूढ झाली होती की तिच्या विधिनिषेधाचा प्रवेश व्याकरणाच्या सूत्रांतही आढळावा, हा आहे.  निरवसित ह्या शब्दाचा अर्थ भट्टोजी दीक्षितांनी पात्राद् बहिष्कृत असा केला आहे.  पात्राद् बहिष्कृत म्हणजे ज्यांनी वापरलेली भांडी वरिष्ठ वर्गास चालत नव्हती ते, असा अर्थ होतो.  अशा अस्पृश्यांना बंगाल प्रांतात 'अनाचरणीय जाती' अशी संज्ञा अद्यापि आहे.  'ग्रामाद् बहिष्कृत' असा अर्थ केला असता, तर आम्ही ठरविलेल्या व्याख्येप्रमाणे पाणिनीच्या काळी आजकालची अस्पृश्यता रूढ झाली होती असा ठाम सिद्धांत ठरला असता.  तथापि बहिष्काराचा उल्लेख, मग तो 'पात्रात्' असो की 'ग्रामात्' असो, इतका स्पष्ट पाणिनीच्या पूर्वी दुसरा मिळेपर्यंत पाणिनीच्या काळातच आमच्या प्रस्तुत अस्पृश्यतेचे प्रस्थान ठेवणे तूर्त भाग आहे.  पाणिनीचा देश हिंदुस्थानच्या हल्लीच्या पश्चिम शिवेवरचा पेशावर प्रांत होता.  अर्थात् हे प्रस्थान उत्तर हिंदुस्थानापुरतेच ठरत आहे.  दक्षिणेकडील अस्पृश्यतेचा विचार पुढील टप्प्यात करू.
२.  अव्वल औपनिषद काल
चांडाल आणि पौल्कस

सुदैवाने आपल्यास बृहदारण्यकोपनिषदातील चौथ्या अध्यायातील तिसर्‍या ब्राह्मणातील २२ व्या सूक्तात अस्पृश्यांच्या स्थितीसंबंधी मोठा मार्मिक उल्लेख आढळतो.  तो असा :

अत्र पिताऽपिता भवति माताऽमाता लोका अलोका देवा अदेवा वेदा
अवेदा अत्र स्तेनोऽस्तेनो भवति भ्रूणहाऽ भ्रूणहा चाण्डालोऽ चाण्डालः
पौल्कसोऽ पौल्कसः श्रमणोऽ श्रमणस्तापसोऽतापसोनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं
पापेन तीर्णो हि तदा सर्वाञ् शोकान्हृदयस्य भवति ।

ह्याच्या पूर्वीच्या २१ व्या सूक्तात आत्मस्थितिप्रत पोहचलेल्या प्राज्ञ पुरुषाची जी अत्यंत उच्च स्थिती वर्णिली आहे तिचेच वर्णन ह्या २२ व्या सूक्तात अधिक विस्ताराने केले आहे.  ह्याचा भावार्थ हा की, ह्या अत्युच्च स्थितीला पोहोचलेला पुरुष बापाला बाप म्हणून अथवा आईला आई म्हणून ओळखीत नाही, ह्या अभेद्य स्थितीत चांडालाचे चांडालत्व व पौल्कसाचे पौल्कसत्वही विलय पावते, इत्यादी इत्यादी.  म्हणजे आपल्या नेहमीच्या व्यावहारिक स्थितीत चांडाल व पौल्कस इत्यादी भेद तेव्हा पाळले जात असत असे दिसते.  बौद्ध वाङ्‌मयात या स्थितीला प्रज्ञापारमिता असे पारिभाषिक नाव असे.  जुन्या मताचे हिंदू चांडालादी वर्णबाह्य लोकांना दूर ठेवीत, केवळ प्रज्ञापारमितावस्थेतच त्यांचा अभेद कल्पीत असत.  तर उलटपक्षी बौद्धमतवादी व्यावहारिक स्थितीतही त्यांना स्पृश्य मानीत असत, असे सिद्ध होते.  बौद्ध जरी अस्पृश्यता मानीत नव्हते तरी इतर हिंदू ती मानीत असल्याने बुद्धोदयकाळी ती होती, हे आम्ही वर सिद्ध केलेच आहे.  परंतु त्याच्यापूर्वी सुमारे दोनतीनशे वर्षांच्या काळात म्हणजे बृहदारण्यक व छांदोग्य ह्या उपनिषदांच्या काळात अस्पृश्यता होती की नव्हती हे ठरविणे कठीण आहे.  ह्या काळी चांडाल व पौल्कस ह्या जाती तिरस्करणीय मानल्या जात होत्या असे उल्लेख सापडतात पण त्या आजच्यासारख्या अस्पृश्य व बहिष्कृत होत्याच असा स्पष्ट उल्लेख नाही.  निदान तूर्त सापडत नाही.

ह्याच प्रकारचे दोन उल्लेख छांदोग्य उपनिषदात आढळतात.  हे उपनिषदही जवळजवळ बृहदारण्यकाइतके जुने व विस्तृत आहे.  ह्याच्या ५ व्या अध्यायाच्या १० व्या खंडातील ७ वा श्लोक खाली दिल्याप्रमाणे आहे :

तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापद्येरन्
ब्राह्मणयोनिं वा क्षत्रिययोनिं वा वैश्ययोनिं वाथ य इह कपूयचरणा अभ्याशो
ह यत्ते कपूयां योनिमापद्येरन् श्वयोनिं वा सूकरयोनिं वा चाण्डालयोनिं वा ॥

अर्थ :  पुण्याचरण करणारे पितृयानात ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य इत्यादी आर्य ऊर्फ शुभ योनी प्राप्‍त करून घेतात व अशुभ आचरण करणारे कुत्रा, डुक्कर किंवा चांडालादी हीन योनीप्रत जन्म घेतात.  पुनः ह्याच उपनिषदाच्या ५ व्या अध्यायाच्या २४ व्या खंडातील ४था श्लोक असा आहे :

तस्मादु हैवं विद्यद्यपि चण्डालायोच्छिष्टं प्रयच्छेदात्मनि हैवास्य तद्वैश्वानरे हुतं स्यादिति ।

अर्थ :  ह्या खंडात अग्निहोत्राचे महत्त्व सांगून शेवटी म्हटले आहे की, जो ब्रह्मविद् आहे त्याने चंडालाला आपले उष्टे दिले तरी वैश्वानर आत्म्यामध्ये आहुती दिल्याप्रमाणेच पुण्य आहे.  ह्या दोन्ही श्लोकांचा भावार्थ बृहदारण्यकोपनिषदातील भावार्थाप्रमाणेच आहे.  एकंदरीत ह्या उपनिषदांच्या काळात आर्यांचे तीनच वर्ण होते आणि हल्लीचा जातिभेद नव्हता.  हे वर्ण केवळ जन्मावरच अवलंबून नसून कर्मावरून आणि ज्ञानावरूनही क्वचित घडत असत.  ह्या तीन वर्णांच्या बाहेरचा मोठा जो आर्येतर समाज त्यातील काही जाती आर्यांच्या स्वाधीन होऊन त्यांची परिचर्या करून राहत.  त्यांचा शूद्र नावाचा चौथा वर्ण पुढे बनविण्यात आला.  ह्या चौथ्या वर्णात समाविष्ट न झालेल्या चांडाल व पौल्कस इत्यादी तिरस्करणीय जाती वर्णबाह्य अशाच राहत होत्या.  यांनाच पुढे अप्रयत शूद्र अशी संज्ञा मिळून पुढे बुद्धोदयकाळी किंवा त्यांच्या आगेमागे आपंस्तंब सूत्राच्या काळी त्यांना हल्लीची अस्पृश्यता प्राप्‍त झाली असावी.  परंतु ह्या अव्वल उपनिषत्काळी चांडाल, पुल्कस इत्यादी जाती जरी हीन मानल्या जात होत्या तरी त्या खरोखरच अस्पृश्य आणि ग्रामबाह्य होत्या की नाही, हे ठरविण्यास निश्चित पुरावा नाही.  तरी बहुतकरून त्या तशा असाव्यात असाच अंदाज करणे जास्त योग्य होईल.
३.  ब्राह्मणकालीन अस्पृश्यता

प्राचीनात प्राचीन जे बृहदारण्यक उपनिषद त्याच्याही मागे वाङ्‌मयात ब्राह्मणकाल आहे.  कृष्णयजुर्वेदीय तैत्तिरीय ब्राह्मणाच्या तृतीय कांडात चांडाल व पौल्कस ह्या दोन राष्ट्रांचा केवळ नामनिर्देश मात्र आढळतो.  पण त्यावरून ही राष्ट्रे अगदी अस्पृश्य व ग्रामबाह्य होती असा तर्क काढण्यास मुळीच जागा नाही.  त्रैवर्णिक आर्याहून त्या भिन्न वंशाच्या होत्या.  फार तर त्या किंचित कमी गणल्या जात असाव्यात इतकेच सिद्ध होते.  ह्या तैत्तिरीय ब्राह्मणाच्या कालात पुरुषमेध करण्याची चाल अद्याप शिल्लक राहिलेली होती.  पण ह्या मेधात पशूंच्याऐवजी ज्या पुरुषांचा बळी देण्यात येत असे, त्या पुरुषाला ठार न मारता जिवंत सोडून देण्यात येत असे.  अद्यापि काही अस्सल मराठ्यांच्या घरी रानसटवाईची अथवा घोडेसटवाईची पूजा म्हणून एक विधी मूल जन्मल्यापासून त्याचे जावळ काढावयाच्या अगोदर करण्यात येत असतो.  हा विधी रानातच करावयाचा असतो.  रानसटवाईच्या पूजेत बकरे जिवंत मारून त्याचा नैवेद्य सटवाईला दाखवावयाचा असतो.  पण घोडेसटवाईच्या पूजेत एक बकरे आणून त्याचा बळी देऊन ते जिवंतच सटवाईच्या नावाने सोडावयाचे असते.  नैवेद्य व जेवण पुरणपोळीचेच असते.  माझ्या बाळपणी माझ्यामागून जन्मलेल्या सर्व भावंडांचे जावळ काढण्यापूर्वी हा घोडेसटवाईचा विधी माझ्या वडिलांनी केलेला मी स्वतः पाहिला आहे.  घोडेसटवाई या नावावरून पूर्वी घोडे जिवंत सोडले जात असावेत; पण गरिबीमुळे ती पाळी बकर्‍यावर, कोंबड्यावर व शेवटी अंड्यावर आणि लिंबावरही आली असावी.  हाच प्रकार तैत्तिरीय ब्राह्मणाच्या तृतीय कांडात वर्णन केलेल्या पुरुषमेधाचाही आहे.  पुरुषमेध म्हणजे ॠग्वेदाच्या १० व्या मंडलातल्या पुरुषसूक्तातील, विराटपुरुषाच्या मेधाप्रमाणे रूपकवजाच आहे.  ह्या तृतीय कांडातील ४ थ्या प्रपाठकात निरनिराळ्या लहान-मोठ्या देवतांना निरनिराळ्या जातींच्या पुरुषांच्या बळीचा विधी सांगितला आहे.  ह्या देवतांच्या महत्त्वाप्रमाणे पुरुषांच्या जातीचे महत्त्व अथवा लघुत्व दिसून येते.  १४ व्या मंत्रात ''बीभत्सायै (देवतायै) पौल्कसम्'' आणि १७ व्या मंत्रामध्ये ''वायवे (देवतायै) चाण्डालम्'' असे उल्लेख स्पष्ट आहेत.  ह्यावरून पौल्कस जातीचे लोक बीभत्स (शिश्नदेवतेची) पूजा करीत असावेत व चांडाल वायुदेवतेची पूजा करीत असावेत, असा तर्क करावा लागत आहे,  वायुदेवतेचा, संबंध रुद्र ऊर्फ शिव देवतेशी पोहोचतो.  ह्यावरून चांडाल आणि पौल्कस आताप्रमाणेच तेव्हाही शक्तीची आणि शिवाची उपासक राष्ट्रे असली पाहिजेत इतकेच सिद्ध होते.  ह्या पूजेचे प्रकार तेव्हा बीभत्स असले तरी ह्या जाती तेवढ्यावरूनच अस्पृश्य होत्या, असा मुळीच ध्वनी निघत नाही.
निषाद आणि वृषल

