मुंबई प्रार्थनासमाजाशी दुरावा आणि फारकत

विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी अस्पृश्यतानिवारणाचे व अस्पृश्य मानलेल्या वर्गाच्या उन्नतीचे कार्य हाती घेतले होते ते धर्मकार्य म्हणूनच. त्यासाठी स्थापन केलेल्या डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनचे काम मोठे जोरात चालले असताना शिंदे यांच्या आयुष्यातील पहिली शोकात्म घटना घडली. ती म्हणजे, ज्या प्रार्थनासमाजाचे ते आंतरिक प्रेरणेने प्रचारक बनले होते, त्याच्याशी त्यांचा क्रमशः दुराव निर्माण होत गेला व अंतिमतः त्याचे पर्यवसान प्रार्थनासमाजाशी त्यांचे असलेले संबंध संपुष्टात येण्यात झाले. ज्या प्रार्थनासमाजाचे प्रचारकपद अत्यल्प वेतनावर पत्करून आयुष्यभर धर्मप्रचाराचे काम करण्याचा निर्णय त्यांनी स्वार्थत्यागपूर्वक घेतला होता, त्याच्याशी त्यांचा प्रचारक या नात्याने असलेला संबंध कायमचा संपुष्टात आला. एवढेच नव्हे, तर पुढील काळात विठ्ठल रामजी शिंदे यांची दखल घेण्याचेच मुंबई प्रार्थनासमाजाने बंद केले. प्रार्थनासमाजासी वियुक्त होण्याचा हा प्रसंग शिंदे यांनी मोठ्या धैर्याने सहन केला. याची प्रमुख दोन कारणे संभवतात. एक म्हणजे, परमेश्वरावर असलेला त्यांचा अढळ विश्वास व दुसरे, आपण अस्पृश्यतानिवारणाचे जे कार्य करी आहोत ते ईश्वराचेच काम आहे, ते धर्मकार्यच होय ही त्यांची दृढ श्रद्धा.

मुंबई प्रार्थनासमाज व विठ्ठल रामजी शिंदे यांच्यामध्ये जो दुरावा निर्माण झाला त्याची कारणे मुख्यतः मुंबई प्रार्थनासमाजातील मंडळींचै सामाजिक सुधारणेबद्दल असणारा दृष्टिकोण व त्यांची कार्यपद्धती यामध्येच पाहावा लागतो. शिंदे यांनी अस्पृश्यवर्गाची सुधारणा करण्याच्या कार्यात जी धडाडी दाखविली व त्यांनी त्या कामात स्वतःला जे झोकून दिले ते प्रार्थनासमाजीय मंडळींना फारसे भावण्याजोगे नव्हते. वस्तुतः अस्पृश्य मानलेल्या वर्गाबद्दल प्रार्थनासमाजीय मंडळींना कळकळ होती व त्यांची सुधारणा व्हावी, त्यांच्यात शिक्षणाचा प्रसार व्हावा, त्यांच्या ठिकाणी उन्नत धर्मबुद्धी जागृत करावी असे प्रार्थनासमाजातील धुरिणांना वाटत होते खरे; मात्र याबाबतीत प्रत्यक्ष कृती करण्याच्या संदर्भात त्यांचे धोरण मवाळ, सावधपणाचे होते. लोकांकडून आक्षेप येणार नाही, प्रवाद निर्माण होणार नाही याची ही मंडळी नेहमी दक्षता घेत होती. मुंबई प्रार्थनासमाजाने दिवसा नोकरीधंदा करणा-यांसाठी काही रात्रीच्या शाळा १८७६ मध्ये उघडल्या होत्या. १८९० मध्ये महार, चांभार वगैरे जातींच्या लोकांकरिता मदनपु-यात एक स्वतंत्र शाळा स्थापन करण्यात आली होती. श्री. बाबण बापू कोरगावकर यांच्या प्रेरणेने ही शाळा स्थापन करण्यात आली होती. मुंबई म्युनिसिपालटीत ड्रेनेज खात्यात काम करणा-या एकजणाला बढती पाहिजे होती. म्हणून त्याला बढतीचे आमिष दाखवून कोरगावकरांनी त्याच्याकरवी ही शाळा चालविली होती. त्या वेळेला लोकमतच असे होते की, शाळेतील सवर्ण मुलांची अस्पृश्यवर्गीय मुलांबरोबर खाऊ स्वीकारण्याचीही तयारी नव्हती. त्या वेळच्या वातावरणाची कल्पना एका प्रसंगावरून येऊ शकते. समाजाच्या वार्षिक उत्सवामध्ये रात्रीच्या शाळेतील मुलांच्या बक्षीस समारंभात सर्वांना एकत्र करून त्यांना उपदेश करून मिठाई वाटण्याची पद्धत होती. अस्पृश्य शाळेतील विद्यार्थांस वेदीच्या उजव्या बाजूस बसविण्यात आले. रात्रशाळेच्या स्पृश्य मुलांना वेदीच् डाव्या बाजूस बसलेल्या काही स्पृश्य विद्यार्थ्यांनी मिठाई घेतली नाही, तर घेतलेल्यांनी ती फेकून दिली.ही घटना १८९० मधली.१ याघटनेवरून अस्पृश्यांकडे बघण्याचा स्पृश्यांचा दृष्टिकोण कस अवहेलनेचा होता याची कल्पना येऊ शकते. अस्पृश्यांसमवेत भोजन करणे, त्यांना स्पर्श करणे ह्या गोष्टी तर अमलात आणण्याची कोणी कल्पनाही करू शकत नव्हते.

उन्नत धर्माच्या प्रसारकार्यामध्ये अस्पृश्यवर्गीयांना सामील करून घ्यावे, त्यांच्यापर्यंत ब्राह्मधर्माचा संदेश पोहोचवावा असे सातारा प्रार्थनासमाजाचे जुने कार्यकर्ते श्री. सीताराम यादवराव जव्हेरे यांना कळकळीने वाटत होते व ह्या मंडळींना ब्राह्म समाजाच्या अनेक स्थानीय समाजांपैकी सातारा येथील श्री. जव्हेरेंचे कार्य हे या दृष्टीने मोलाचे होते. मात्र धर्मविषयक प्रवचन ऐकण्यासाठी अस्पृवर्गायांना एकत्र जमविणे ह्यापलीकडे जाऊन अस्पृश्यतानिवारण्याचे काम करण्यापर्यंत सातारा प्रार्थनासमाजाचीही मजल जाऊ शकत नाव्हती. एकंदरीतच मुंबई प्रर्थनासमाजाने अस्पृश्यवर्गाच्या सुधारणेसाठी चालविलेले हे काम मुंगीच्या गतीनेच चालले होते असे म्हणावे लागेल. ह्याला कारण अस्पृश्यतेच्या संदर्भात असलेले त्या काळातील लोकमत. ह्या लोकमताला मान देण्याची प्रार्थनासमाजीय धुरिणांची असलेली वृत्ती होय. आपल्या मताचा प्राभाव समाजावर पाडून समाजाला आपल्या मताकडे ओढू घ्यावे, त्यांनी आपले अनुयायी करावे व समाजमनामध्ये पालट घडवून आणण्यासाठी प्रयत्न करावा ही धडाडी ह्या धुरिणांमध्ये नव्हती.

न्या. रानडे यांच्यासारखा लोकोत्तर पुरुषाची एकंदरीत सामाजिक सुधारणेबद्दल मनोवृत्ती काय होती हे पाहिले असता प्रार्थनासमाजाच्या दृष्टिकोणाचीही आपल्याला कल्पना येऊ शकते. पुणे येथील प्रार्थनासमाजाच्या वतीने धर्मविषयक व अन्य महत्त्वाच्या प्रश्नांबाबतची चर्चा करण्यासाठी संगतसभा भरत असे. १८८०-८१ मध्ये ह्या संगतसभेत झालेल्या चर्चेला पुढील वृत्तात द्वा. गो. वैद्य यांनी प्रार्थनासमादाचा इतिहास ह्या आपल्या पुस्तकात उदधृत केला आहे.

वडिलांच्यासंबंधाने व परस्परांसंबंधाने कर्तव्ये इत्यादी
बळवंतराव गोडबोलेः अमुक एक गोष्ट अशा प्रकारची आहे, तिच्यासंबंधाने आपण अशा रीतीने वागणे अगर न वागणे हे आपले कर्तव्य आहे व त्याप्रमाणे वागल्यास अगर न वागल्यास परमेश्वराचे आपण दोषी होऊ, अशा रीतीची आपली खात्री झाल्यावर आपल्या वडिलांची समजूत आपल्याहून निराळी आहे, यामुळे आपल्या अशा वागण्याने अथवा न वागण्याने त्यां वाईट वाटणार आहे अशा आपत्तीचे प्रसंगी आपण केवळ वडिलांस संतोषविण्याकरिता आपल्या समजुतीविरुद्ध त्यांच्या इच्छेप्रमाणे वागणे हाच आपला धर्म आहे की काय?

रा. ब. रानडेः आपली समजूत जरी एक प्रकारची झाली, तरी तिजप्रमाणे आपण एकदम आचरण करू नये. त्या समजुतीप्रमाणे आपले विचार आहेत असे बोलावे. आपल्याप्रमाणे आपल्या वडिलांचे व दुस-यांचे विचार होण्याचा प्रयत्न करावा आणि आपल्या विचारांप्रमाणे पुष्कळांचे विचार झाल्यावर त्याप्रमाणे इतरांनी दुस-या काही कारणांनी आचरण न केले तरी आपण करावे. पण जोपर्यंत पुष्कळांची समजूत आपल्या समजुतीहून निराळी आहे तोपर्यंत आपल्या समजुतीप्रमाणे आचरण करणे बरोबर नाही.

कित्येक२: प्रत्येकाने आपल्या समजुतीप्रमाणे वागावे. आपल्याहन दुस-याची समजूत निराळी असली तरी ती बदलण्याचा आपण प्रयत्न करावा, परंतु त्यांची समजूत बदलेपर्यंत वाट पाहण्याची गरज नाही. अशी वाट पाहत राहिल्याने सुधारणेचे पाऊल कधीच पुढे पडावयाचे नाही. प्रत्येक मनुष्य परमेश्वरापाशी आपल्यापुरता बांधलेला आहे.

प्रश्नः अमुक गोष्ट जनसमूहाच्या हितास आवश्यक आहे असे आपल्याला दिसल्यावर व ती न करणे हे ईश्वराच्या आज्ञेच्या विरुद्ध आहे असे वाटल्यावर ती जर पुष्कळ लोकांच्या समजुतीविरुद्ध किंवा रूढीविरुद्ध असेल तर ती आपण करावी की नाही?
 
रा. ब. रानडेः ती करतीलते धन्य, पण न करतील ते दोषी नाहीत.

कित्येकः लोकविरुद्ध असली तरी केला असता ती गोष्ट होणे साध्य आहे, अशी स्थिती असल्यास ती करावी हेच धर्मदृष्टीने आपले कर्तव्य; साध्य नसल्यास साध्य होण्याची वेळ नजीक आणण्यासाठी झटणे हे कर्तव्य होय.३

न्या. रानडे यांचा सामाजिक सुधारणा करण्याचा जो दृष्टिकोण ह्या चर्चेतून दिसून येतो तोच सामान्यतः प्रार्थनासमाजाच्या धुरीण मंडळींचा होता.

आपल्याला विचारपूर्वक जे वाटते ते बोलावे व आपण जे बोलतो त्याप्रमाणे कृती करावी असा विठ्ठल रामजी शिंदे यांचा निश्चित स्वरूपाचा दृष्टिकोण होता. म्हणून शिंदे यांचा विद्यार्थिदशेपासून उक्ती व कृतीमध्ये संगती व ऐक्य असावे असा सदैव आग्रह असल्याचे दिसून येते. जेथे ते पाहावयास मिळत नाही तेथे तेथे त्याबद्दल ते नापसंती प्रकट करतात. २९ मे १८९८ रोजी मुंबई प्रार्थनासमाजाबद्दलचा अभिप्राय रोजनिशीत नोंदविताना त्यांनी म्हटले आहे, “समाजाचे (प्रार्थनासमाजात कसल्याही प्रकारचे जातिभेद असता कामा नये, असे असता इतर सुधारकांत व (प्रार्थना) समाजात मला काही भेद दिसत नाही. म्हणजे दोघेही अद्याप जातिभेद उघड उघड झुगारण्यास तयार आहेतसे दिसत नाही.”४ विचाराला कृतीचे जोरदार पाठबळ असल्याशिवाय सुधारणेचे पाऊल पुढे पडणार नाही अशीच कृतिवीर अण्णासाहेब शिंदे यांची भूमिका अखेरपर्यंत होती. १९३७ साली वाई प्रांतातील पसरणी येथील सभेतील भाषणात महात्मा जोतीराव फुले यांच्या कृतियुक्त सुधारणेचा गौरव करताना ते म्हणाले, “त्यांनी निंदा-अपमान सोसून धैर्याने, कृतीने समाजाची सुधारणा घडवून आणली. नुसती व्याख्याने देऊन किंवा जाडे ग्रंथ लिहून, त्यात विचार मांडून सुधारणा होते असे नाही. प्रत्यक्ष विचाराप्रमाणे कृती हवी. तरच सुधारणा घडून येते.”

घरातील जातिभेदविरहित वातावरण आणि वारकरी संप्रदायाचे उदारमतवादी संस्कार यांमुळे, तसेच त्यांच्या ठिकाणच्या विवेकशीलतेमुळे अस्पृश्यवर्गाच्या सर्वांगीण उन्नतीबद्दल शिंदे यांच्या मनात विद्यार्थिदसेपासूनच कळकळ निर्माण झाली होती. त्यांच्या या मनोधारणेला पुढे धर्ममताचाही आधार मिळाला.

“सर्व मनुष्ये एका परमेश्वराची लेकरे आहेत, म्हणून भेद न राखिता परस्पराशी बंधुभावाने वागावे हे ईश्वरास प्रिय आहे आणि हे मनुष्याचे कर्तव्य आहे,” हे प्रार्थनासमाजाचे एक तत्त्व आहे. हे तत्त्व सत्य म्हणून जर आपण स्वीकारले असेल तर त्याला अनुसरूनच भेदभाव न करता इतरांशी वागावयास पाहिजे असे शिंदे वाटत होते. जातिभेदच काय, अस्पृश्यता पाळणे हे या तत्त्वाशी विसंगत आहे अशी त्यांची श्रद्धा होती. या भूमिकेनुसारच अस्पृश्यत नष्ट करणे व अस्पृश्य बांधवांची उन्नती करणे हे त्यांना धर्मकार्यच वाटत होते. सत्यावर आणि ईश्वरावर शिंदे यांची आत्यंतिक श्रद्धा होती. १९०८ साली मुंबई प्रार्थनासमाजात वार्षिक उत्सवात ‘ईश्वर आणि विश्वास’ ह्या विषयावर दिलेल्या भाषणामध्ये त्यांनी म्हटले आहे, “ईश्वर सत्त्वप्रवर्तक आहे असे नुसते मत असून चालत नाही, तर तो सत्याचा आणि शुभाचा प्रवर्तक आहे, म्हणूनच मी सत्याचा आग्रह धरून राहिलो तर, माझे कितीही हाल झाले तरी हानी-माझी किंवा कोणाचीही-मुळीच होणार नाही, असा विश्वास पाहिजे.अशा विश्वासामुळेच ईश्वराचा व आपला खरा आणि निकट संबंध जडतो, बुद्धीने जडत नाही.”५

महात्मा गांधींचा सत्याबद्दलचा आग्रह त्यांच्या जीवनकार्यातून जस दिसून येतो त्या प्रकारचाच सत्याबद्दलचा आग्रह आणि आपण धर्मकार्य म्हणून जे कार्य स्वीकारले त्यावरील निष्ठा शिंदे यांच्या कार्यातून आणि विचारांतून दिसून येते. आपले कार्य म्हणून जे कार्य स्वीकारले त्यावरील निष्ठा शिंदे यांच्या कार्यातून आणि विचारांतून दिसून येते. आपले कार्य आणि ईश्वरावरील अढळ निष्ठा शिंदे यांच्या ठिकाणी एकरूप झालेल्या होत्या. अस्पृश्यतानिवारणाचे कार्य धर्मकार्य म्हणून त्यांनी अत्यंत स्वाभाविकपणे स्वीकारले होते. ते कार्य उताविळीने करावे अशी उत्कंठा त्यांना लागून राहिली होती. समाज काय म्हणेल असा विकल्प त्यांच्या मनात आला नव्हता. उलट समाजमनाचा पालट करून, अस्पृश्यता नष्ट करणे त्यांना निकडीचे वाटत होते. म्हणून त्यांनी ह्या कामाला धाडाडीने हात घातला.

विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी मुंबई प्रार्थनासमाजाचे प्रचारकपद स्वीकारल्यापासून धर्मकार्याचा झपाट्याने विस्तार केला. प्रांतभरच्या कामामध्ये वेगवेगळ्या शहरांतील स्थानिक प्रार्थनासमाजामध्ये उत्साह निर्माण केला. मुंबई प्रार्थनासमाजात कामाची व्याप्ती वाढविण्याच्या दृष्टीने वाचनवर्ग, तरुण ब्राह्मसंघ यांसारख्या चळवळी आणि संस्था सुरू केल्या, हे आपण पाहिले आहेच. या सा-याचा परिणाम म्हणून प्रार्थनासमाजाच्या कार्याबद्दल उत्साहाची भावना सार्वत्रिकपणे निर्माण झाली. १९०६ साली मिशनची स्थापना केल्यानंतर त्याही कामाचा शिंदे यांनी झपाट्याने विस्तार केला. महाराष्ट्रभर अस्पृश्यतेच्या प्रश्नाबाबत अपूर्व जागृती निर्माण होण्यात त्यांच्या कामाचे पर्यवसान झाले. मिशनच्या स्थापनेनंतर वेगवेगळ्या शहरांमध्ये ते जे दौरे काढत त्यामध्ये प्रार्थनासमाजाच्या प्रचारकार्याच्या जोडीने स्वाभाविकपणेच मिशनचेही कार्य करीत. फरक एवढाच पडलेला असणार की मुंबई शहरातील प्रार्थनासमाजाच्या नैमित्तिक विधिसंस्कारादी कामासाठी ते जितका वेळ देऊ शकत होते तेवढा वेळ देणे शक्य होत नसणार. प्रार्थनासमाजाच्या पगारी प्रचारकाने मिशनच्या कामाचा एवढा उठाव करावा व त्यामध्ये आपली कार्यशक्ती आणि बराचसा वेळ खर्च करावा याबद्दल प्रार्थनासमाजातील काही मंडळींच्या मनामध्ये असंतोषाची भावना निर्माण झाली. वस्तुतः विठ्ठल रामजी शिंदे व मुंबई प्रार्थनासमाज यांच्यामध्ये हा जो दुरावा निर्माण झाला त्याची कारणे मुंबई प्रार्थनासमाजाच्या मवाळ, पांढरपेशा धोरणाताच पाहावी लागतात. शिंदे यांनी आपल्या खाजगी डायरीत १७ जानेवारी १९३५ रोजी एक नोंद केली आहे. ती अशी, “माझे व मुंबई प्रार्थनासमाजाचे सहकार्य आज जवळ जवळ २०-२५ वर्षे बंद पडले होते. कारण १) राजकारण, २) मी स्वतंत्र ‘अस्पृश्या’ साठी मिशन काढले, ३) माझा स्वतंत्र व सरळ बहाणा.”६

प्रार्थनासमाजाच्या काही पुढारीमंडळींच्या असंतोषाचा परिणाम म्हणून शिंदे यांच्या धर्मविषयक प्रचारकार्यावर नियंत्रण राहावे म्हणून प्रार्थनासमाजाच्या मॅनेजिंग कमिटीने एक पोटकमिटी नेमून स्वतंत्र नियम तयार केले व तिच्या तंत्राने त्यांनी वागावे असा निर्णय घेण्यात आला. शिंदे यांच्य स्वतंत्र प्रकृतीला ते पटेनासे झाले. खरे तर पैशाची फारशी तरतूद नसतानाही त्यांनी धर्मकार्याचा जोमाने विस्तार चालविला होताच. अधी काम करावे, मग अनुभव घ्यावा आणि मग योग्य वेळी नियम करावे हा स्वाभाविक क्रम त्यांना बरा वाटत होता. एकीकडे पैशाची तरतूद नाही, दुसरीकडे कामाचा नीट अंदाज नाही अशा स्थितीत शाब्दिक नियमांचे नियंत्रण त्यांना अप्रस्तुत वाटू लागले.