चांडाल आणि पौल्कस ह्यांशिवाय यास्काच्या निरुक्तात या जातींचा उल्लेख अध्याय ३, खंड १६ मध्ये पुढीलप्रमाणे आढळतो;
वदिति सिद्धोपमा ।  ब्राह्मणवत् वृषलवत् ।  ब्राह्मणा इव वृषला इव ।

ह्या मंत्रावर यास्कानेच जे भाष्य केले आहे त्यात वृषलाचा अर्थ सांगताना केलेल्या 'वृषलो वृषशीलो भवति वृषाशीलो वा ।'  ह्या व्युत्पत्तीवरून वृषल नावाची एक निराळी जात होती की बैलासारखा एखादा मठ्ठ अनार्य माणूस इतकाच वृषल याचा अर्थ घ्यावयाचा, असा विकल्प प्राप्‍त होतो.  चंद्रगुप्‍त मौर्याचा गुरू आणि दिवाण चाणक्य केव्हा केव्हा रागावून चंद्रगुप्तास 'रे वृषल' ('ए बैला') असा टोमणा मारीत असे.  ह्यावरूनही वृषल नावाची एक निराळी जात नसावी अशी शंका येते.

निरुक्ताचा अध्याय ३, खंड ८ यात माणसांच्या निरनिराळ्या २५ प्रकारांपैकी पंचजन हा एक प्रकार सांगितला आहे.  ह्या पंचजन नावाचा अर्थ सांगताना यास्काचार्यांनी 'चत्वारो वर्णा निषादः पंचम इति औपमन्यवः' असा औपमन्यव नावाच्या प्राचीन स्मृतिकारांचा दाखला दिला आहे.  त्याशिवाय निषादः कस्मात् ?  निषदनो भवति, निषण्णमस्मिन् पापकम् इति' ।  म्हणजे, ज्याच्यामध्ये पाप दृढ होऊन बसले असते तो निषाद, असा अर्थ स्वतः यास्काचार्य देत आहेत.  परंतु बुद्धोदयकालाच्या उपनिषदांतून फक्त शूद्र वर्णाचा उल्लेख सापडतो.  पाचव्या वर्णाचा उल्लेख औपमन्यवांनीच प्रथम केला आहे.  त्यावरून औपमन्यवांचा काळ उपनिषदांच्या मागूनचा म्हणजे बुद्धोदयानंतरचा किंवा फार तर तत्कालीन असावा; असे होते.  आणि यास्काचा काळ तर त्याच्याही मागूनचा असे सिद्ध होते.  मनुस्मृतीने यास्काच्याही मागून चांडालांना 'नास्ति तु पंचमः' असे म्हणूनही पुनः ५ व्या प्रकारात गणिले आहे.  त्याचा विचार योग्य स्थळी करू.

वर जे यास्क, पाणिनी वगैरे प्राचीन ग्रंथकारांचे उल्लेख आले आहेत, त्यांचा संदर्भ वाचकांनी फार सावधगिरीनेच समजला पाहिजे.  कारण त्यांच्या कालनिर्णयासंबंधाने विद्वानांत फार वाद माजून राहिला आहे.  जसजसे संशोधन जास्त होत आहे तसतसा हा वाद अधिकच माजत आहे.  यास्क आधी किंवा पाणिनी आधी, आणि हे दोघेही बुद्धकाळापूर्वी किंवा मागून, ही गोष्ट छातीवर हात ठेवून अद्यापि सांगण्यास कोणी विद्वान धजत नाहीत.  साधारणपणे यास्क, पाणिनीच्या पूर्वी कित्येक शतके झाला असावा अशी समजूत आहे.  कारण, पणिनीने यास्क शब्द सिद्ध करण्याचा प्रयत्‍न केला आहे.  ह्यावरून हा पाणिनीच्या पूर्वी असावा.  बृहदारण्यक उपनिषदात व पिंगल छंदःसूत्रात ह्याचा उल्लेख आहे, वगैरे पुण्याचे चित्रावशास्त्री आपल्या 'प्राचीन चरित्रकोशा'त लिहितात.  राजवाडे पाणिनीचा काळ इ.स.पू. १२००-९०० इतका मागे नेतात, सर डॉ. भांडारकर तो ७००-६०० ठरवितात, पण कित्येक पुरावे असेही मिळतात की, पाणिनी फार तर इ.स.पूर्वी ४००-३५० पेक्षा मागे जाऊ शकतच नाही.  राजशेखराची काव्यमीमांसा ख्रिस्ती शकानंतर १००० च्या सुमारास झाली.  तिच्यात उल्लेख आहे तो असा :

श्रूयते च पाटलिपुत्रे शास्त्रकारपरीक्षा -
अत्रोपवर्षवर्षाविह पाणिनिपिङगलाविह व्याडि: ।
वररुचिपतञ्ञली इह परीक्षिताः ख्यातिमुपजग्मुः ॥
काव्यमीमांसा, १० (पृ. ५५)

ह्या पाणिनी, पिंगल इत्यादी मंडळींच्या परीक्षा पाटलिपुत्र या राजधानीत झाल्या असल्या तर, पाटलिपुत्र हा गाव उदयी राजाने प्रथम राजधानीचा केला, त्यानंतर झाल्या असाव्या.  त्या उदयी राजाचा काळ इ.स.पू. ४५० हा आहे.  हरचरितचिंतामणीच्या २७ व्या सर्गात माहिती मिळते की, नंदाच्या पाटलिपुत्र राजधानीत शंकरस्वामीच्या वर्ष नावाच्या पुत्रापासून पाणिनी हा विद्या शिकला.  यावरूनही त्याचा काळ इ.स.पूर्वी ४००-३५० च्या सुमाराचा ठरतो.

ते कसेही असो !  ह्या प्राचीन ॠषींचा कालनिर्णय करण्याचे हे स्थळ मुळीच नव्हे.  पण निरुक्ताचा अध्याय ३, खंड ८ यात माणसाच्या २५ जातींचा उल्लेख केला आहे, असे वर म्हटले आहे, तेथे यास्काचार्यांनी प्रथम :-

पंचजना मम होत्रं जुषध्वम् ।  ॠग्वेदसंहिता, १०.५३.४.

असा श्रुतिमंत्राचा आधार देऊन त्यावरील भाष्यात स्पष्ट म्हटले आहे -

गंधर्वाः पितरो देवा असुरा रक्षांसीत्येके ।  चत्वारो वर्णा निषादः पंचम इत्यौपमन्यवः ॥

येथे पंचजन ह्या शब्दाचे दोन अर्थ स्पष्ट सांगितले आहेत.  'गंधर्व, पितर, देव, असुर, राक्षस' हा एक अर्थ आणि 'चार वर्ण, म्हणजे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र आणि पाचवा निषाद, म्हणजे वर्णबाह्य मानलेल्यांचा समुदाय, हा दुसरा अर्थ.  आता हे औपमन्यव स्मृतिकार कोण व केव्हाचे असावेत हाच प्रश्न मुद्द्याचा आहे.  ब्राह्मणकाळात आणि अव्वल उपनिषद्काळात तीनच वर्ण होते.  पुढे चौथा शूद्रवर्ण समाविष्ट केला तो अव्वल उपनिषदांचा काळ नव्हे.  तो पाणिनीचा काळ; म्हणून हे औपमन्यव पाणिनीच्या, किंबहुना ते ज्या अर्थी पाचवा वर्ण मानतात त्या अर्थी बौद्धांच्या काळी, किंवा त्यानंतरचे, असावेत असा तर्क होत आहे व त्यांचा उल्लेख ज्या यासकाचार्यांनी केला ते पाणिनीनंतरचे अशी अर्थापत्ती निघत आहे.  पण यासकाचार्यांचा काळच बृहदारण्यक उपनिषदाच्या वेळी ठरत असल्यास औपमन्यव त्याहूनही पूर्वीचे ठरून पाचवा वर्ण जो निषादांचा तो इ.स.पू. ८००-९०० चा ठरून जवळजवळ श्रीकृष्णाच्या काळापर्यंत मागे जाऊ पाहतो.  निषाद म्हणून कोणी एक विवक्षित जात नव्हती.  पण शूद्रवर्णाहून ते निराळे व वर्णबाह्य होते हे खरे.  तथापि, ते आमच्या वरील व्याख्येप्रमाणे अस्पृश्य आणि ग्रामबाह्य होते असे ठरत नाही.  वाचकांनी ह्या सर्व गोष्टी तारतम्याने व सावधपणानेच विचारात घ्याव्यात हे बरे.

प्रो. मॅक्डोनेल व कीथ यांनी Vedic Index या नावाचा वेदांतील शब्दांचा कोश तयार केला आहे.  त्याच्यात ४५३ पानावर निषाद शब्दासंबंधी पुढील खुलासा केला आहे :

Nishada is found in later samhitas and the Brahmans.  The word seems to denote not so much a tribe but a general term for the Non-Aryan tribes who were settled down but were not under Aryan control as the Shudras were; for the Aupamanyava took the five people panchajana to be the four castes and the Nishadas and the Commentator Mahidhara explains the word as Bhills.

अर्थ :  ''निषाद हा शब्द नंतरच्या संहितांमध्ये आणि ब्राह्मणांमध्ये आढळतो.  तो शब्द येथे विशिष्ट जातिवाचक नसून सामान्येकरून ज्या आर्येतर जाती त्या वेळेस वसाहत करून होत्या; परंतु शूद्रांप्रमाणे ज्या आर्यांच्या सत्तेखाली आल्या नव्हत्या अशा सामान्य जातींचा वाचक आहे, असे वाटते.  कारण, औपमन्यव हे पंचजन याचा अर्थ चार वर्ण आणि निषाद असा घेतात, आणि भाष्यकार महीधर निषाद शब्दाची भिल्ल अशी व्याख्या करतो.'' ह्यावरून निषाद ही जमात चातुर्वर्ण्याच्या बाहेरची होती, तरी ती अस्पृश्य खात्रीने नव्हती; आणि भिल्ल, सांताळ, गोंड वगैरे रानटी जाती आजही अस्पृश्य नाहीत हे ध्यानात घेण्यासारखे आहे.
४.  श्रीकृष्ण काल

बृहदारण्यकोपनिषद हे सर्व उपनिषदांत अत्यंत प्राचीन असे जर्मन प्रोफेसर पॉल डॉयसन इत्यादिकांनी ठरविले आहे.  त्या काळापर्यंत म्हणजे इ.स.पूर्वी सुमारे ८०० वर्षे तरी -जास्तच पण कमी नव्हे - चांडालांची व पौल्कसांची आताप्रमाणे बहिष्कृत आणि अस्पृश्य अशी स्थिती थोड्याबहुत अंशाने व्हावयास लागली होती.  ह्याही पलीकडे आर्येतर शुद्र राष्ट्रांची नावे छांदस वाङ्‌मयात फार क्वचित आढळतात.  त्या राष्ट्रांची स्थिती बहिष्कृत आणि अनाचरणीय होतीच असा सबळ पुरावा सापडत नाही.  उलट ती तशी नसावी असे समजण्यास जे पौराणिक उल्लेख सापडतात त्यांचा आता निर्देश करू.  ब्राह्मणांच्या मागील काळ म्हणजे भारतीय युद्धाचा काळ.  हा श्रीकृष्ण वासुदेवाचा काळा होय.  पुराणकालाचा शास्त्रीय, निःपक्षपाती आणि सूक्ष्म असा विचार मि. एफ. ई. पार्जिटर यांनी आपल्या Ancient Indian Historical Tradition ह्या अत्यंत परिश्रमाने तयार केलेल्या पुस्तकात केला आहे.  ह्या ग्रंथाच्या १५ व्या भागात भारतीय युद्धाचा काळ इ.स.पूर्वी ९५० वर्षांचा असावा असा पुष्कळशा राजकुलांच्या वंशावळ्यांवरून ठरविण्याचा पार्जिटरने प्रयत्‍न केला आहे.  ह्याच्या अलीकडे कोणीही भारतीय युद्ध आणू शकत नाही.  पौरस्त्य पंडित हा काळ दीड हजारांपासून दोन हजार वर्षे मागे नेतात; पण त्यांनी पार्जिटरइतके पुरावे दिले नाहीत.