शिंदे यांचे मित्र वासुदेवराव सुखटणकर १९०७च्या सुमारास जर्मनीमध्ये बॉन विद्यापीठात पीएच्. डी. चा अभ्यास करीत होते. शिंदे त्यांना इकडील वर्तमान वस्तुनिष्ठपणे कळवून त्यांचा अभिप्राय मागवीत होते व सुखटणकरही आपले मत मनमोकळेपणाने शिंदे यांना कळवीत असत. प्रचारकाने सभासदाच्या घरी गृहृसंस्कार चालविण्याचे काम ठरविलेल्या संस्कारासंबंधीनेच करावे अशा अर्थाचा एक नियम होता. ब्रह्मसमाजाच्या स्वातंत्र्याला हा नियम बाधक होता म्हणून तो वगळावा असे सुखटणकरांचे मत पडले. शिंदे यांना तर नियमांचा हा सारा घाटच अनावश्यक व चालत्या गाडीला खीळ घालणारा वाटून त्यांचे मन उद्विग्न झाले. शिंदे यांनी आपल्या कामाची डायरी ठेवावी, वरचेवर अहवाल द्यावा वगैरेही अपेक्षा करण्यात येऊ लागल्या. शिंदे डायरी ठेवण्याचे हे काम स्वयंस्फूर्तीने कामाच्या ओघात व कामाचा भाग म्हणूनही पहिल्यापासूनच करीत होते. धर्मकार्यार्थ केलेला प्रचारदौरा, त्यामध्ये व्याख्याने देऊन, उपासना चालवून वगैरे केलेले धर्मसाधन या संबंधीचा भाग सुबोधपत्रिकेमधून वरचेवर प्रसिद्ध होत होता. त्यांच्या या प्रसिद्ध होणा-या वृत्तान्तावरून शिंदे यांच्या प्रचाराचे काम किती सखोलपणे, व्यापक पातळीवर व वरच्या दर्जाने चालले होते याची कल्पना येऊ शकते. परंतु शिंदे यांच्या मिशनच्या कामाबाबत अनुत्साही असलेली प्रार्थनासमाजातील मंडळी असंतुष्टच होती. शिंदे हे स्वयंस्फूर्तीने उत्तम दर्जाचे काम करीत असताना त्यांनी ही कामे अमक्यावेळी व अमक्याच पद्धतीने करावीत हा सुसुरू केलेला नियमाचा जाच त्यांना अनावश्यक वाटू लागला. त्यांचे व समाजा मंडळींचे मतभेद वाढीला लागले.

शिंदे यांच्या निकट नसणारी समाजातील मंडली तर असंतुष्ट होतीच, पण शिंदे यांच्या जिव्हाळ्यातील काही मंडळींनाही शिंदे यांचे धोरण नापसंत होते. श्री. बापू कोरगावकर हे शिंदे यांचे जवळचे स्नेही व खरेखुरे हितचिंतक होते व मनोधारणेने ते एकनिष्ठ ब्राह्म होते. त्यांनीही शिंदे यांना आपला मतभेद पत्राद्वारे कळविला. नाशिक येथील सॅनिटेरियमध्ये कोरगावकर प्रकृतिस्वास्थ्यासाठी १९०७च्या मार्चपासून राहिलेले होते. १९ मे १९०७ रोजी शिंदे यांना लिहिलेल्या पत्रामध्ये ते म्हणतात, “डिप्रेस्ड क्लास मिशनच्या कामाचे मला काहीच महत्त्व वाटत नाही, असे तुम्ही म्हणता ते मी कबूल करीत नाही. पण आपल्या वेळाचा तुम्ही अपव्यय करित असे मला वाटते. जे तुम्ही म्हणता ते मात्र खरे आहे. मनुषाचे सामर्थ्य फार परिमित नव्हे तर अत्यंत अल्प आणि समाजोन्नतीची कामे एकापेक्षा एक पडली आहेत की कोणीही मनुष्य एकटा एकही काम नीट करू शकणार नाही. आपल्या (प्रार्थना) समाजाने जी कामे आधीच उचलली आहेत तीच त्यातील कर्तबगार माणसांच्या मानाने त्यास अधिक आहेत, घेतलेली कामे समाधानकारकरीत्या उचलली आहेत तीच त्यातील कर्तबगार माणसांच्या मानाने त्यास अधिक आहेत, घेतलेली कामे समाधानकारकरीत्या चालू राहिल्यास त्यातील सभासदांनी आपली शक्ती दुसरीकडे लावणे बरोबर नाही असे माझे मत आहे. कर्वे, वेलीणकर यांची कामे जशी जोराने चालू आहेत तशी आपल्या समाजाची चालू आहेत असे तुम्हास वाटते काय? डिप्रेस्ड क्लास मिशनचे काम तुम्हास अधिक महत्त्वाचे व प्रिय वाटत असेल; परंतु तुम्ही अगोदरच एका सर्वात श्रेष्ठ व इतर सर्व कामास चालना देणारे अशा कामास आपण वाहून घेतले आहे त्याची वाट काय? ब्राह्मधर्मासारख्या सर्वव्यापक धर्माच्या प्रचारकाचे काम जे तुम्ही पत्करले आहे तेच जर नीट कराल तर मला वाटते तुमच्या डिप्रेस्ड क्लास मिशनचे काम करण्यास दुसरी माणसे उत्पन्ना होतील व झाली पाहिजेत. सध्याचा तुमचा मार्ग घोड्याच्या पुढे गाडी ठेवण्यासारखा दिसतो. ते काही असो, समाजाचे ज्या कामाकरिता तुम्हास नेमले आहे व जे काम करण्याचे तुम्ही स्वीकारले आहे, त्या कामाकडे तुमचा जावा तितका वेळ व लक्ष जात नाही असे मला एकट्याला नव्हे, तर निदार बहुतेक सभासदांस वाटत आहे. मला समाजाचे काम फारच महत्त्वाचे वाटते म्हणून जर मी ऑफिसात जाऊन ऑफिसच्या कामाची हेळसांड करून समाजाचे काम करीत असलो तर तुम्ही मला कामचोर नाही का म्हणणार? आणि माझे असे करणे ईश्वराला तरी आवडले काय? आता तुम्हास असे वाटत असेल की, डिप्रेस्ड क्लास मिशन हे समाजाचेच एक काम आहे, परंतु मी म्हणतो की, याचा निर्णय समाजाने केला पाहिजे, तुम्हास असे वाटून उपयोग नाही, असो.”७

कोरगावकरांचा दृष्टीकोण समाजातील सभासदांचा प्रातिनिधिक दृष्टिकोण म्हणता येईल. प्रचारकाचे काम हे मुख्यतः धर्मप्रचार करणे व समाजाची आनुष्ठानिक कामे करणे हे होय व मिशनसारखे लोकोपयोगी काम करणे याला कोरगावकर दुय्यम स्थान देतात. मात्र शिंदे यांच्या मताने धर्मकार्य व अस्पृश्यतानिवारण्याचे काम यामध्ये अभेद आहे, म्हणून हे मिशनचे काम हे धर्मकार्यच होय अशी त्यांची प्रारंभापासून अखेरपर्यंत अढळ श्रद्धा होती. कोरगावकरांनी आपल्या पत्रामध्ये एक मुद्दा असा मांडला की, धर्मविषयक कामातूनच मिशनचे काम करण्यासाठी लोक पुढे येतील. कोरगावकरांचा आशावाद फारसा वस्तुस्थितीच्या पायावर आधारलेला वाटत नाही. मुंबई प्रार्थनासमाजाची स्थापना १८६७ मध्ये झाली. मात्र या ४० वर्षांच्या अवधीत शिंदे यांनी मिशन सुरू केले. अशा प्रकारचे काम करणारा शिंदे यांच्याशिवाय अन्य कोणीही पुरुष पुढे आलेला दिसत नाही. महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे प्राधान्याने पांढरपेशा मनोवृत्तीच्या समाजाच्या सभासदांच्या अंतःकरणामध्ये अस्पृश्याच्या प्रश्नांची खरी आचच नव्हती. तिच्याअभावी असे कार्य करणारा पुरुष कसा निर्मा होणार? शिंदे समाजामधून प्रचारक म्हणून बाहेर पडल्यानंतरच्या काळातही समाजातून अशा प्रकारचे कार्य करणारा कोणी पुरुष पुढे आला नाही ही बाब याचीच निदर्शक म्हणता येईल.