श्रीकृष्णाचा काळ नक्की कोणताही असो.  त्याच्या काळी भारतात प्रबळ आर्येतर राष्ट्रे होती.  त्यात चांडाल हे राष्ट्र प्रमुख होते.  श्रीकृष्णाच्या अष्टनायिकांत जांबवती नावाची एक अस्वल (?) जातीची कन्या होती.  तिच्याशी श्रीकृष्णाचा प्रीतिविवाह झाला.  ती कृष्णाला इतकी प्रिय होती की, तिच्यापोटी पुत्र व्हावा म्हणून त्याने कैलासास जाऊन शंकराचा प्रसाद प्राप्‍त करून घेतला व त्या योगाने त्याला सांब नावाचा पुत्र झाला.  हाच पुढे शिबी या नावाने प्रसिद्ध राजा झाला असा उल्लेख महाभारतात आहे.  हे शिबी नावाचे आर्येतर राष्ट्र सिंधू नदीच्या आसपास होते व याच्याशी यदू ह्या आर्याचा शरीरसंबंध झाला होता असाही भारतात उल्लेख आहे.  परंतु हाच दाखला आमच्या प्रस्तुत विषयाला बरोबर लागू पडेल अशा रीतीने पाली ग्रंथांतून अधिक स्पष्टपणे सांगितलेला आढळतो.  तो येणेप्रमाणे :

गाथा :  अत्थि जंबावती नाम माता सिबिराजस्स ॥
सा भारिया वासुदेवस्स कण्हस्स अहोसि पियाऽति ॥१४८५॥

अट्ठकथा (अर्थकथा) :  जंबावतीति सिबिरञ्जे माता कण्हायनगोत्तस्स दसभातिकानं जेट्ठस्स वासुदेवस्स पिया महेसी अहोसि ।  सो किर एकदिवसं, द्वारावतीती निक्खमित्वा उय्यानं गच्छन्तो, चंडालगामतो केनचिदेव करणीयेन पविसन्तीं, एकं एकमन्ते ठितं अभिरूपं कुमारिकं दिस्वाऽव पटिबद्धचित्तो हुत्वा, किंजातिकाति पुच्छापेत्वा, चंडालजातिकाऽति सुत्वाऽपि पटिबद्धचित्तताय विप्पटिसारी हुत्वा सस्सामिकभावं पुच्छपेत्वा, अस्सामिकाऽति सुत्वा, तमादाय, ततोऽवनिवत्तित्वा निवेसनं नेत्वा, रतनरासिम्हि ठपापेत्वा, अग्गमहेसिं अकासि ।  सा सिविनामं पुत्तं विजायी ।  सो पितु अच्चयेन द्वारावतीयं रज्जं कारेसि तं संधाय इदं वुत्तं इति ।  सो इमं उदाहरणं आहरित्वा एवरूपोपि नाम खत्तियो चंडालिया सद्धिवासं कप्पेसि, अम्हेसु तिरच्छानगतेसु किंवत्तब्बं अञ्ञमञं संवासरोचनं ञेव पमाणंऽति वत्वा अपरंऽपि उदाहरत्तो आह !-
महाउगम्म जातक (५४६), गाथा १४८५ (अट्ठकथेसह)

मूळ ग्रंथातले शब्द जसेच्या तसेच वाचकांस समजावेत म्हणून हा पाली उतारा घेतला आहे.  ह्याचा मराठीत भावार्थ असा होतो :

''शिबी राजाची आई जंबावती नावाची कृष्ण कुळातील वासुदेवाची प्रिय भार्या होती,''  एवढीच मूळची गाथा.  तिच्यावर पुढील काळी अट्ठकथा ऊर्फ भाष्य झाले ते असे :  ''कृष्णायन गोत्रातील १० भावांपैकी वडील जो, वासुदेव, त्याची जंबावती नावाची प्रिय राणी शिबी राजाची आई होती.  तो (वासुदेव) एके दिवशी द्वारकेच्या बाहेर निघून बागेकडे जात असता, चंडालवाड्यातून काही कामासाठी (मुख्य शहरात) प्रवेश करणारी एक लावण्यवती कुमारिका एका बाजूला उभी राहिलेली पाहू, आकृष्टचित्त होऊन, ती कोणत्या जातीची आहे असे (दुसर्‍याकडून) विचारवून, चंडाल जातीची आहे असे ऐकूनही, मोहित झाल्यामुळे विवश होत्साता तिला स्वामी (पती) आहे काय हे विचारून, नाही असे ऐकून, तिला घेऊन, तेथून निघून घरी नेऊन रत्‍नराशीवर बसवून तिला पट्टराणी करिता झाला !  तिला शिबी नावाचा पुत्र झाला.  त्याने बापाच्या मागे द्वारावतीचे राज्य केले असे वृत्त आहे.  क्षत्रियाने चांडालीशी विवाह केला ही तर गोष्ट असो; पण मनुष्य आणि पशू अशा भिन्न योनीमध्येही संयोग होणे स्वाभाविक आहे.  संवासाचे कारण जाती किंबहुना योनीही नसून केवळ प्रीतीच होय असे दाखविण्यासाठी दुसरे उदाहरण पुढे देत आहे...''

प्रस्तुत विषयावर इतका तपशीलवार स्पष्ट दाखला इतक्या प्राचीन काळातील दुसरा मिळणे अत्यंत मुष्कील आहे.  ह्यातील मूळ गाथा जी आहे ती फार प्राचीन- बौद्धकाळापूर्वीची- असावी.  अट्ठकथा ऊर्फ भाष्य जे आहे ते मात्र गौतम बुद्धानंतरच्या काळातील आहे.  मी ह्या उतार्‍याविषयीचा एक निबंध भारत इतिहास संशोधन मंडळाच्या एका संमेलनापुढे वाचला, तेव्हा 'भांडारकर इन्स्टिट्यूट' चे सेक्रेटरी प्रो. परांजप्ये ह्यांनी असा आक्षेप घेतला की, हा सबंध पालीतील उल्लेख व सर्व जातक कथा अलीकडच्या आहेत, इतकेच नव्हे, तर त्यांतून केवळ हिंदू ऐतिहासिक पुरुषांना ठिकठिकाणी कमीपणा आणण्याचा प्रयत्‍न केला गेला आहे.  त्यामुळे त्या ग्रंथाचे ऐतिहासिक महत्त्व फारसे नाही.  परांजप्यांचे म्हणणे काही असो.  केवळ इतिहासाच्या दृष्टीने तुलना करावयाची झाल्यास, हिंदू पुराणे व पाली वाङ्‌मय यांचे दरम्यान, सत्य, सरळपणा, निर्हेतुकपणा व सरसपणा इत्यादी गुणांचे पारडे हिंदू पुराणांपेक्षा पाली वाङ्‌मयाकडे अधिक झुकते आहे हे निःपक्षपाती पंडितांना पटेल अशी मला उमेद आहे.  

जातकग्रंथ जरी अलीकडचे असले तरी ते हल्लीच्या महाभारताहूनही अलीकडचे असतील असे नाही.  शिवाय त्या ग्रंथात ज्या गाथा आहेत त्यांतील दंतकथांचा अंश प्रत्यक्ष गौतम बुद्धाच्याही काळापूर्वी उत्तर हिंदुस्थानातच नव्हे तर मेसॉपोटेमियापासून गंगेच्या किनार्‍यापर्यंत तत्कालीन आठवणींच्या वातावरणात वावरत होता हे प्राचीनेतिहासवेत्त्यांना सांगण्याची जरुरी नाही.  म्हणून; मला केवळ माझ्या प्रस्तुत विषयासाठी म्हणजे भारतीय इतिहासाचे टप्पे कसे पडत गेले हे पाहण्याच्या कामी हा वरील पाली भाषेतील उतारा बिनमोल वाटत आहे.  त्याचे कारण असे :  वरील गाथेत जांबवती अथवा जंबावती आणि वासुदेव ह्यांच्या नुसत्या नावांचा आणि नात्याचाच उल्लेख आहे.  जांबवती व वासुदेव हे भिन्न वंशांतले होते; पण तेवढ्यावरूनच त्या काही अशा भिन्न वंशांत विवाहसंबंध होत नव्हते किंवा जंबावतीच्या वंशाला अस्पृश्य मानण्यात येत होतेच, असे समजण्यापुरता वरील गाथेत तरी पुरावा नाही.  ह्यावरून श्रीकृष्णाच्या काळी आर्येतर लोकांवर - निदान चंडालासारख्या राजवैभवी आर्येतरांवर - ग्रामबहिष्कार पडून ते लोक किंवा ते राष्ट्र अस्पृश्य बनले होते असे मला वाटत नाही.  ह्याच काळी भीमानेही हिडिंब रावाच्या आर्येतराची मुलगी हिडिंबा हिच्याशी विवाह केला.  तिच्या पोटी घटोत्कच नावाचा पुत्र झाला.  बाजीरावाला मस्तानीच्या पोटी समशेरबहाद्दर होऊन तो जसा पानिपतच्या युद्धात हिंदूंच्या बाजूने कामास आला; तसाच घटोत्कचही ३००० वर्षांपूर्वी घडलेल्या युद्धात त्याच रणांगणात कामास आला हे महाभारतात सांगितले आहे.  तसाच अर्जुनाचा पुत्र बभ्रुवाहन हाही आईकडून आर्येतरच होता.  न जाणो प्रत्यक्ष पांडव आणि त्यांचे साथीदार कृष्णायन गोत्र, हेही आर्य होते की द्राविड होते हे ऐतिहासिकरीत्या सिद्ध करणे दिसते तितके सोपे नाही.  असो !  तो आमचा प्रस्तुत मुद्दा नव्हे.  आमचा प्रस्तुत प्रश्न इतकाच की, भारतीय युद्धाचे काळी हिंदुस्थानात हल्लीच्या स्वरूपात ग्रामबहिष्कार व अस्पृश्यता होती की नव्हती ?  मला वाटते, आर्य-आर्येतरांचा शरीरसंबंध झाल्याची वर दिल्याप्रमाणे अनेक उदाहरणे प्राचीन ग्रंथांत सापडतात.  त्यांवरून अस्पृश्यता त्या काळी नव्हती.  'होती' असा सिद्धांत कोणी करू पाहील तर त्याला इतक्या प्राचीन वाङ्‌मयात तूर्त पुरावाच मिळत नाही.  हा पुरावा पुढे बृहदारण्यकोपनिषदापासून मिळू लागतो; व तो बुद्धाच्या काळी भरपूर मिळून, तेव्हा मात्र अस्पृश्यतेची संस्था हल्लीच्या स्वरूपात स्थापित झाली होती, असे म्हणण्यास फारशी हरकत वाटत नाही.  