श्री. वासुदेवराव सुखटणकर यांचा या बाबतीतील विचार थोडासा वेगळा होता. मिशनी स्थापना झाल्याबरोबर हे मिशन प्रार्थनासमाजाच्य स्वाधीन असावे की समाजाहून स्वतंत्र वेगळे असावे असा प्रश्न उपस्थित झाला होता. २५ ऑक्टोबर १९०७ रोजी बॉनवरून लिहिलेल्या पत्रात सुखटणकर म्हणतात, “मिशन हे समाजाच्या स्वाधीन असावे. समाजाने तुम्हांस त्यावर मिशनरी नेमावे. असे झाले म्हणजे कुरकुरीस काही जागा न राहता मिशनचे काम तुमचे मुख्य कर्तव्य होईल. पण त्याबद्दल तुम्ही समाजास जबाबदार राहावे. जशा रात्रीच्या शाळा किंवा पंढरपूरचे ऑर्फनेज तसेच मिशन ही समाजाची एक संस्था असावी.”७ सुखटणकरांची सूचना निश्चित सद्हेतुमूलक होती. परंतु तिला वस्तिस्थितीचे पाठबळ होते असे मात्र म्हणता येणार नाही. अस्पृश्यांसाठी चालविण्याच्या मिशनचे काम करण्यासाठी जी वृत्ती, दृष्टी व धडाडी आवश्यक असते ती शिंदे यांच्या ठिकाणी होती. अन्य पांढरपेशा प्रार्थनासमाजीय सदस्यांमध्ये ती असल्याचे पूर्वी दिसून आले नव्हते व पूर्वानुभव ध्यानात घेता पुढे दिसून येईल हे फारसे संभवनीय वाटत नव्हते. मिशन प्रार्थनासमाजाचा एक भाग म्हणून चालवावे की नाही ही केवळ तांत्रिक व्यवस्थापनाची बाब नव्हती. तिचा अंतःकरणाशी संबंध होता. अस्पृश्यवर्गाच सुधारणा करणे आणि सवर्णांच्या मनातील अस्पृश्यतेची भावना नष्ट करणे ह्या बाबतीत शिंदे यांच्यासारखी आत्यंतिक तळमळ असणारी मंडळी समाजामध्ये नव्हती.

मिशन स्थापन झाल्याबरोबरच ते कोणाच्या ताब्यात असावे यासंबंधी प्रश्न उपस्थित झाला. ते मुंबई प्रार्थनासमाजाने आपल्या ताब्यात ठेवून आपल्या जबाबदारीखाली एक अंगभूत काम या दृष्टीने चालवावे की ते सर्व राष्ट्राचे काम आहे, म्हणून सर्वांचे सहकार्य मिळवून शक्य तेवढी त्याला बाहेरूनच मदत करावी? असे दोन पक्ष होते. डॉ. भांडारकरांचे मत प्रारंभी पहिल्या बाजूने होते सुरुवातीच्या काळात मिशनच्या मध्यवर्ती कमिटीवर सर्व अधिकारी आणि सभासद प्रार्थनासमाजाचेच पुढारी होते. प्रार्थनासमाजाचे अध्यक्ष तर नारायण चंदावरकर व उपाध्यक्ष शेठ दामोदरदास गोवर्धनदास या दोघांचा विठ्ठल रामजी शिंदे यांच्या मिशन काढण्याच्या कल्पनेला व प्रयत्नांना पाठिंबा व प्रोत्साहन होते. त्यांच्या सहकार्याने आणि साह्याने शिंदे यांनी मिशनच्या कामाला प्रारंभ केला. मिशनचे अध्यक्ष व उपाध्यक्षही प्रारंभीच्या काळात हे दोघेच होते. मिशनचा सामाजिक हेतू प्रर्थनासमाजाला पूर्ण मान्य होता व मिशनचे काम धार्मिक पायावरच चालवायचे होते. हा  पायाही प्रार्थनासमाजाला मान्य होता. मात्र अस्पृश्यवर्गातून समाजाला सभासद मिळावेत, असा समाजाने हेतू कधीच बाळगला नाही व मिशननेही अशा प्रकारचे प्रयत्न कधी केले नाहीत. मिशन चालवून अस्पृश्यवर्गातून प्रार्थनासमाजाला सभासद मिळविले जातात अशी तक्रार करायला स्वाभाविकपणेच कोणालाही कधी अवसर मिळाला नाही. एवढे असूनही प्रार्थनासमाजाने मिशन चालविण्याऐवजी ते स्वतंत्र ठेवणे शिंदे यांना योग्य वाटत होते. याचे कारण मिशनचे काम नेहमी वाढते राहणार होते. अस्पृश्यतानिवारण्याचा प्रश्न जरी हिंदूपुरता असला तरी अस्पृश्यतानिवारण्याची जबाबदारी ब्रिटिश सरकार आणि हिंदुस्थानात राहणा-या प्रत्येक जातीवर आणि धर्मावर पडते ही शिंदे यांची भूमिका होती. पैशाची मदत जर सर्वांकडून घ्यायची तर त्याचा विनियोग आणि सर्व कामाच्या जबाबदारीचा वाटा खुशीने घेतील त्यांच्याकडेच देण्याचे धोरण योग्य राहील असे शिंदे यांना वाटत होते. सर नारायणराव चंदावरकर आणि कमिटीचे इतर सभासद त्यांच्या मताशी सहमत होते. म्हणून मिशनच्या कामात सर्वांना मोकळीक ठेवावी हे धोरण शेवटी डॉ. भांडारकरांनाही पटले व त्यानुसार मिशनच्या कामाला प्रारंभ झाला. मात्र अशा त-हेने मिशनच्या प्रारंभापासून वर्षभरातच सुरू झालेले वादंग १९१०च्या मध्याला तीव्र स्वरूपाचे बनले व शिंदे यांनी प्रार्थनासमाजाच्याच कामाला चिकटून राहावे अशा स्वरूपाच्या निर्बंधाचा काच सुरू झाला आणि शिंदे यांना तर जनतेची सेवा हीच ईश्वराची सेवा असे ब्रह्मसमाज व प्रार्थनासमाज नेहमी जे प्रतिपादित असे तेच प्रमाण वाटत होते व अस्पृश्यवर्गाची सेवा करण्यात आपण प्रार्थनासमाजाची सेवा विशेष उत्कटत्वाने करीत आहोत असी त्यांची धारणा होती. शिंदे आपल्या मनःस्थितीचे वर्णन करताना लिहितात, “पण मी मिशनमध्ये वेळ खर्च न करता समाजालाचन चिकटून राहावे; असा व्यक्तिशः मजसंबंधी वाद सुरू झाला तेव्हा माझी स्थिती नाजूक झाली. मला दगदग, चिंता पडत होती. त्यात आत्मसमर्थनाचा बोजा माझ्यावर येऊ लागला; तो जड वाटू लागला. मिशनची आणि समाजाची दोन्ही कामे मी सांभाळीत होते.”८

मुंबई प्रार्थनासमाजाच्या धुरिणांच्या धोरणाबद्दल काही तरुण तळमळीच्या समाजीयांच्या मनात तीव्र स्वरूपाचा असंतोष होता. प्रार्थनासमाजाचे पहिले प्रचारक श्री. सदाशिव पांडुरंग केळकर यांचे चिरंजीव डॉ. माधव हे एक होत. १९१० साली त्यांनी स्त्रियांची गुलामगिरीपासून सुटका ह्या पुस्तकात सभासदांचे खरे दोष दाखविले होते. नंतर पाच वर्षांनी लिहिलेल्या एका वेड्या समाजिस्टाचे बरळणे अथवा महाराष्ट्रातील प्रार्थनासमाजाचे अंतरंग या पुस्तिकेत त्यांनी नमूद केले आहे की, त्या दोषांपैकी एकाही गोष्टीत ह्या पाच वर्षांत सुधारणा झाली नाही. उलट ते पुस्तक बाहेर पडले त्याच दिवशी रा. शिंदे यांस समाजाचे मिशनरी म्हणू नये असा साधारण सभेत ठराव झाला, ही दैवदुर्विलासाची गोष्ट म्हणूनही त्यांनी नमूद केली आहे. मुंबई प्रार्थनासमाजाच्य धोरणाचे त्यांना प्रतीत झालेले मर्म त्यांनी पुढलप्रमामे सांगितलेः “समाजाचा धर्म म्हणजे सवडीचा, फुरसतीचा धर्म आहे हे महासूत्र लक्षात ठेवल्याशिवाय समाजासंबंधी काही कळायचे नाही.”९ शिंदे यांच्याबाबत प्रार्थनासमाजाने हे धोरण अवलंबिले त्याला पूर्वीची परंपरा आहे हे सांगताना डॉ. माधव केळकर यांनी असेही म्हटले आहे, “मुंबई समाजाचे आजपर्यंत तीन मिशनरी झाले आणि तिघांसही समाजाच्या कमिटपुढे हात टेकावे लागले.”१०

शिंदे यांचे अस्पृश्यवर्गीयांसाठी चालविलेल्या मिशनसंबंदीचे कार्य मुंबई प्रार्थनासमाजाला रुचत नव्हते आणि समाज त्यांच्यावर नाराज होता याचे मुख्य कारण प्रार्थनासमाजाचे पांढरपेशा स्वरूप हेच होय. असे म्हणत येईल. जे. व्ही नाईक यांनी प्रार्थनासमाजाचे पांढरपेशा स्वरूप कसे होते ते सभासदांची जातवार संख्या, सभासदाचा व्यवसाय वगैरेंची माहिती देऊन साधार दाखविले आहे. प्रार्थनासमाजाची सभासदसंख्या कोणत्याही वर्षी दोनशेपेक्षा जास्त नव्हती. ब्राह्मण आणि सारस्वत ह्या वरच्या जातीतीलच सदस्य बहुसंख्येने असत व ते शिक्षक, वकील, डॉक्टर असे पांढरपेशा व्यवसायातील असत. १९०७ पर्यंत दोन पारशी, दोन मुसलमान व एक बेने इस्त्रायली ज्यू असे पाच हिंदूंशिवाय अन्य धर्मातील सदस्य झालेले होते. (अस्पृश्यवर्गातील गणेश आकाजी गवई व किसन फागुजी बनसोडे व सय्यद अब्दुल कादर हे मुसलमान गृहस्थ शिंद्यांच्या प्रभावामुळे समाजात आले होते.). जे. व्ही. नाईक यांनी म्हटले आहे, “प्रार्थनासाजातल्या जडणघडणीत फक्त अल्पसंख्य उच्चवर्णी हिंदूंचाच सहभाग होता हे सत्य डोळ्याआड करता येणार नाही. हे सर्वजण नागरी किंवा तत्सम विभागातील बुद्धिजीवी सुशिक्षित होते.” पुढे त्यांनी असेही म्हटले आहे, “प्रार्थनासमाजाचे नेते व्यासपीठावरून जातिभेदाच्या दुष्परिणामाबद्दल बोलत राहिले. परंतु जातिभेदाने पोखरलेल्या हिंदू समाजाच्या सामाजिक गुलामगिरीविरुद्ध बंड करून आपले मानवी बंधुत्वाचे मूलभूत तत्त्व प्रत्यक्षात आणण्याचा ठोस प्रयत्न प्रार्थनासमाज या संस्थेने केला नाही.”११ नाईकांचे म्हणणे रास्त आहे. विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी चालविलेला अस्पृश्यतानिवारणकार्याचा प्रयत्न प्रार्थनासमाजाच्या पांढरपेशा संवेदनशीलतेला रुचला नाही.