वरील पाली भाषेच्या उतार्‍यातील जी गाथा आहे तिची वासलात अशी लागली.  पण जे भाष्य आहे ते मात्र नंतरच्या ज्या काळात हल्लीची विस्तृत भारत, रामायण ही काव्ये रचली गेली, त्या नागरसंस्कृत व नागरपाली ह्या काळातील असावे असा माझा तर्क आहे.  ह्या काळी चंडालवाडे ऊर्फ महारवाडे मुख्य नगराच्या बाहेर वसविले जात होते.  जंबावती बाजूला उभी होती.  (मलबारात हल्लीदेखील स्पृश्य वाटने जाऊ लागला असता अस्पृश्य मनुष्य बाजूला उभा राहतो.)  ती चांडाल जातीची आहे असे ऐकूनही तिच्याशी श्रीकृष्णाने विवाह केला हे जे आश्चर्य वाटत आहे; ते नंतरच्या काळातल्या भाष्यकाराला वाटणे साहजिकच आहे.  पण प्राचीन गाथाकारांना वाटण्याचे कारण नाही.  त्यांच्या काळी अस्पृश्यता नव्हती.  प्रत्यक्ष कृष्णाचा म्हणजे भारतीय युद्धाचा काळ, किंबहुना पाली गाथाकारांचाही काळ, पाली अट्ठकथाकारांच्या बराच पूर्वीचा, किमान पक्षी पाचसहाशे वर्षे तरी अगोदरचा, असावा.  गाथा आणि अट्ठकथा एकाच ग्रंथात आहेत,  एवढ्यावरून त्यांचा काळही एकच असावा असे गृहीत धरता येत नाही.  त्यावरील विषयावरून तरी तसे खास म्हणता येत नाही.  संशोधक राजवाडे यांनी पाली भाषेचा काळ शालिवाहन शकापूर्वी १५०० वर्षे धरला आहे.  पाणिनीय संस्कृताचाही काळ तितकाच प्राचीन धरला आहे.  राजवाडे यांची अतिशयोक्तीकडे असलेली प्रवृत्ती ध्यानात घेतली असता, पाणिनीचा काळ इतका मागे खेचता येत नसला तरी पाली गाथांचा काळ भारतीय युद्धाचे काळापर्यंत मागे नेण्यास हरकत दिसत नाही.  आणि ह्या काळात कृष्णवासुदेव आणि पांडव व इतर ऐल (सोमवंशी) ऊर्फ आर्य क्षत्रिय हिंदुस्थानात त्यांच्याही पूर्वी आलेल्या सूर्यवंशी - म्हणजे मिसरी ऊर्फ इजिप्शियन अथवा द्राविड - क्षत्रियांशी बेटीव्यवहार करीत असत, इतकेच नव्हे तर शूद्र, नाग अथवा चांडालादी इतर क्षत्रिय कुलांशीही बेटीव्यवहार करीत असत, हे निर्विकार इतिहासज्ञांस कबूल करणे फारसे जड जाईल, असे मला वाटत नाही.  अशा विधानांस ग्रांथिक पुरावा मिळाल्यास ते चांगलेच, पण तो दुर्मिळ असल्यास त्याच्याविषयी आग्रह धरण्याचे संशोधकास कारण नाही.  असा कोणी आग्रहच धरल्यास वरील पाली उतारा महत्त्वाचा आहे, असे मी समजतो.  पण हा उतारा म्हणजे केवळ सिद्धांतच आहे, असेही माझे म्हणणे नाही, ही गोष्ट वाचकांनी ध्यानात बाळगावी.  प्रागैतिहासिक काळात प्रवेश केल्यावर प्रत्येक वाचकाने स्वतःच संशोधक बनावे.  इतरांनी व्यर्थ वादात पडू नये.  वरील पाली गाथेचा व तिच्यावरील अट्ठकथेचा, कालतः तारतम्यपूर्वक बारीक विचार केला असता असे दिसते की, श्रीकृष्णाच्या काली हल्लीची अस्पृश्यता मुळीच नसून केवळ अनाचरणीयता असावी.  ती केवळ परकीयासंबंधीच असावी.  आणि तीही श्रीकृष्णाने उल्लंघिली.
५.  वेद-मंत्र काल

ज्ञानकोश, भाग तिसरा, पान ३६३ वर 'वेदकालातील शब्दसृष्टी ह्या कथळ्याखाली वेदकालीन जातींची जी नावे दिली आहेत, त्यांतून हीन जातींची नावे निवडून पुढे दिली आहेत.

संहितातील नावे  (तक्ता पाहण्यासाठी येथे क्लिक करा)

वरील यादींचा वेदकाल म्हणजे मंत्र, आरण्यक, उपनिषद् व सूत्रकालापर्यंतचा काल असे ज्ञानकोशकारांनी म्हटले आहे.  खास ॠग्वेदसंहितेत वृषल हेच एक नाव आढळते.  दहाव्या मंडलाशिवाय जातिवाचक शब्दच आढळत नाहीत असे, ॠग्वेदाचा अगदी बारकाईने अभ्यास ज्यांनी चालविला आहे, त्या गुरुवर्य प्रि. राजवाड्यांनी सांगितले.  तथापि अधिक शोधाअन्ती जी जातिवाचक नावे आढळली.  ती पुढे दिली आहेत.  जीत 'वृषल' हा शब्द आहे, ती ॠग्वेदातील ॠचा अशी आहे :

पूर्वाह्वे अश्वान्युयुजे हि बभ्रून् ।  सो अग्नेरत्ने वृषलः पपाद ॥
ॠग्वेदसंहिता, १०.३४.११.

अर्थ - जो (जुगार खेळणारा) सकाळी तांबडे घोडे रथास जुंपून निघाला, तो दिवसाच्या (अग्नीच्या) शेवटी वृषल म्हणजे बैल हाकणारा होऊन पडला, म्हणजे जुगारात हरला.  येथेही वृषल ह्याचा अर्थ अस्पृश्य असा मुळीच होऊ शकत नाही.  ह्यावरून अस्सल मंत्रवाङ्‌मयात अस्पृश्यतेचा मागमूसही नाही, हेच सिद्ध होते.

अस्पृश्यतेचा जरी प्रत्यक्ष पुरावा मंत्रकालात मिळत नाही, तरी ॠग्वेदाच्या सातव्या मंडळात काही ॠचा आढळतात त्यावरून काही परधर्मी-परजातींविषयी आर्य ॠषींना किती भयंकर तिटकारा वाटत होता ते दिसते.  ह्यांपैकी काहींचा परविच्छेद करून त्या पुढे देत आहे.  

किमीदिन
) इंद्रासोमा सम् अघऽशंसम् अभि अघम् तपुः ययस्तु चरुः अग्निवान्ऽइव ।
ब्रह्मऽद्विष क्रव्यऽअदे घोरऽचक्षसे द्वेषः धत्तम् अनवायम् किमीदिने ॥
ॠग्वेद पदपाठ, ७.१०४.२.

अर्थ - हे इंद्रा आणि सोमा, दुष्ट किमीदिनाभोवती त्याचे पाप विस्तवात तापणार्‍या हांड्याप्रमाणे तापत राहो.  प्रार्थनेचा शत्रू, कच्चे मांस खाणारा, भयानक डोळ्यांचा जो किमीदिन त्याच्याशी निरंतर द्वेष राख.


२)  मा नः रक्षः अभि नट् यातुऽमावताम् अप उच्छतु मिथुना या किमीदिना ।
पृथिवी नः पार्थिवात् पातु अंहसः अन्तरिक्षम् दिव्यात् पातु अस्मान् ॥
ॠग्वेद पदपाठ ७.१०४.२३.

अर्थ - जादूगार राक्षस आम्हांजवळ न येऊ देत.  उषा किमीदिनांच्या जोडप्यांना हाकून देवो.  पृथ्वी आम्हांला पार्थिव संकटांपासून राखो.  आणि आकाशातून येणार्‍या विघ्नांपासून अंतराळ राखो.
यातुधान
३)  यः मा अयातुम् यातुऽधान इति आह यः वा रक्षाः शुचिः अस्मि इति आह ।
इन्द्रः तम् हन्तु महता वधेन विश्वस्य जन्तोः अधमः पदीष्ट ॥
ॠग्वेद पदपाठ ७.१०४.१६.

अर्थ - मी राक्षस नसून मला जो राक्षस म्हणतो आणि स्वतः राक्षस असून आपण राक्षस नाही असे म्हणतो, अशा दोघांनाही इंद्र तीव्र शस्त्राने मारो.  सर्वांत अत्यंत नीच अशा राक्षसाचा नाश होवो.

मूरदेव
४)  इन्द्र जहि पुमांसम् यातुऽधानम् उत स्त्रियम् मायया शाशदानाम् ।
विग्रीवासः मूरऽदेवाः ॠदन्तु मा ते दृशन् सूर्यम् उत्ऽचरन्तम् ॥
ॠग्वेद पदपाठ ७.१०४.२४.

अर्थ - रे इंद्रा !  जादुविद्येत जय मिळविणार्‍या आणि एकत्र रमणार्‍या पुरुष व स्त्री राक्षसांना ठार मार.  ज्यांचे देव मूर्ख आहेत आणि माना वाकड्या आहेत, अशा दुष्टांचे पतन होवो.  ते कधीच उदयास येणार्‍या सूर्याला न पाहोत.

शिश्नदेव
५)  न यातवः इन्द्र जूजुवुः नः न वन्दना शविष्ठ वेद्याभिः ।
सः शर्धत् अर्यः विषुणस्य जन्तोः मा शिश्नदेवाः अपि गुः ॠतम् नः ॥
ॠग्वेद पदपाठ ७.२१.५

अर्थ - हे बलवान इंद्रा !  कोणाही दुष्ट शूत्रूंनी आपल्या काव्यांनी आमचा पराभव केला नाही.  आमचा खरा देव त्यांच्या कळपांना जिंको.  हे बीभत्सपूजक आमच्या उपासनास्थानाजवळ न येवोत.

६)  सः वाजम् याता अपदुःऽपदा यन् स्वःऽसाता परि सदत् सनिष्यन् ।
अनर्वा यत् शतऽदुरस्य वेदः घ्नन् शिश्नऽदेवान् अभि वर्पता भूत् ॥
ॠग्वेद पदपाठ १०.९९.२.

अर्थ - तो (अग्नी) अत्यंत शुभ मार्गाने युद्धास जातो.  स्वर्गातील ज्योती मिळविण्याकरिता तो झटतो.  तो आपल्या विद्येने न अडखळता शंभर दरवाज्यांच्या किल्ल्यांतील भांडार लटतो, आणि शिश्नदेवांना ठार करतो.

पुरातन अस्पृश्यतेचे रूपनिदर्शन

प्रकरण दुसरे

बुद्धोदयकालीन अस्पृश्यता

गौतम बुद्धाचा उदय म्हणजे भारतीय इतिहासातील, किंबहुना आशियाखंडाच्या इतिहासातील एक मोठी मुहूर्तमेढ होय.  कोणत्याही ऐतिहासिक विषयाचे विवेचन करावयाचे झाल्यास ह्या मेढीपासून पुढे, म्हणजे अलीकडे ऐतिहासिक काळात, व मागे, म्हणजे पलीकडे प्रागैतिहासिक काळात, शोध करीत जावे लागते.  आणि आम्हाला अस्पृश्यतेचा छडा लावण्यासाठी ह्या दोन भिन्न दिशांनी ह्या मेढीपासून आगेमागे गेले पाहिजे.  म्हणून प्रथम प्रत्यक्ष बुद्धादयकाली, म्हणजे इ.स. पूर्वी ६०० वर्षांच्या सुमारास अस्पृश्यतेची, उपरिनिर्दिष्ट व्याख्येच्या दृष्टीने किती प्रतिष्ठा झाली होती, ते पाहू या.  ह्या काळी उत्तर भारतात चार वर्णांची आर्यांनी तर पूर्ण स्थापना केली होतीच.  ती वर्णव्यवस्था जवळजवळ जन्मसिद्ध मानली जात असे.  इतकेच नव्हे, तर ब्राह्मण आणि क्षत्रिय ह्या दोन्ही जाती डोईजड झाल्या असून त्यांच्यात परस्पर वर्चस्वासाठी तीव्र तंटा चालू होता.  स्वतः बुद्ध आणि महावीर, तसेच त्यांचे अनुयायी, क्षत्रिय वर्णाला सर्वश्रेष्ठ मानीत आणि ब्राह्मण वर्गास त्यांचे आश्रित समजत.  पुढे जी ब्राह्मणी संस्कृतीची पुराणे झाली त्यांतही राम, कृष्ण इत्यादी अवतारी पुरुष आणि जनकादी तत्त्वद्रष्टे हे क्षत्रियच होते; म्हणून क्षत्रियांविषयीची पूज्यबुद्धी ब्राह्मणांमध्येही पुढे रूढ झालेली आढळते.  तथापि ब्राह्मण आणि क्षत्रिय यांचा जातिमत्सरविषयक तंटा बुद्धाच्या पूर्वीच विकोपाला गेला होता, हे पाली आणि संस्कृत वाङ्‌मयावरून उघड होते. ह्या दोन डोईजड वर्णांनी वैश्य नावाच्या सामान्य आर्य वर्गालाही तुच्छ मानिले होते; मग आर्येतर शूद्रांची काय कथा ?

स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यांति परां गतिम् ।  (भगवद्‍गीता, ९.३२) ह्या भगवद्‍गीतेच्या उदार उद्‍गारावरूनच सिद्ध होते की, त्या काळी शूद्रांप्रमाणे वैश्यांचा दर्जाही ब्राह्मण-क्षत्रियांकडून कमीच मानला गेला होता.  आध्यात्मिक बाबतीत स्त्रियांचा दर्जा शूद्रांपेक्षाही कमी होता.  प्रत्यक्ष गौतम बुद्धालाही स्त्रीसमाजाविषयी म्हणण्याइतका आदर नव्हता.  अशा वेळी शूद्रत्वाचाही मान ज्यांना मिळाला नव्हता अशा अतिशूद्र वर्गाची स्थिती वरील व्याख्येप्रमाणे पूर्णपणाने बहिष्कृत होती.  मानीव चार वर्णांचा हळूहळू लोप होऊन हल्ली दृढ झालेल्या जाती-पोटजाती ह्यांची आर्थिक पायावर झपाट्याने उभारणी चालली होती.  आणि ह्या उभारणीत अतिशूद्रांना कोणत्याही वृत्तीचा अधिकार अथवा धंद्याची मान्यता दिली गेली नव्हती.  अस्पृश्य जाती ग्रामबाह्य ठरून त्या वंशपरंपरागत नीच आणि व्यवहारवर्ज्य ऊर्फ अनाचरणीय ठरल्या होत्या.  म्हणूनच ह्या सर्व अन्यायाला विरोध करण्यासाठी गौतमाचा शुद्ध बुद्धिवाद उदय पावला.  त्याच्या काळी चांडाल, निषाद, वृषल, पुक्कस, (पुल्कस) इत्यादी ज्या जाती अस्पृश्य आणि ग्रामबाह्य होत्या त्यांनाही तो उपदेश करी व त्यांतील कोणी योग्य दिसल्यास त्यास आपल्या भिक्षुसंघातही निःशंक घेई.  थोडक्यात सांगावयाचे ते हे की, उत्तर भारतात, म्हणजे आर्यावर्तात, चार वर्ण आणि त्यातील सर्व पोटभेदांचाच तत्कालीन ग्रामव्यवस्थेत समावेश झाला होता.  आणि ह्या वर्णव्यवस्थेबाहेरील अतिशूद्रांची किंवा असत-शूद्रांची गावाबाहेर पण जवळच वस्तीची व्यवस्था झाली होती.  आपस्तंब धर्मसूत्र मनुस्मृतीपेक्षा आणि भगवद्‍गीतेपेक्षाही जुने आहे.  ते बुद्धपूर्वकालीन असावे, निदान बुद्धसमकालीन तरी असावे.  त्यात ब्राह्मणादी उच्चवर्णीयांचा स्वयंपाक सत्शूद्रांनी करावा आणि स्वयंपाक करतेवेळी आचमन म्हणजे आंघोळ कशी करावी ह्याविषयी खालील नियम आहे.

आर्याधिष्ठिता वा शूद्राः संस्कर्तारः स्युः ॥४॥  तेषां स एवाचमनकल्पः ॥५॥
अधिकमहरहः केशश्मश्रुलोमनखवापनम् ॥६॥
-आपस्तंब धर्मसूत्र, प्रश्न २, खण्डिका ३.

आर्यांच्या घरी स्वयंपाक करताना त्यांच्या देखरेखीखाली सत्शूद्रांनी आर्यांप्रमाणेच आचमन करून म्हणजे हस्तपादादी अवयव धुवून रोज रोज केस, मिशा, नखे काढून कामाला लागावे, असा संप्रदाय होता.  हल्लीही अस्पृश्य मानलेल्या बटलरांना युरोपियन साहेबांच्या बंगल्यांत हेच नियम हुबेहूब पाळावे लागतात.  पुढे ह्याच आपस्तंब सूत्रात म्हटले आहे की-

अप्रयतोपहतमन्नं अप्रयतं न त्वभोज्यम् ॥२१॥
अप्रयतेन तु शूद्रेणो उपहृतमभोज्यम् ॥२२॥

रा. सातवळेकरांनी प्रयत शब्दाचा अर्थ स्वच्छ असा केला आहे.  त्याचा अर्थ आर्यांच्या नियमनाखाली आलेला किंवा वर्णव्यवस्थेत स्वीकारलेला शूद्र असाही होईल.  शिकवून तयार केलेला - ट्रेन्ड - असा अर्थ होईल.  अशा शिकलेल्या शूद्राने आणलेले अन्न घ्यावे, अप्रयत म्हणज न शिकलेल्या - अन्ट्रेंड - असत्शूद्राचे घेऊ नये, असा अर्थ होतो.  ह्यावरून अप्रयत शूद्र हेच ग्रामबाह्य अतिशूद्र असावेत असा तर्क होतो.  अशाच एका बहिष्कृत बाईजवळ तथागताने म्हणजे गौतम बुद्धाने पाणी पिण्यास मागितले, अशी एक बौद्ध कथा वर सांगितलेल्या ख्रिस्ताच्या कथेसारखीच आहे.  सोपाक (श्वपच) नावाच्या एका चांडाळाला भिक्षुसंघात घेतले हे प्रसिद्धच आहे.  बुद्धकालीन समाजव्यवस्थेसंबंधी साधार ऐतिहासिक माहिती पाली वाङ्‌मयावरून तयार केलेली प्रसिद्ध बौद्ध वाङ्‌मयसंशोधक प्रो. र्‍हिस डेव्हिड्स ह्यांच्या 'बुद्धिस्ट इंडिया' ह्या ग्रंथाच्या ४ थ्या भागात चांगली मिळण्यासारखी आहे.  ती पुढे यथानुक्रम आढळेल.  असो.

आता आपण प्रथम ह्या बुद्धोदयकालाच्या मागे मागे अस्पृश्यतेचा छडा लावीत, प्राचीन वाङ्‌मयात मिळतील तितके संदर्भ शोधीत जाऊ.  अगदीच गती खुंटल्यावर मागे परतू.  मग तिसर्‍या प्रकरणात बुद्धोदयकालापुढील बौद्धकालातील अस्पृश्यतेचे निरीक्षण करू.  तदनंतर क्रमाक्रमाने अगदी आताच्या काळाला भिडू.

बुद्धपूर्वकालीन ऊर्फ प्रागैतिहासिक अस्पृश्यता

१.  पाणिनीचा काल

संस्कृतचा आद्य व्याकरणकार पाणिनी ह्याचा काल नक्की ठरत नाही.  सर डॉ. भांडारकर त्याच्या कालाचा सुमार इ.स. पूर्वी ६००-७०० असावा म्हणतात.  पाणिनीच्या अष्टाध्यायीत पुढील सूत्र आहे :

शूद्राणाम् अनिरवसितानाम् ।
...पाणिनीय अष्टाध्याची, २. ४. १०

ह्या सूत्रावर भट्टोजी दीक्षितकृत सिद्धान्तकौमुदीत पुढील टीका आहे :

अबहिष्कृतानां (अनिरवसितानां) शूद्राणां प्राग्वत् ।  तक्षायस्कारम् ॥
पात्राद्वहिष्कृतानां तु चण्डालमृतपाः ।

म्हणजे भावार्थ असा की तक्षा = सुतार, अयस्कार = लोहार वगैरे अबहिष्कृत शूद्रांच्या नावांचा द्वंद समास पूर्वीच्या नियमाप्रमाणे नपुसंकलिंगी आणि चंडाल, मृतप इत्यादी बहिष्कृत शूद्रांच्या नावांचा द्वंद समास पुल्लिंगी असा पणिनीकृत निर्णय आहे.  आमचा प्रस्तुत मुद्दा व्याकरणाचा नसून, पाणिनीच्या कालात बहिष्कृत ऊर्फ निरवसित अस्पृश्यता इतकी रूढ झाली होती की तिच्या विधिनिषेधाचा प्रवेश व्याकरणाच्या सूत्रांतही आढळावा, हा आहे.  निरवसित ह्या शब्दाचा अर्थ भट्टोजी दीक्षितांनी पात्राद् बहिष्कृत असा केला आहे.  पात्राद् बहिष्कृत म्हणजे ज्यांनी वापरलेली भांडी वरिष्ठ वर्गास चालत नव्हती ते, असा अर्थ होतो.  अशा अस्पृश्यांना बंगाल प्रांतात 'अनाचरणीय जाती' अशी संज्ञा अद्यापि आहे.  'ग्रामाद् बहिष्कृत' असा अर्थ केला असता, तर आम्ही ठरविलेल्या व्याख्येप्रमाणे पाणिनीच्या काळी आजकालची अस्पृश्यता रूढ झाली होती असा ठाम सिद्धांत ठरला असता.  तथापि बहिष्काराचा उल्लेख, मग तो 'पात्रात्' असो की 'ग्रामात्' असो, इतका स्पष्ट पाणिनीच्या पूर्वी दुसरा मिळेपर्यंत पाणिनीच्या काळातच आमच्या प्रस्तुत अस्पृश्यतेचे प्रस्थान ठेवणे तूर्त भाग आहे.  पाणिनीचा देश हिंदुस्थानच्या हल्लीच्या पश्चिम शिवेवरचा पेशावर प्रांत होता.  अर्थात् हे प्रस्थान उत्तर हिंदुस्थानापुरतेच ठरत आहे.  दक्षिणेकडील अस्पृश्यतेचा विचार पुढील टप्प्यात करू.
२.  अव्वल औपनिषद काल
चांडाल आणि पौल्कस

सुदैवाने आपल्यास बृहदारण्यकोपनिषदातील चौथ्या अध्यायातील तिसर्‍या ब्राह्मणातील २२ व्या सूक्तात अस्पृश्यांच्या स्थितीसंबंधी मोठा मार्मिक उल्लेख आढळतो.  तो असा :