मुंबई प्रार्थनासमाजाचे दोन प्रचारक असावेत असे ठरले होते व १९०७ साली शिंदे यांचे मित्र वासुदेवराव सुखटणर हे जर्मनीहून पीएच्. डी. होऊन परत आले व प्रार्थनासमाजाच्या प्रचारकपदाची जबाबदारी त्यांनी घेतली. पण योगायोग असा, की सहा-आठ महिन्यांच्या अवधीतच त्यांना हे काम सोडून सिंध प्रांतातील हैदराबाद येथे जावे लागले. याचा अर्थ प्रार्थनासमाजाच्या पाढत्या कामाचा भार शिंदे यांनाच उचलावा लागत असे. पण समाजाचे पदाधिकारी म्हणजे अध्यक्ष, उपाध्यक्ष आणि इतर सभासद यांना कळून चुकले होते की मिशनच्या कामातून शिंदे यांची सुटका होणे अशक्य. शिंदे आणि प्रार्थनासमाज यांच्यामध्ये मिशनच्याबाबतीत तणाव निर्माण झाला होता. आता त्यामध्ये दुस-या एका कारणाची भर पडली.

ही दुसरी बाब म्हणजे शिंदे यांची राजकारणविषयक भूमिका ही होय. १९०७-०८च्या सुमारास हिंदुस्थानच्य राजकारणात राष्ट्रीय पक्ष आणि प्रागतिक पक्ष अथवा जहाल आणि मवाळ असे दोन पक्ष प्रमुख होते. मवाळांचे लक्ष समाजसुधारणेकडे आणि सरकारशी जुळते घेऊन काम करण्याकडे अधिक असे, तर जहालांचे लक्ष सरकारशी संघर्ष करून अधिकाधिक राजकीय हक्क मिळविण्याकडे अधिक असे. सरकारशी विरोध हा जणू काय त्यांच्या मनोवृत्तीचा भाग बनला होता. मात्र शिंदे यांना प्रार्थनासमाजाच्या कामात आणि विशेषतः मिशनच्या कामाच्या संदर्भात होता होईल तेवढे सर्वांचे सहकार्य आवश्यक होते आणि या धोरणाने काम करीत असताना कोणतीही आपत्ती आली तरी आपले मतस्वातंत्र्य आणि आचारस्वातंत्र्य अबाधित ठेवणे याबाबत शिंदे दक्ष होते. आपल्या मतासाठी आणि कार्यासाठी वाटेल तो त्याग करण्याची आणि संकटांना तोंड देण्याची त्यांनी सदैव तयारी ठेवलेली होती. राजकारणात त्यांची मते आणि कल पूर्णतः राष्ट्रीय बाजूकडे होता, तथापि त्या पक्षाशीही ते पूर्णपणे तादात्म्य पावले नाहीत. कारण अशा तादात्म्यामुळे स्वतःच्या मतांना मुरड घालण्याची पाली येते. शिंदे यांच्या भूमिकेत ही गोष्ट बसणारी नव्हती. उदाहरणच घ्यावयाचे झाले तर असे म्हणता येईल, सामाजिक सुधारणांच्या बाबतीत राष्ट्रीय पक्षाचे लोक उदासीन अथवा प्रसंगी विरुद्धही होते. तर शिंदे हे सामाजिक सुधारणांबाबतही राजकीय भूमिकेइतकेच आग्रही होते व आता तर सामाजिक सुधारणेच्या कार्यामध्ये त्यांनी स्वतःला पूर्णपणे झोकून दिले होते. मात्र आपली राजकीय मते प्रार्थनासमाजावर लादण्याचा प्रयत्न त्यांनी कधीही केला नाही.

१९०७ साली लो. टिळकांनी मद्यपान निषेधाची चळवळ मोठ्या धामधुमीने सुरू केली. तीत अनेक पक्षांनी आणि काही ख्रिश्चन मिशन-यांनही भाग घेतला. शिंदे यांचा जहाल पक्षाकडे व काँग्रेसच्या विधायक कामाकडे ओढा होता. १८९५च्या काँग्रेसमध्ये त्यांनी स्वयंसेवक म्हणून काम केलेले होते याचा उल्लेख आलेलाच आहे. टिळकांच्या मद्यपाननिषेधाच्या सभेमध्ये पुण्यात २३ एप्रिल १९०७ रोजी स्वतः शिंदे सामीलही झाले होते. डॉ. भांडारकर, हॅरॉल्ड एच्. मॅन हेही ह्या सभेमध्ये सहभागी झाले होते. ह्या सुमारास टिळकांवर सरकारचा विशेष रोष निर्माण झाला होता याचे कारण टिळकांचा काँग्रेसमधील वाढलेला प्रभाव. सुरत येथे झालेले काँग्रेसचे अधिवेशन त्यांनी उधळून लावलेले होते व काँग्रेसला आपल्या कक्षेत खेचले होते. टिळकांच्या या वाढत्या प्रभावामुले व मद्यपाननिषेधाच्या चळवळीतून दिसू येणा-या त्यांच्या आक्रमणामुळे सरकारचा हा रोष वाढला होता. परिणामी मद्यपाननिषेधाच्या एका जाहीर सभेत सरकारविरोधी बोलण्याचे निमित्त करून सरकारने त्यांना सहा वर्षांची जबर कारावासाची शिक्षा ठोठावली. ह्या शिक्षेमुळे शिंदे यांनी लोकमान्यांचा गहिवरून उल्लेख केला, “एवढ्या मोठ्या कारावासात ह्या जनतेच्या पुढा-याला आय़ुरारोग्य लाभो. शरीराला विश्रांती आणि मनाला शांती मिळो. इतकेच नव्हे तर त्याचे कोठे चुकत असेल तर उच्च सत्याचा त्याला मार्ग दिसो.” अशा स्पष्ट शब्दांत त्यांनी प्रार्थना केली. ह्याबद्दल समाजात खळवळ उडाली. सर नारायणराव चंदावरकर व डॉ. भांडारकर वगैरे गुरुजनांनी याबद्दल शिंदे यांना समक्ष बोलावून खुलासा मागितला. त्यांनी नम्रतापूर्वक सांगितले, “मला आपण विश्वासाने आचार्य आणि प्रचारक नेमले आहे. समाजात सर्व प्रकारची, सर्व मतांची आणि सर्व दर्जाची माणसे आहेत हे मी पूर्ण जाणून आहे. ईश्वरापुढे उभा राहून प्रार्थना करीत असता भारताचे संकलित भवितव्य ओळखून प्रार्थना करणे माझे जरूर आणि पवित्र कर्तव्य आहे. ह्यात ब्रिटिश सरकारची कदर ओळखून माझे आध्यात्मिक कर्तव्य करणे भाग आहे. ह्यात मी जर कच खाल्ली तर स्वतःशी अपात्र ठरेन. आपला विश्वास असेल तरच मला ह्या जागेवर ठेवा. पण माझ्या कामात मला आणि माझ्या ईश्वराला जबाबदार राहू द्या.” शिंदे यांचे हे निर्वाणीचे उत्तर ऐकून चंदावरकर व भांडारकर यांनी योग्य तो विचार केला. शिंदे यांच्या संदर्भात ह्याबाबतीत कोणतीही कारवाई करणे रास्त ठरणार नाही हे त्यांना मनोमन उमगले. आपली भूमिका समजून घेतली याबद्दल शिंदे यांच्या मनात ह्या गुरुजनांबाबत कृतज्ञतेची भावना निर्माण झाली.

ह्या घटनेनंतर महाराष्ट्रात दुसरेच एक प्रचंड काहूर उठले. १९०८ साली नाशिक शहरामध्ये एक अत्यंत खेदजनक प्रकार घडला. तो म्हणजे तेथील लोकप्रिय कलेक्टर जॅक्सन यांचा झालेला खून. जॅक्सन यांच्या खुनाच्या बातमीने महाराष्ट्रातील प्रगल्भ विचाराच्या लोकनेत्यांना धक्का बसला आणि ब्रिटिश अधिका-यांमध्ये एक प्रकारची अस्वस्थता व असुरक्षिततेची भावना निर्माण झाली. विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी अस्पृश्यतानिवारणाच्या कार्यासंबंधी एक धोरण ठरविले होते ते म्हणजे समाजातील सर्व वर्गांतील जबाबदार पुढा-यांना व व्यक्तींना ह्या कामामध्ये सहभागी करून घ्यावयाचे. ह्या धोरणाला अनुसरून अस्पृश्यवर्गाचे पुढारी, सवर्णामधील मवाळ-जहालांचे पुढारी त्याचप्रमाणे संस्थानिक यांना ते आपल्या कार्यात सहभागी करून घेत होते. यांच्या जोडीनेच आणखी एक महत्त्वाचा घटक म्हणजे इंग्रजांची राज्ययंत्रणा चालविणारा प्रभावी वर्ग म्हणजे येथील ब्रिटिश मुलकी व लष्करी अंमलदार हा होय. कोणत्याही जिल्ह्याच्या ठिकाण अस्पृश्यतानिवारणाच्या कामासाठी नव्याने एखादी कमिटी निर्माण करावयाची झाल्यास प्रथमतः शिदे हे तेथील कलेक्टरांची भेट घेत असत व मिशनच्या कामाची आणि उद्देशाची त्यांना योग्य प्रकारे माहिती करून देऊन ह्या कामात सहभागी होण्याची विनंती करीत असत. धारवाड येथे त्यांनी याच प्रकारे कलेक्टरला सहभागी करून कमिटीचे अध्यक्षपद त्यांच्याकडे सुपूर्द केले होते. नाशिक येथील कलेक्टर जॅक्सन यांनाही मिशनच्या स्थानिक कमिटीमध्ये सहभागी करून ह्या कामासाठी त्यांचे साहाय्य घेतले होते. हे धोरण शिंदे यांनी सार्वत्रिक अवलंबिले होते. इंग्रज अधिका-यांच्या जोडीनेच उदारमनस्क ख्रिस्ती मिशन-यांनाही शिंदे यांनी या कामामध्ये ओढले होते. केवळ कलेक्टर नव्हे, तर मुंबई राज्याच्या गव्हर्नरांनाही या कामाचे महत्त्व शिंदे यांनी पटवून दिले होते व त्या वेळचे गव्हर्नर सर जॉर्ज क्लार्क यांनी आपली कन्या मिस् व्हायोलेट हिला मिशनच्या साहाय्यासाठी गाण्याचा जलसा करण्याची परवानगी दिली होती. पुण्याच्या शाखेवर डॉ. हॅरॉल्ड एच. मॅन. कर्नल स्टीन, मि. सिजविक यांसारखे मुलकी आणि लष्करी अधिकारी सभासद होऊन निधी जमविण्याच्या कामी मदत करीत होते. इतर पुढा-यांबरोबरच ब्रिटिश अधिका-यांचे फार मोलाचे साहाय्य या कामासाठी होत असतानाच इंग्रज अधिका-याच्या खुनासारखी निंद्य घटना ही अशा कामाला अपशकुन ठरणारी होती. ब्रिटिश अधिकारी व एतद्देशीय समाज यांच्यामध्ये दुरावा व अविश्वासाचे वातावरण निर्माण करणारी होती. ह्या घटनेमुळे मिशनच्या स्थानिक पदाधिका-यांमध्ये अस्वस्थता निर्माण झाली. वस्तुतः ह्या खुनाचा मिशनच्या कार्याशी काडीमात्र संबंध नव्हता. तथापि ह्या घटनेचा परिणाम म्हणून मिशनच्या स्थानिक शाखेत अस्वस्थता निर्माण झाली व पुणे शाखेकडून शिंदे यांना व अध्यक्ष चंदावरकर यांना तातडीची पत्रे आली. चंदावरकरांना फारच चिंता वाटू लागली. शिंदे त्यांना भेटले व आपण पुण्यास जाऊन तेथील मंडळींना भेटून संशयाचे निराकरण करून परत येतो असे आश्वासन यांनी चंदावरकरांना दिले व ते पुण्यास गेले. त्या वेळी सर जॉन म्यूर मॅकेंझी हे मुंबई सरकारच्या कार्यकारी मंडळाचे मुख्य सभासद होते. त्यांची पत्नी लेडी म्यूर मॅकेंझी या मिशनच्या महिला कमिटीच्या अध्यक्षा होत्या. मिशनची ध्येयधोरणे व मिशनचे काम याबद्दल या दोघांनाही चांगल्या प्रकारची माहिती होती. मिशनच्या सोज्वळपणाबद्दल शिंदे यांनी या दोघांची खात्री पटविली. ह्या भेटीत शिंदे यांना सर जॉन म्यूर मॅकेंझी यांनी स्पष्ट सांगितले की, “सर नारायण चंदावरकरांच्या नावामुळे आणि तुमच्या कामाच्या तपशीलवार माहितीमुळे तुमच्याबद्दल तिळमात्रही संदेह आमच्या मनात येणार नाही हे पक्के ध्यानात ठेवा आणि तुमचे काम निर्वेधपणे पुढे चालवा. झालेल्या गुन्ह्याबद्दल सरकार योग्य तो बंदोवस्त करील. त्याची झळ तुम्हाला लागणार नाही.” सर मॅकेंझी यांचे विश्वासूपणाने काढलेले धीर देणारे हे उदगार ऐकून शिंदे यांचा जीव भांड्यात पडला. कमिटीचे अध्यक्ष डॉ. मॅन हे पुणे शाखेच्या कामामध्ये मन लावून जातीने लक्ष घालीत असत. त्यांना कोणत्याच प्रकारचा संशय आला नव्हता. पुण्याच्या भेटीमध्ये योग्य त्या प्रकारचे वातावरण निर्माण करून शिंदे मुंबईस परत आले. पाहतात तो त्यांच्या टेबलावर सर नारायणराव यांच्या राजीनाम्याचे पत्र आढळले. शिंदे ताबडतोब चंदावरकरांकडे गेले. पुणे येथे सर जॉन म्यूर मॅकेंझी यांच्या भेटीचा सगळा वृत्तान्त कथन केला. मिशनसंबंधी सर जॉन म्यूर मॅकेंझी, डॉ. मॅन अथवा अन्य कोणाही ब्रिटिश अधिका-यांच्या मनात मिशनसंबंधी किल्मिष नाही वगैरे गोष्टी स्पष्ट केल्या. अशा धामधुमीच्या वेळी नामदार गर्व्हनरांना भेटणे योग्य ठरणार नाही. ही लाट ओसरून गेल्यानंतर मिशनने एक शिष्टमंडळ नामदार गर्व्हनरांकडे न्यावे; घडलेल्या शोचनीय प्रकाराचा कोणत्याही प्रकारे संबंध न दाखवता मिशनच्या गरजा त्यांच्यापुढे ठेवून त्यांची सहानुभूती व सहकार्य मिळविण्याचा प्रयत्न करावा असा पोक्त सल्ला सर जॉन म्यूर मॅकेंझी यांनी दिला, वगैरे त्या दोघांमधील संभाषणाचा तपशील सर नारायण चंदावरकर यांना त्यांनी सांगितला. शिंदे यांचे हे सगळे बोलणे ऐकल्यावर त्यांनी राजीनाम्याचा आग्रह धरला नाही. मात्र शिंदे यांच्यासंबंधी काहीसे किल्मिष त्यांच्या मनामध्ये राहून गेलेले असणार. अर्थातच शिंदे यांचा अत्याचारी मार्गावर विश्वास आहे असे त्यांना कदापि वाटणे शक्य नव्हते ही गोष्ट जरी खरी असली तरी शिंदे यांचा जहालांकडे असलेला कल, त्यांचा लोकमान्य टिळकांशी असणारा संबंध ह्या बाबी चंदावरकरांना निश्चितच पसंत पडणा-या नसणार. लो. टिळकांच्या बरोबरीने शिंदे हे मद्यपाननिषेधाच्या सभांमध्ये भाग घेत असत. मद्यपाननिषेधाची चळवळ ही डॉ. भांडारकरांनाही मंजूर होती. चंदावरकरांनाही ती मंजूर असणारच. मात्र शिंदे यांनी जहाल राजकारण्यांशी असणा-या साहचर्यामुळे आपण एखादे वेळी अडचणीत येऊ ही आशंका मात्र चंदावरकरांच्या मनात असणार, त्याचप्रमाणे चंदावरकरांसारखीच भूमिका असणा-या प्रार्थनासमजातल्या इतर मंडळींनाही शिंदे यांची राजकीय भूमिका फारशी आवडणारी नव्हती. प्रार्थनासमाजाच्या धुरिणांना शिंदे यांच्याबद्दल दुरावा वाटण्याचे हे आणखी एक कारण.

एकंदरीत शिंदे यांनी काढलेले अस्पृश्यांसाठी मिशन व ते स्वतंत्रपणाने चालविण्याची त्यांची भूमिका, मिशनच्या कामासाठी ते मोठ्या प्रमाणात देत असणारा वेळ, त्यांची राजकारणाविषयक स्वतंत्र व जहालांकडे झुकणारी मते व वेळप्रसंगी राजकीय पुढा-यांनी चालविलेल्या चळवळीतील त्यांचा सहभाग ह्या अनेकविध कारणांमुळे मुंबई प्रार्थनासमाजातील मंडळींच्या मनात शिंदे यांच्याबद्दल हळूहळू दुराव निर्माण होऊ लागला. १९०७-०८ नंतरच्या एक-दोन वर्षांत हे अंतर वाढतच गेले. शिंदे यांचे मिशनचे काम मात्र झपाट्याने वाढत होते. त्यांच्या ह्या कामाला मोठी मान्यता आणि प्रतिष्ठा प्राप्त होत होती.

सर जॉन म्यूर मॅकेंझी यांनी प्रत्यक्ष भेटीत सुचविल्याप्रमाणे एक वजनदार शिष्टमंडळ मुंबई इलाख्याचे गव्हर्नर सर जॉर्ज क्लार्क यांच्याकडे नेण्याचे ठरविले व त्याप्रमाणे हे शिष्टमंडळ २५ ऑगस्ट १९१० रोजी पुण्यातील गव्हर्मेट हाऊसमध्ये गव्हर्नरांना भेटले. सदर शिष्टमंडळामध्ये सौ. सईबाई परांजपे(प्रिन्सपॉल र. पु. परांजपे यांच्या पत्नी), डॉ. हॅरॉल्ड एच. मॅन, बॅ. एच. ए. वाडिया, दि. ब. गोडबोले, प्रो. धोंडो केशव कर्वे आणि स्वतः शिंदे एवढी मंडळी होती. प्रथम सौ. सईबाईंनी भाषण केले. नंतर शिंदे यांनी भाषण करून मिशनच्या सविस्तर लेखी अर्ज सादर केला.