अत्र पिताऽपिता भवति माताऽमाता लोका अलोका देवा अदेवा वेदा
अवेदा अत्र स्तेनोऽस्तेनो भवति भ्रूणहाऽ भ्रूणहा चाण्डालोऽ चाण्डालः
पौल्कसोऽ पौल्कसः श्रमणोऽ श्रमणस्तापसोऽतापसोनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं
पापेन तीर्णो हि तदा सर्वाञ् शोकान्हृदयस्य भवति ।

ह्याच्या पूर्वीच्या २१ व्या सूक्तात आत्मस्थितिप्रत पोहचलेल्या प्राज्ञ पुरुषाची जी अत्यंत उच्च स्थिती वर्णिली आहे तिचेच वर्णन ह्या २२ व्या सूक्तात अधिक विस्ताराने केले आहे.  ह्याचा भावार्थ हा की, ह्या अत्युच्च स्थितीला पोहोचलेला पुरुष बापाला बाप म्हणून अथवा आईला आई म्हणून ओळखीत नाही, ह्या अभेद्य स्थितीत चांडालाचे चांडालत्व व पौल्कसाचे पौल्कसत्वही विलय पावते, इत्यादी इत्यादी.  म्हणजे आपल्या नेहमीच्या व्यावहारिक स्थितीत चांडाल व पौल्कस इत्यादी भेद तेव्हा पाळले जात असत असे दिसते.  बौद्ध वाङ्‌मयात या स्थितीला प्रज्ञापारमिता असे पारिभाषिक नाव असे.  जुन्या मताचे हिंदू चांडालादी वर्णबाह्य लोकांना दूर ठेवीत, केवळ प्रज्ञापारमितावस्थेतच त्यांचा अभेद कल्पीत असत.  तर उलटपक्षी बौद्धमतवादी व्यावहारिक स्थितीतही त्यांना स्पृश्य मानीत असत, असे सिद्ध होते.  बौद्ध जरी अस्पृश्यता मानीत नव्हते तरी इतर हिंदू ती मानीत असल्याने बुद्धोदयकाळी ती होती, हे आम्ही वर सिद्ध केलेच आहे.  परंतु त्याच्यापूर्वी सुमारे दोनतीनशे वर्षांच्या काळात म्हणजे बृहदारण्यक व छांदोग्य ह्या उपनिषदांच्या काळात अस्पृश्यता होती की नव्हती हे ठरविणे कठीण आहे.  ह्या काळी चांडाल व पौल्कस ह्या जाती तिरस्करणीय मानल्या जात होत्या असे उल्लेख सापडतात पण त्या आजच्यासारख्या अस्पृश्य व बहिष्कृत होत्याच असा स्पष्ट उल्लेख नाही.  निदान तूर्त सापडत नाही.

ह्याच प्रकारचे दोन उल्लेख छांदोग्य उपनिषदात आढळतात.  हे उपनिषदही जवळजवळ बृहदारण्यकाइतके जुने व विस्तृत आहे.  ह्याच्या ५ व्या अध्यायाच्या १० व्या खंडातील ७ वा श्लोक खाली दिल्याप्रमाणे आहे :

तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापद्येरन्
ब्राह्मणयोनिं वा क्षत्रिययोनिं वा वैश्ययोनिं वाथ य इह कपूयचरणा अभ्याशो
ह यत्ते कपूयां योनिमापद्येरन् श्वयोनिं वा सूकरयोनिं वा चाण्डालयोनिं वा ॥

अर्थ :  पुण्याचरण करणारे पितृयानात ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य इत्यादी आर्य ऊर्फ शुभ योनी प्राप्‍त करून घेतात व अशुभ आचरण करणारे कुत्रा, डुक्कर किंवा चांडालादी हीन योनीप्रत जन्म घेतात.  पुनः ह्याच उपनिषदाच्या ५ व्या अध्यायाच्या २४ व्या खंडातील ४था श्लोक असा आहे :

तस्मादु हैवं विद्यद्यपि चण्डालायोच्छिष्टं प्रयच्छेदात्मनि हैवास्य तद्वैश्वानरे हुतं स्यादिति ।

अर्थ :  ह्या खंडात अग्निहोत्राचे महत्त्व सांगून शेवटी म्हटले आहे की, जो ब्रह्मविद् आहे त्याने चंडालाला आपले उष्टे दिले तरी वैश्वानर आत्म्यामध्ये आहुती दिल्याप्रमाणेच पुण्य आहे.  ह्या दोन्ही श्लोकांचा भावार्थ बृहदारण्यकोपनिषदातील भावार्थाप्रमाणेच आहे.  एकंदरीत ह्या उपनिषदांच्या काळात आर्यांचे तीनच वर्ण होते आणि हल्लीचा जातिभेद नव्हता.  हे वर्ण केवळ जन्मावरच अवलंबून नसून कर्मावरून आणि ज्ञानावरूनही क्वचित घडत असत.  ह्या तीन वर्णांच्या बाहेरचा मोठा जो आर्येतर समाज त्यातील काही जाती आर्यांच्या स्वाधीन होऊन त्यांची परिचर्या करून राहत.  त्यांचा शूद्र नावाचा चौथा वर्ण पुढे बनविण्यात आला.  ह्या चौथ्या वर्णात समाविष्ट न झालेल्या चांडाल व पौल्कस इत्यादी तिरस्करणीय जाती वर्णबाह्य अशाच राहत होत्या.  यांनाच पुढे अप्रयत शूद्र अशी संज्ञा मिळून पुढे बुद्धोदयकाळी किंवा त्यांच्या आगेमागे आपंस्तंब सूत्राच्या काळी त्यांना हल्लीची अस्पृश्यता प्राप्‍त झाली असावी.  परंतु ह्या अव्वल उपनिषत्काळी चांडाल, पुल्कस इत्यादी जाती जरी हीन मानल्या जात होत्या तरी त्या खरोखरच अस्पृश्य आणि ग्रामबाह्य होत्या की नाही, हे ठरविण्यास निश्चित पुरावा नाही.  तरी बहुतकरून त्या तशा असाव्यात असाच अंदाज करणे जास्त योग्य होईल.
३.  ब्राह्मणकालीन अस्पृश्यता

प्राचीनात प्राचीन जे बृहदारण्यक उपनिषद त्याच्याही मागे वाङ्‌मयात ब्राह्मणकाल आहे.  कृष्णयजुर्वेदीय तैत्तिरीय ब्राह्मणाच्या तृतीय कांडात चांडाल व पौल्कस ह्या दोन राष्ट्रांचा केवळ नामनिर्देश मात्र आढळतो.  पण त्यावरून ही राष्ट्रे अगदी अस्पृश्य व ग्रामबाह्य होती असा तर्क काढण्यास मुळीच जागा नाही.  त्रैवर्णिक आर्याहून त्या भिन्न वंशाच्या होत्या.  फार तर त्या किंचित कमी गणल्या जात असाव्यात इतकेच सिद्ध होते.  ह्या तैत्तिरीय ब्राह्मणाच्या कालात पुरुषमेध करण्याची चाल अद्याप शिल्लक राहिलेली होती.  पण ह्या मेधात पशूंच्याऐवजी ज्या पुरुषांचा बळी देण्यात येत असे, त्या पुरुषाला ठार न मारता जिवंत सोडून देण्यात येत असे.  अद्यापि काही अस्सल मराठ्यांच्या घरी रानसटवाईची अथवा घोडेसटवाईची पूजा म्हणून एक विधी मूल जन्मल्यापासून त्याचे जावळ काढावयाच्या अगोदर करण्यात येत असतो.  हा विधी रानातच करावयाचा असतो.  रानसटवाईच्या पूजेत बकरे जिवंत मारून त्याचा नैवेद्य सटवाईला दाखवावयाचा असतो.  पण घोडेसटवाईच्या पूजेत एक बकरे आणून त्याचा बळी देऊन ते जिवंतच सटवाईच्या नावाने सोडावयाचे असते.  नैवेद्य व जेवण पुरणपोळीचेच असते.  माझ्या बाळपणी माझ्यामागून जन्मलेल्या सर्व भावंडांचे जावळ काढण्यापूर्वी हा घोडेसटवाईचा विधी माझ्या वडिलांनी केलेला मी स्वतः पाहिला आहे.  घोडेसटवाई या नावावरून पूर्वी घोडे जिवंत सोडले जात असावेत; पण गरिबीमुळे ती पाळी बकर्‍यावर, कोंबड्यावर व शेवटी अंड्यावर आणि लिंबावरही आली असावी.  हाच प्रकार तैत्तिरीय ब्राह्मणाच्या तृतीय कांडात वर्णन केलेल्या पुरुषमेधाचाही आहे.  पुरुषमेध म्हणजे ॠग्वेदाच्या १० व्या मंडलातल्या पुरुषसूक्तातील, विराटपुरुषाच्या मेधाप्रमाणे रूपकवजाच आहे.  ह्या तृतीय कांडातील ४ थ्या प्रपाठकात निरनिराळ्या लहान-मोठ्या देवतांना निरनिराळ्या जातींच्या पुरुषांच्या बळीचा विधी सांगितला आहे.  ह्या देवतांच्या महत्त्वाप्रमाणे पुरुषांच्या जातीचे महत्त्व अथवा लघुत्व दिसून येते.  १४ व्या मंत्रात ''बीभत्सायै (देवतायै) पौल्कसम्'' आणि १७ व्या मंत्रामध्ये ''वायवे (देवतायै) चाण्डालम्'' असे उल्लेख स्पष्ट आहेत.  ह्यावरून पौल्कस जातीचे लोक बीभत्स (शिश्नदेवतेची) पूजा करीत असावेत व चांडाल वायुदेवतेची पूजा करीत असावेत, असा तर्क करावा लागत आहे,  वायुदेवतेचा, संबंध रुद्र ऊर्फ शिव देवतेशी पोहोचतो.  ह्यावरून चांडाल आणि पौल्कस आताप्रमाणेच तेव्हाही शक्तीची आणि शिवाची उपासक राष्ट्रे असली पाहिजेत इतकेच सिद्ध होते.  ह्या पूजेचे प्रकार तेव्हा बीभत्स असले तरी ह्या जाती तेवढ्यावरूनच अस्पृश्य होत्या, असा मुळीच ध्वनी निघत नाही.
निषाद आणि वृषल

चांडाल आणि पौल्कस ह्यांशिवाय यास्काच्या निरुक्तात या जातींचा उल्लेख अध्याय ३, खंड १६ मध्ये पुढीलप्रमाणे आढळतो;
वदिति सिद्धोपमा ।  ब्राह्मणवत् वृषलवत् ।  ब्राह्मणा इव वृषला इव ।

ह्या मंत्रावर यास्कानेच जे भाष्य केले आहे त्यात वृषलाचा अर्थ सांगताना केलेल्या 'वृषलो वृषशीलो भवति वृषाशीलो वा ।'  ह्या व्युत्पत्तीवरून वृषल नावाची एक निराळी जात होती की बैलासारखा एखादा मठ्ठ अनार्य माणूस इतकाच वृषल याचा अर्थ घ्यावयाचा, असा विकल्प प्राप्‍त होतो.  चंद्रगुप्‍त मौर्याचा गुरू आणि दिवाण चाणक्य केव्हा केव्हा रागावून चंद्रगुप्तास 'रे वृषल' ('ए बैला') असा टोमणा मारीत असे.  ह्यावरूनही वृषल नावाची एक निराळी जात नसावी अशी शंका येते.