ह्या अर्जामध्ये प्रामुख्याने पुढील मागण्या करण्यात आल्या :
१) ना. गव्हर्नरांनी मिशनच्या घटनात्मक नियमाप्रमाणे मिशनचे पेट्रन म्हणून
५,०००/-रु. देऊन उदार आश्रयदाते व्हावे. २) मुंबई सरकारने मातृसंस्थेला उदार वर्षासन (ग्रॅन्ट-इन-एड्) द्यावे. ३) मिशनच्या स्वतंत्र फंडातून सरकारी मान्यतेच्या शाळांमधून अस्पृश्य विद्यार्थ्यांना शिष्यवृत्ती देण्याचे ठरविले आहे. त्यांपैकी खर्चाचा तिसरा हिस्सा सरकारने ग्रॅन्ट म्हणून द्यावा. ह्या फंडाला मिस् व्हायोलेट क्लार्क मोमोरियल शिष्यवृत्ती हे नाव देण्यास परवानगी असावी. (मिस् व्हायोलेट क्लार्क यांनी गाण्याचा जलसा करून मिशनला त्याद्वारा मोठे आर्थिक साहाय्य केले होते. त्यांचा आकस्मिक, दुदैवी अंत एक वर्षापूर्वी झाला होता.) ५) मुंबई इलाख्याच्या शिक्षण खात्याच्या दुय्यम शाळांतून इलाख्यातील अस्पृश्य विद्यार्थ्यांचा अधिक प्रवेश व्हावा आणि त्या विषयीचे सविस्तर अहवाल शिक्षण खात्याने प्रसिद्ध करावे, असे त्या खात्याला हुकूम देण्यात यावेत. इलाख्यातील म्युनिसिपालट्यांना आणि इतर स्थानिक संस्थांना अस्पृश्यांसाठी नवीन शाळा काढण्यासाठी आणि जुन्या शाळांतून हजेरीची संख्या वाढविण्यासाठी सूचना देण्यात याव्यात.

गव्हर्नरसाहेबांनी वरील मागण्यांना योग्य ती उत्तरे दिली. लोकमतावर परिणाम करण्याचे मिशनचे काम सर्वात महत्त्वाचे आहे आणि शिक्षणाच्या बाबतीत नुसते वाङमयीन शिक्षण देऊन न राहता औद्योगिक शिक्षणाकडे मिशनने लक्ष पुरवावे, असा आपला अभिप्राय प्रकट केला. गव्हर्नरसाहेबांनी शिष्टमंडळाचे योग्य त्या प्रकारे आतिथ्य केले व प्रत्येक सभासदाचे आस्थेवाईकपणे स्वागत केले.

गव्हर्नर सर जॉर्ज क्लार्क यांच्याशी मिशनच्या शिष्टमंडळाची झालेली भेट महत्त्वपूर्ण तशीच मिशनच्या कामाला अत्यंत उपयुक्त ठरली. मुंबई सरकारने लवकरच असा ठराव पास केला. मिशनच्या मागण्यांचा अर्ज आणि त्याला गव्हर्नरांनी दिलेले समर्पक उत्तर यांच्या निराळ्या प्रती छापून प्रत्येक जिल्ह्यातील अधिका-याकडे पाठवून द्याव्यात आणि त्याला मिशनच्या मागण्यांकडे जिल्ह्यातील म्युनिसिपालट्यांचे लक्ष वेधून घ्यावे असा मुंबई सरकारने ठराव केला. मुंबई सरकारच्या या ठरावामुळे अस्पृश्यतेच्या प्रश्नाकडे सरकार आस्थेवाईकपणाने लक्ष देत आहे ही जाणीव निर्माण होऊन ह्यासंबंधी कामाला चालना मिळण्यास साहाय्य झाले. स्वतः गव्हर्नर मिशनच्या कामामुळे प्रभावित झाले होते. ह्या सुमारास त्यांनी फर्ग्युसन कॉलेजला भेट दिली असता त्यांनी जे भाषण केले त्या भाषणामध्ये तरुण विद्यार्थ्यांचे लक्ष मिशनच्या कामाकडे वेधून घेतले. ते म्हणाले, “हिंदुस्थानातील निरनिराळ्या भिन्न जातींना एकत्र करून हिंदुस्थानात एकराष्ट्राची उभारणी करावी हा सरकारचा हेतू आणि कर्तव्य आहे. हे कार्य सर्वत्र चालू झाल्याची लक्षणे हल्ली दिसत आहेत. त्यात भारतीय निराश्रित साह्यकारी मंडळीच्या (म्हणजे डी. सी. मिशनच्या) कार्यामुळे हिंदुस्थानात विश्वबंधुत्व निर्माण होत आहे; त्याचा मी येथे विशेष उल्लेख करतो. इंग्लंडातील पुष्कळ कॉलेजातून अशा मिशनसाठी मिशन-यांचा पुरवठा होत आहे. तुम्हीदेखील ह्या बाबतीत आपला शक्य तो वेळ पुरवून पुणे येथील कार्याला मदत कराल तर बरे होईल.”

मिशनच्या चौथ्या बक्षीस समारंभानिमित्त पाच दिवस उत्सव करण्यात आला. ह्या प्रसंगी गव्हर्नरांनी केलेल्या भाषणातही मिशनच्या कार्याचे धोरण व महत्त्व ह्यावर नेमके बोट ठेवले. ते म्हणाले, “ह्या मिशनचे काम दुहेरी. एका बाजूस वरिष्ठवर्गाच लक्ष अस्पृश्यवर्गाच्या दुःखाच्या कहाणीकडे वेधणे, दुस-या बाजूला ह्या अस्पृश्यांना शिक्षण देऊन वर आणणे.” गव्हर्नर सर जॉर्ज क्लार्क यांनी मिशनच्या कामाची मोकळेपणाने स्तुती केली व ह्या कामाचे महत्त्व सांगितले. आदल्या वर्षी कलेक्टर जॅक्सनच्या खुनामुळे मिशनसंबंधी काही अधिका-यांच्या मनात एक व्यर्थ गैरसमज पसरला होता. गव्हर्नर जॉर्ज क्लार्क ह्या प्रांताधिपतीनेच केलेला मिशनचा हा गौरव पाहून मिशनसंबंधीच्या संशयाचा निरास झाला.

मिशनसंबंधी राजकीय स्वरूपाच्या संशयाचे जे पटल जॅक्सनच्या खुनानंतर निर्माण झाले होते ते अशा त-हेने वर्ष दोन वर्षांच्या कालावधीत दूर झाले. मिशनच्या कामाची थोरवी आणि विश्वासार्हता गव्हर्नरसारख्या जबाबदार अधिका-याने जाहीरपणे प्रकट केली. असे असले तरी मुंबई प्रार्थनासमाजातील मंडळींच्या मनामध्ये शिंदे यांच्यासंबंधी निर्माण झालेला दुरावा कमी तर झाला नाहीच, उलट वाढत गेला. शिंदे यांनी आरंभिलेल्या अस्पृश्यतानिवारणाच्या कामाचा उठाव मोठ्या प्रमाणात झाला, त्याचा बोलबाला मोठ्या प्रमाणात होऊ लागला. ह्या कामाला सार्वत्रिकपणे चालना मिळू लागली व मान्यता वाढू लागली असेही दृश्य दिसू लागले. ह्या काळामध्ये महाराष्ट्राच्या सामाजिक-सांस्कृतिक वातावरणात विठ्ठल रामजी शिंदे यांचे चित्र उठावदारपणे दिसू लागले ते प्राधान्याने त्यांनी आरंभिलेल्या त्या अस्पृश्यतानिवारणाच्या कार्यामुळे. मिशन म्हणजे शिंदे एवढे दोहोंचे एकरूपत्व त्या काळामध्ये जाणवू लागले होते. नकळत याचाच परिणाम मुंबई प्रार्थनासमाजाच्या धुरिणांवर प्रतिकूल स्वरूपाचा झाला असणार. शिंदे यांची जहाल स्वरूपाची राजकीय मते तर या मंडळींना रुचणारी नव्हतीच. त्यामध्ये शिंदे यांच्या मिशनच्या कार्याचा झालेला वाढता बोलबाला. ह्यामुळे त्यांच्याबद्दलचा दुरावा प्रार्थनासमाजात वाढीस लागला असावा. एक प्रकारच्या विरोधामध्येही त्याचे रूपांतर झाले. त्याचेच पर्यवसान म्हणून प्रचारकांनी अमक्या अमक्य नियमाप्रमाणे वागावे, वेळोवेळी कामाचे अहवाल पाठवावेत, रोजनिशी ठेवावी, अशा प्रकारचा आग्रह चालू राहिला. शिंदे वर्षाकाठी अहवाल तर लिहीतच होते. वेळोवेळी वर्तमानपत्रातून प्रसिद्ध करीत होते. नित्यनैमित्तिक उपासना चालवीत होते. त्यामधून ब्राह्ममताला अनुरून प्रगल्भ स्वरूपाचे विचार सुबोधपणे मांडून धर्मजागृतीचे कार्य करीत होते. त्यांचे कामाचे अहवाल आणि व्याख्यानाचे वृत्तान्त वर्तमानपत्रांतून प्रसिद्ध होत होते. कारण त्यांच्या कार्याला प्रसिद्धीची आवश्यकताही असे. किंबहुना प्रसिद्धी हा त्यांच्या कार्यविस्ताराचाच भाग होता. शिंदे हे प्रार्थनासमाजाचे कार्य अशा प्रकारे जबाबदारीने पार पाडीत असताना त्यांनी आपले काम नियमाच्या चौकटीत बसवावे हा आग्रह शिंदे यांना रुचणारा नव्हता की परवडणारा नव्हता. यावेळच्या आपल्या मनःस्थितीचे त्यांनी वर्णन केले आहे ते असे, “ह्यामुळे मी वेळोवेळी रंजीस येऊ लागलो. समाजाचे काम मी माझे आध्यात्मिक काम म्हणून पत्करले होते. एखाद्या ऐहिक नोकरीप्रमाणे लेखी राजीनामा देऊन तीतून सुटू जाणे मला इष्ट वाटेना. ज्या नोकरीसाठी मी अर्ज केला नव्हता ती कशी संपणार?” एक प्रकारच्या अंतःप्रेरणेने त्यांनी स्वतःला प्रचारक म्हणून वाहून घेण्याचा निर्णय घेतला होता. ह्यातून सुटण्याचा त्यांना एकच मार्ग दिसू लागला तो हाच की, समाजाने देऊ केलेले अल्पसे वेतन बंद करावे पण समाजाची नोकरी सोडू नये. कारण धर्मप्रचार करणे हा त्यांचा जीवन जगण्याचाच अविभाज्य भाग झाला होता. धर्मप्रचारकाचे काम करीत ते सतत फिरतीवर असत. त्यांनी घरी पत्र लिहिले की, आपल्या पश्चात कोणी हे वेतन आणू दिल्यास घरच्या मंडळींनी ते स्वीकारू नये.