निरुक्ताचा अध्याय ३, खंड ८ यात माणसांच्या निरनिराळ्या २५ प्रकारांपैकी पंचजन हा एक प्रकार सांगितला आहे.  ह्या पंचजन नावाचा अर्थ सांगताना यास्काचार्यांनी 'चत्वारो वर्णा निषादः पंचम इति औपमन्यवः' असा औपमन्यव नावाच्या प्राचीन स्मृतिकारांचा दाखला दिला आहे.  त्याशिवाय निषादः कस्मात् ?  निषदनो भवति, निषण्णमस्मिन् पापकम् इति' ।  म्हणजे, ज्याच्यामध्ये पाप दृढ होऊन बसले असते तो निषाद, असा अर्थ स्वतः यास्काचार्य देत आहेत.  परंतु बुद्धोदयकालाच्या उपनिषदांतून फक्त शूद्र वर्णाचा उल्लेख सापडतो.  पाचव्या वर्णाचा उल्लेख औपमन्यवांनीच प्रथम केला आहे.  त्यावरून औपमन्यवांचा काळ उपनिषदांच्या मागूनचा म्हणजे बुद्धोदयानंतरचा किंवा फार तर तत्कालीन असावा; असे होते.  आणि यास्काचा काळ तर त्याच्याही मागूनचा असे सिद्ध होते.  मनुस्मृतीने यास्काच्याही मागून चांडालांना 'नास्ति तु पंचमः' असे म्हणूनही पुनः ५ व्या प्रकारात गणिले आहे.  त्याचा विचार योग्य स्थळी करू.

वर जे यास्क, पाणिनी वगैरे प्राचीन ग्रंथकारांचे उल्लेख आले आहेत, त्यांचा संदर्भ वाचकांनी फार सावधगिरीनेच समजला पाहिजे.  कारण त्यांच्या कालनिर्णयासंबंधाने विद्वानांत फार वाद माजून राहिला आहे.  जसजसे संशोधन जास्त होत आहे तसतसा हा वाद अधिकच माजत आहे.  यास्क आधी किंवा पाणिनी आधी, आणि हे दोघेही बुद्धकाळापूर्वी किंवा मागून, ही गोष्ट छातीवर हात ठेवून अद्यापि सांगण्यास कोणी विद्वान धजत नाहीत.  साधारणपणे यास्क, पाणिनीच्या पूर्वी कित्येक शतके झाला असावा अशी समजूत आहे.  कारण, पणिनीने यास्क शब्द सिद्ध करण्याचा प्रयत्‍न केला आहे.  ह्यावरून हा पाणिनीच्या पूर्वी असावा.  बृहदारण्यक उपनिषदात व पिंगल छंदःसूत्रात ह्याचा उल्लेख आहे, वगैरे पुण्याचे चित्रावशास्त्री आपल्या 'प्राचीन चरित्रकोशा'त लिहितात.  राजवाडे पाणिनीचा काळ इ.स.पू. १२००-९०० इतका मागे नेतात, सर डॉ. भांडारकर तो ७००-६०० ठरवितात, पण कित्येक पुरावे असेही मिळतात की, पाणिनी फार तर इ.स.पूर्वी ४००-३५० पेक्षा मागे जाऊ शकतच नाही.  राजशेखराची काव्यमीमांसा ख्रिस्ती शकानंतर १००० च्या सुमारास झाली.  तिच्यात उल्लेख आहे तो असा :

श्रूयते च पाटलिपुत्रे शास्त्रकारपरीक्षा -
अत्रोपवर्षवर्षाविह पाणिनिपिङगलाविह व्याडि: ।
वररुचिपतञ्ञली इह परीक्षिताः ख्यातिमुपजग्मुः ॥
काव्यमीमांसा, १० (पृ. ५५)

ह्या पाणिनी, पिंगल इत्यादी मंडळींच्या परीक्षा पाटलिपुत्र या राजधानीत झाल्या असल्या तर, पाटलिपुत्र हा गाव उदयी राजाने प्रथम राजधानीचा केला, त्यानंतर झाल्या असाव्या.  त्या उदयी राजाचा काळ इ.स.पू. ४५० हा आहे.  हरचरितचिंतामणीच्या २७ व्या सर्गात माहिती मिळते की, नंदाच्या पाटलिपुत्र राजधानीत शंकरस्वामीच्या वर्ष नावाच्या पुत्रापासून पाणिनी हा विद्या शिकला.  यावरूनही त्याचा काळ इ.स.पूर्वी ४००-३५० च्या सुमाराचा ठरतो.

ते कसेही असो !  ह्या प्राचीन ॠषींचा कालनिर्णय करण्याचे हे स्थळ मुळीच नव्हे.  पण निरुक्ताचा अध्याय ३, खंड ८ यात माणसाच्या २५ जातींचा उल्लेख केला आहे, असे वर म्हटले आहे, तेथे यास्काचार्यांनी प्रथम :-

पंचजना मम होत्रं जुषध्वम् ।  ॠग्वेदसंहिता, १०.५३.४.

असा श्रुतिमंत्राचा आधार देऊन त्यावरील भाष्यात स्पष्ट म्हटले आहे -

गंधर्वाः पितरो देवा असुरा रक्षांसीत्येके ।  चत्वारो वर्णा निषादः पंचम इत्यौपमन्यवः ॥

येथे पंचजन ह्या शब्दाचे दोन अर्थ स्पष्ट सांगितले आहेत.  'गंधर्व, पितर, देव, असुर, राक्षस' हा एक अर्थ आणि 'चार वर्ण, म्हणजे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र आणि पाचवा निषाद, म्हणजे वर्णबाह्य मानलेल्यांचा समुदाय, हा दुसरा अर्थ.  आता हे औपमन्यव स्मृतिकार कोण व केव्हाचे असावेत हाच प्रश्न मुद्द्याचा आहे.  ब्राह्मणकाळात आणि अव्वल उपनिषद्काळात तीनच वर्ण होते.  पुढे चौथा शूद्रवर्ण समाविष्ट केला तो अव्वल उपनिषदांचा काळ नव्हे.  तो पाणिनीचा काळ; म्हणून हे औपमन्यव पाणिनीच्या, किंबहुना ते ज्या अर्थी पाचवा वर्ण मानतात त्या अर्थी बौद्धांच्या काळी, किंवा त्यानंतरचे, असावेत असा तर्क होत आहे व त्यांचा उल्लेख ज्या यासकाचार्यांनी केला ते पाणिनीनंतरचे अशी अर्थापत्ती निघत आहे.  पण यासकाचार्यांचा काळच बृहदारण्यक उपनिषदाच्या वेळी ठरत असल्यास औपमन्यव त्याहूनही पूर्वीचे ठरून पाचवा वर्ण जो निषादांचा तो इ.स.पू. ८००-९०० चा ठरून जवळजवळ श्रीकृष्णाच्या काळापर्यंत मागे जाऊ पाहतो.  निषाद म्हणून कोणी एक विवक्षित जात नव्हती.  पण शूद्रवर्णाहून ते निराळे व वर्णबाह्य होते हे खरे.  तथापि, ते आमच्या वरील व्याख्येप्रमाणे अस्पृश्य आणि ग्रामबाह्य होते असे ठरत नाही.  वाचकांनी ह्या सर्व गोष्टी तारतम्याने व सावधपणानेच विचारात घ्याव्यात हे बरे.

प्रो. मॅक्डोनेल व कीथ यांनी Vedic Index या नावाचा वेदांतील शब्दांचा कोश तयार केला आहे.  त्याच्यात ४५३ पानावर निषाद शब्दासंबंधी पुढील खुलासा केला आहे :

Nishada is found in later samhitas and the Brahmans.  The word seems to denote not so much a tribe but a general term for the Non-Aryan tribes who were settled down but were not under Aryan control as the Shudras were; for the Aupamanyava took the five people panchajana to be the four castes and the Nishadas and the Commentator Mahidhara explains the word as Bhills.

अर्थ :  ''निषाद हा शब्द नंतरच्या संहितांमध्ये आणि ब्राह्मणांमध्ये आढळतो.  तो शब्द येथे विशिष्ट जातिवाचक नसून सामान्येकरून ज्या आर्येतर जाती त्या वेळेस वसाहत करून होत्या; परंतु शूद्रांप्रमाणे ज्या आर्यांच्या सत्तेखाली आल्या नव्हत्या अशा सामान्य जातींचा वाचक आहे, असे वाटते.  कारण, औपमन्यव हे पंचजन याचा अर्थ चार वर्ण आणि निषाद असा घेतात, आणि भाष्यकार महीधर निषाद शब्दाची भिल्ल अशी व्याख्या करतो.'' ह्यावरून निषाद ही जमात चातुर्वर्ण्याच्या बाहेरची होती, तरी ती अस्पृश्य खात्रीने नव्हती; आणि भिल्ल, सांताळ, गोंड वगैरे रानटी जाती आजही अस्पृश्य नाहीत हे ध्यानात घेण्यासारखे आहे.

पूर्व बंगाल्यातील अस्पृश्यवर्गाच्या उच्च शिक्षणाची प्रगती *

'भारतीय निराश्रित साह्यकारी मंडळा'ची स्थापना झाल्यावर मला आपल्या ब्राह्म समाजाच्या सफरीवर बंगाल्यात सन १९०८ चे सुमारास एकदा जावे लागले.  अर्थात मला तेथे ठिकठिकाणी 'अस्पृश्यांच्या' आपत्तीबद्दल व्याख्याने द्यावी लागली.  तेथील ब्राह्मसमाजातील काही सभासदांनी लगेच इकडील आपल्या मिशनच्या धर्तीवर तिकडे शाळा काढल्या.  प्रथम प्रथम ह्या कामाचा आमच्या मिशनशी संबंध होता.  पण तिकडील कार्याचा अंतर्भाव लवकरच ब्राह्मसमाजाच्या इतर सामाजिक कामात करावा लागला; त्यामुळे आमच्या ह्या अखिल भारतीय मंडळाशी त्या कामाचा दप्तरी संबंध आम्हाला तोडावा लागला.  तरी पण मी जेव्हा जेव्हा बंगाल्यात जाई, तेव्हा तेव्हा ते काम मुद्दाम पाहून येई.  इ.स. १९२३ साली मी बंगाल्यात गेल्यावेळी जेसोर आणि खुलना जिल्ह्यांतील आमच्या काही हायस्कुलांत राहून ती नीट तपासून आलो होतो.  गेल्या वर्षी ऑगस्ट महिन्यात साधारण ब्राह्मसमाजाने, 'ब्राह्मसमाज हिंदुस्थानात स्थापन होऊन शंभर वर्षे पूर्ण झाली' म्हणून बंगाल्यात, विशेषतः कलकत्त्यात, एक अपूर्व महोत्सव केला.  त्या निमित्ताने पूर्व आणि उत्तर बंगाल्यात एक मोठे प्रचारक दळ काढण्यात आले होते.  ते काम मजकडे आले म्हणून मी विशेषतः ज्या खेडयांतून 'नामशूद्र' नावाच्या अस्पृश्यवर्गाच्या शाळा व इतर प्रागतिक कामे चालली होती तेथे हे दळ नेले.  त्या वेळी आज सुमारे वीस वर्षे चाललेल्या ह्या शिक्षणविषयक कामाची प्रगती झाली आहे, हे मला प्रत्यक्ष पहावयास मिळाले.

----------------------
* म. शिंदे यांच्या कागदपत्रातील हस्तलिखित लेख
----------------------

मुंबईकडील आणि बंगालकडील कामात हा एक विशेष फरक आहे की, मुंबईकडे आमची सर्व कामे ह्या मिशनकडूनच प्रत्यक्ष होतात.  पुणे शाखेतच मात्र कमिटीत व प्रत्यक्ष काम करणाऱ्यांत 'अस्पृश्य' वर्गाच्या सभासदांची बहुसंख्या आहे.  अलीकडे तर त्यांचीच सत्ताही चालू आहे.  तरी अद्यापि इकडील मिशनमध्ये प्रत्यक्ष 'अस्पृश्य' वर्गांच्या होतकरू पुढाऱ्यांनी म्हणण्यासारखे लक्ष पोचविलेले किंवा अंग मोडून काम करीत असल्याचे दिसत नाही.  बंगाल्यात उलटा प्रकार ओढळतो.  पूर्वीपासूनच तिकडील सर्व शाळा (आणि इतर कामेही) 'अस्पृश्य' वर्गांनीच काढल्या व चालविल्या आणि ब्राह्मसमाजाने त्यांना तसे करण्यास प्रेरणा व साह्य केले.  ह्या फरकाचे कारण हेच की, तिकडील नामशूद्रांची स्थिती इकडील मांगांहून पूर्वीपासूनच पुष्कळच उच्च दर्जाची होती.  डोम, पोड, होर वगैरे इतर खरोखरीच अवनत वर्गांची स्थिती नामशूद्रांपेक्षाच नव्हे; तर आमच्या महार-मांगांहून अद्यापि कितीतरी अधिक खालावलेली आहे.  दक्षिण हिंदुस्थानात बिल्लव, तिय्या, एजवा नावाच्या अस्पृश्यांची स्थिती ज्याप्रमाणे इतर 'अस्पृश्यांहून' पुष्कळ सुधारलेली आहे, त्याचप्रमाणे बंगालच्या नामशूद्रांचा प्रकार आहे.  दक्षिणत बिल्लव, तिय्या, परय्या चिरुमा, वगैरेंना जसे अद्यापि शिंवून घेत नाहीत व इतर वरिष्ठ वर्गाप्रमाणेच ह्या गरिबांना निर्दयपणानेच वागवितात, त्याचप्रमाणे नामशूद्रही हा भेद पाळतात.  फार काय, आम्ही मुंबई इलाख्यात जेव्हा प्रथम कामाला सुरुवात केली, तेव्हा चांभार, ढोर, वगैरेंनी स्वतः वरिष्ठ समजून आमच्या मिशनचा फायदा घेण्यास बरेच आढेवेढे घेतले.  बहुतेक महारच शाळांतून व बोर्डिंगातून येत.  आणि तेही मांग, भंगी ह्यांच्याशी समानतेने वागण्यास कां कू करीत.  अजून तरी मिशनकडे सर्व 'अस्पृश्यांचे' पूर्ण लक्ष न लागण्याच्या अनेक कारणांपैकी ह्या अस्पृश्यवर्गातील आपसांतील जातिभेदच एक मुख्य कारण आहे, हे मिशनबाहेर राहून नीट ध्यानात धरणे शक्य नाही.  असो. हा प्रांतिक जातिभेदाचा फरक कसाही असो, बंगाल्यात, विशेषतः पूर्व बंगाल्यात, आज नामशूद्रांच्या उच्च शिक्षणाची जी झपाटयाने प्रगती चालली आहे, त्याची दुसरी कारणे म्हणजे बंगाल प्रांताचे शिक्षणखाते व कलकत्ता युनिव्हर्सिटीचे लोकसत्तावादी धोरण ही दोन मुख्य होत.  शिक्षणाच्या दृष्टीने, मग ते प्राथमिक असो वा उच्च असो, बंगाल आणि मद्रास हे दोन्ही प्रांत मुंबईच्या कितीतरी पुढे आहेत.  त्यातल्या त्यात मुंबई युनिव्हर्सिटी ही स्त्री-शूद्रांच्या बाबतीत तरी फार ओढग्रस्त आणि मागासलेली आहे.  उच्च शिक्षण महाग आणि दुर्मिळ करण्यात तिचा हातखंडा !  अस्पृश्यांना व स्त्रियांनाच काय पण जंगली जाती, गुन्हेगारी जाती, किंबहुना आंधळे, बहिरे, मुके ह्यांनाही ब्राह्मणादी कुशाग्र बुध्दीच्या पुरुषांबरोबर एकाच जात्यात भरडण्याची ह्या युनिव्हर्सिटीला खोड लागली आहे.  ती जाईपर्यंत 'अस्पृश्यांची' निराळी हायस्कुले इकडे निघणे शक्य नाही. मद्रासमध्ये स्त्रियांकरिता वेगळी कॉलेजे आहेत.  काही तर स्त्रियांनीच चालविली आहेत.  मद्रासकडे पडदा नाही, तसेच बंगाल्यात जातिभेद तीव्र नाही.  पूर्वी बौध्द धर्म आणि आता वैष्णव व अलीकडे ब्राह्मसमाजाचा जोराचा परिणाम तेथे झाला असल्यामुळे दक्षिणेकडील भयानक अस्पृश्यतेच्या गोष्टी बंगाल्यातील नामशूद्रांनाही अरेबिअन नाईट्सप्रमाणे सहज विश्वासार्ह वाटत नाहीत.  अशा अनेक कारणांमुळे, विशेषतः पूर्व बंगाल्यातील नामशूद्रांनी, आता शिक्षणातच नव्हे तर इतर बाबतींतही आपले पाऊल सारखे पुढे चालविले आहे.  तशात नामशूद्र हाच तिकडील कुणबी वर्ग.  मुसलमानांच्या पूर्वी आणि मुसलमान रियासतीतही त्यांची लष्करात फार भरती होत असे.  आताही हिंदु-मुसलमानांच्या मारामारीत नेभळे आणि चळवळे हे दोन्ही प्रकारचे बंगाली नामशूद्रांनाच शरण येतात.   मुसलमान तर ह्यांच्या कधीच वाटेला जात नाहीत.  हे नामशूद्र थोडयाच शतकांपूर्वी बौध्द क्षत्रिय होते.  ही सर्व पूर्वपीठिका आठविल्यास खालील कोष्टकातील आकडे पाहून आश्चर्य वाटण्याचे कारण उरणार नाही.


पूर्व बंगाल्यातील नामशूद्रांचे उच्च शिक्षण (हायस्कूल)(PDF पाहण्यासाठी येथे क्लिक करा)

 
ह्या आकडयांत मुलींची संख्या दिलेली नाही.  शिवाय सचीदाहा शाळेत फ्री बोर्डिंग ४० मुलांचे आहे.  तसे सर्वत्र नसले तरी ह्या सर्व खेडयांतून जेवण-राहण्याची सोय जवळच असते. ह्या तेरा हायस्कुलांची माहिती केवळ पूर्व बंगाल्यातील चार जिल्ह्यांतील आहे.  ह्याहून अधिक शाळा व मिडल स्कूल्स कितीतरी आहेत.  ही सर्व निव्वळ नामशूद्रांनी आपल्या हिमतीवरच चालविली आहेत !  पैकी चार ठिकाणी तर मी स्वतः जाऊन राहिलो आहे.  अर्थात यांना आमच्याकडे 'हायस्कुले' म्हणजे उंच शाळा कोणीच म्हणणार नाही.  वावरातून पत्र्यांची एक पडळ बांधली आणि सुमारे शंभर मुले जमविली की झाली हायस्कुलची तयारी !  ३० पासून ६०-७० पर्यंत पगारावर ८-१० मास्तर स्वजातीयातून सहज मिळतात.  त्यांत तीन-चार तरी ग्रॅज्युएट असतातच.  एल.एल.बी.चा अभ्यास करणारा एखादा पोक्त अनुभवी हेडमास्तर होतो.  ५-१० खेडयांतून आसपासची अर्धवट इंग्रजी शिकलेली मुले जमतात.  कोणी जागा, कोणी पत्रा, कोणी लाकडे, कोणी ढेकळे देऊन कमिटीचे सभासद होतात.  सल्लामसलत, पैशांची जुजबी मदत आणि देखरेख करण्यास ब्राह्मसमाज तयार आहेत.  मॅट्रिकची परीक्षा पास झाली की, त्याला प्रवेश द्यावा; ह्यापेक्षा युनिव्हर्सिटी अगर विद्याखाते उगीच त्यांच्या मागे काही भगभग लावीत नाही.  आमचेकडे हायस्कूल म्हटले की, निदान एक लाखाची काळया दगडांची उंच इमारत पाहिजेच.  अर्थात हेडमास्तरने क्लासात तरी बूट, पाटलोण आणि झिळमिळयांच्या कोकींचे प्रदर्शन केलेच पाहिजे.  ह्या बहिरंगाप्रमाणेच शिक्षणाचा आतील साज सजवावा लागतो.  अलीकडे तर अमुक एवढी लॅबोरेटरी आणि तमुक तेवढी लायब्ररी दाखविल्याशिवाय युनिव्हर्सिटीकडून हायस्कूललाच प्रवेश मिळत नाही; मग विद्यार्थ्यांना कोण पुसतो ? विद्यार्थ्यांसाठी विद्यालय नसून विद्यालयासाठीच जेथे विद्यार्थी जमतात, तेथे विद्यालयांची इज्जत आणि विद्यार्थ्यांच्या पालकांची ऐपत ह्यांमध्ये कोणताच ऐहिक संबंध नसल्यास काय नवल !

निव्वळ शिक्षणाच्या खोल दृष्टीनेच पाहू गेल्यास बंगाल्यातील अशा हायस्कुलांतील शिक्षण फार कमी दर्जाचे दिसते, हे मला कबूल केले पाहिजे.  पण एक लाखांच्या उंच इमारतीतले शिक्षण ह्या एक हजार रुपयांच्या झोपडीपेक्षा शंभरपटीने अधिक असेही खास नाही.  शिक्षणाचा उपकरणांशी संबंध नाही आणि शिक्षकांच्या दर्जाशी आणि त्यांच्यात व शिष्यांत जी सहानुभूती असणार तिच्याशी अलबत जास्त.  ही दुसरी मिळकत म्हणजे सहानुभूती मला ह्या शाळांतून विपुल दिसली.  आमच्या इकडच्या हायस्कुलाच्या राजमहालात एखादे नोकरवाडीतले पोरगे गेले तर पहिल्या दिवशी ते भेदरून जाते.  टिकून राहिलेच तर सहामाही परीक्षेच्या कोऱ्या कागदांचाही खर्च त्याला न झेपल्यामुळे त्याला हा नाद सोडावा लागतो.  हे शिष्य-शिक्षक नाते कमी सांगावे, तितके अधिक बरे.

वीस वर्षांतील ही प्रगती पाहून मला सर्व बाजूंनी समाधानच झाले, असे म्हणवत नाही.  तरी संख्येच्या व इतर दर्शनी बाजूंनी नामशूद्र ग्रॅज्युएट सामान्य बंगाली ग्रॅज्युएटसारखाच दिसतो, हे खरे.  असे शे-दोनशे तरी ग्रॅज्युएट आमच्या इकडे मराठयां आढळतात.  तसेच तिकडे नामशूद्रांत आढळतात.  पण आमच्या इकडे शिवाजी मराठा हायस्कूल हे एकच एक साऱ्या इलाख्यात मराठयांनी चालविलेले तर तिकडे चारच जिल्ह्यांत १३ हायस्कुले मला दिसली.  आमच्या ह्या हायस्कुलात सर्व शिक्षक मराठे नाहीत.  ते कधी मिळतील ते सांगवत नाही.  पण तिकडील शाळेत बहुतेक सर्व नामशूद्र !!  एकंदरीत इकडील मराठयांपेक्षा उच्च शिक्षणात तिकडील नामशूद्रांची स्थिती बरी म्हणविते आणि ही सर्व धाव गेल्या वीस वर्षांत त्यांनी मारली, हे विशेष !