अंतिमतः ह्या दुराव्याचे पर्यवसान असे झाले की, १९१०च्या नोव्हेंबर महिन्यात मुंबई प्रार्थनासमाजाच्या कमिटीने ठराव केला, विठ्ठल रामजी शिंदे यांना इतःपर मुंबई प्रार्थनासमाजाचे प्रचारक समजण्यात येऊ नये. अशा त-हेने १९०३ नोव्हेंबरपासून मुंबई प्रार्थनासमाजाचे प्रचारक म्हणून ७ वर्षे अखंडपणे व अविश्रांतपणे काम गेल्यानंतर मुंबई प्रार्थनासमाजाशी असलेला प्रचारक या नात्याचा संबंध संपुष्टात आला. शिंदे यांच्या आयुष्यातील हा एक निर्वाणीचा प्रसंग. ज्या ज्या कामामध्ये विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी कोणतीही लौकिक स्पृहा मनात न ठेवता स्वतःला समर्पित केले त्या संस्थेमधून बाहेर पडण्याचे, तिच्याशी फारकत घेण्याचे दुर्धर, शोकात्म प्रसंग शिंदे यांच्या आयुष्यात येत राहिले. त्यापैकी शिंदे यांच्यावर ओढवलेला हा पहिला प्रसंग होता. हा आघात सहन करण्यासाठी खचितच त्यांना आपले आध्यात्मिक बल एकटावे लागले असेल. ह्या प्रसंगाला तोंड देण्यासाठी त्यांची सत्यावर असलेली अविचल निष्ठा उपयोगी पडली असणार.

संदर्भ
१.    द्वा. गो. वैद्य, प्रार्थनासमाजाचा इतिहास, पृ. ११४.
२.    ‘ह्या कित्येकात कोण होते कळण्यास आधार नाही’ अशी टीप द्वा. गो. वैद्य यांनी दिली आहे.
३.    द्वा. गो. वैद्य, प्रार्थनासमाजाच इतिहास, पृ. १४८-४९.
४.    विठ्ठल रामजी शिंदे, रोजनिशी, पृ. २८-२९.
५.    विठ्ठल रामजी शिंदे, धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान, पृ. १८७.
६.    शिंदे यांची १९३५ची छोटी डायरी, शिंदे यांची कागदपत्रे.
७.    शिंदे यांचा पत्रव्यवहार.
८.    विठ्ठल रामजी शिंदे, माझ्या आठवणी व अनुभव, पृ. २६५.
९.    माधव केळकर, एका वेड्या समाजिस्टाचे बरळणे अथवा महाराष्ट्रातील प्रार्थनासमाजाचे अंतरंग, पृ. ५.
१०.    तत्रैव.
११.    जे. व्ही. नाईक, ‘प्रार्थनासमाजाची जडणघडण’, लोकसत्ता, दिवाळी १९९५.

मुंबई ते ऑक्सफर्ड

‘पर्शिया’ ह्या बोटीने मुंबईचा किनारा साडेतीन वाजता सोडला आणि तासाभरात विठ्ठलरावांना मुंबई शहर दिसेनासे झाले. आणखी अर्ध्या तासाने डोंगरही दिसेनासे झाले. वरती आकाश आणि खाली पाणी असा निसर्गाचा वैविध्यरहित परंतु भव्य देखावा दिसू लागला. विठ्ठलरावांच्या मनाला अजून स्वस्थपणा आलेला नव्हता. बोटीच्या पिछाडीस बसून पाऊण तास त्यांनी चिंतन केले.

‘पर्शिया’ बोट बरीच मोठी असली आणि तिच्यामध्ये ५३० प्रवाशांची सोय असली तरी ह्या फेरीमध्ये तिच्यात केवळ ७५ प्रवासी होते. त्यांपैकी हिंदुस्थानातील सातजण होते. विठ्ठलरावांच्या केबिनमध्ये कलकत्त्याचे श्री. मित्र, मुंबईचे श्री. कोतवाल नावाचे पार्शी गृहस्थ व लाहोरचे श्री. जलालुद्दिन मिर्झा हे मुसलमान गृहस्थ होते. हैदराबादचे श्री. नायडू व आग्र्याचे आणखी एक मुसलमान गृहस्थ व एक भारतीय ख्रिश्चन अन्य केबिनमध्ये होते. कोतवाल हे व्यापारी सोडले तर इतर पाचजण हे कायद्याचा अभ्यास करण्यासाठी चालले होते. ह्या सगळ्यांमध्ये व्यावहारिकदृष्या बिनकिफायतीच्या धर्मशिक्षणासाठी जाणारे लोकविलक्षण गृहस्थ विठ्ठल रामजी शिंदे हेच होते.
 
विठ्ठल रामजींच्या ठिकाणी धर्मांबद्दल तीव्र आस्था, नवे जाणून घेण्याची उत्कट जिज्ञासाबुद्धी आणि चर्चा करण्याची दांडगी हौस होती. संध्याकाळी पाचच्या सुमाराला त्यांच्या केबिनमधील सोबती श्री. जलालुद्दिन मिर्झा ह्यांच्यासमवेत धर्मासंबंधी तासभर संभाषण केले. संभाषणामुळे दोघांचेही समाधान झाले.१ दुस-या दिवशी म्हणजे २२ सप्टेंबरला सकाळीच शेजारच्या खोलीतील हैदराबादचे नायडू यांच्याबरोबर ब्रह्मधर्मासंबंधी विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी विवेचन केले. २३ तारखेला सकाळी मित्र यांच्याबरोबर त्यांचे धर्मासंबंधी बोलणे झाले.

बोटीने हिंदुस्थानचा किनारा सोडल्याला तीन दिवस झाले तरी कुटुंबीय मंडळीच्या वियोगाचे त्यांना झालेले दुःख ओसरले नव्हते. २३ तारखेस सायंकाळी ते झोपले असताना स्वप्नात घरची मंडळी भेटली. उठल्यावर त्यांना वाईट वाटू लागले.२

बोटीवरील वातावरण आणि स्वतःची मनःस्थिती ह्याबद्दल त्यांनी म्हटले आहे, “सभोवती लोकांची इतकी गर्दी असून, सुख-दुःखाचे दोन शब्दही कोणाशी बोलण्यास मन धजत नाही. आणि आत तर विरह धुमसत असतो. अशा स्थितीत, बायरन कवीने एके ठिकाणी वर्णिलेला हा गर्दीतला एकांतवास निर्जन एकांतवासापेक्षाही फार दुःसह होतो. पण अशी स्थिती बहुतकरून आमच्याच लोकांची होते. गोरे लोक लगेच एकमेकांशी मिसळून अनेक प्रकारचे खेळ खेळत दिवस काढतात. लहान मुले, पोक्त बाया आणि मोठे धटिंगण ह्यांचा दिवसभर धांगडधिंगा चालू असतो. ह्या गुलहौशी पाश्चात्त्य लोकांनी सर्व जगभर-जमिनीवरच नव्हे तर पाण्यावरही- आपले घर पसरून टाकिले आहे, तेणेकरून हे कोठे गेले तरी ह्यांचा उल्हास कमी होत नाही. आम्हाला येथे धरून आणल्याप्रमाणे होते. असो. हा प्रकार रजोगुणाचा झाला, पण मनाची जर सात्त्विक वृत्ती होऊन ते धर्माच्या उच्च वातावरणात वावरू लागले तर हीच परिस्थिती त्यास अत्यंत अनुकूल होते. लाटांचे एकसारखे उत्क्रमण, वायूचे सतत वाहणे, अपार आकाशमंडळात फाकणारी निःसीम प्रभा वगैरे पाहून विश्वाचे आनंत्या व सृष्टिव्यापाराचे सातत्य आणि अखेरीस परमेश्वराचे सर्वत्र भरलेले मंगल वास्तव्य साक्षात दृगोचर होते.३

विठ्ठल रामजींनी निघताना आपल्या सामानामध्ये एकतारा घेतलेला होता. प्रार्थनासमाजाची दीक्षा घेतल्यापासून एकतारा घेऊन भजन करण्याचा त्यांचा परिपाठ होता. बोटीवर ते एकतारा घेऊन भजन करीत असत.४ रोज सायंकाळी भजन व प्रार्थना करण्याचा क्रम बोटीवर त्यांनी चालू ठेवला. २६ सप्टेंबरला एडनजवळची टेकडी दिसू लागली. पाच दिवस दगड आणि माती नजरेस न पडल्यामुळे ही टेकडी दुरून दिसताच त्यांना अतिशय आनंद झाला. सात वाजता बोट बंदरास लागली. किरकोळ वस्तू विकणारी सोमाली शिद्दी मुले धमाल उडवीत होती. विठ्ठल रामजींनी त्यांच्याकडून १ शिलिंगाला एक शिंपल्याचा हार व टिक्का विकत घेतला. साडेनऊ वाजता बोट सुरू झाली. शिंदे यांच्या ठिकाणी चर्चेचा उत्साह असल्याने पाच सोबत्यांसह त्यांच्या खोलीत सभा झाली. श्र. कोतवाल यांनी व्यापारासंबंधी माहिती दिली तर विठ्ठल रामजी शिंदे हे विश्वात्मक एकेश्वर धर्मासंबंधी बोलले. २७ तारखेला सकाळी समुद्र इतका शांत होता की त्यांना वाटले सायंकाळच्या वेळेला तळेही इतके शांत नसेल. मंद वारा वाहत होता. समुद्रावरचा हा देखावा त्यांना रमणीय वाटला. सभेचा उपक्रम चालूच होता. दुपारी दोन वाजता त्यांच्या खोलीत सहा सोबत्यांची सभा भरली. मित्र आणि नायडू यांची भाषणे झाली. नायडूंनी सुमारे तासभर भाषण करून हैदराबाद संस्थानातील आधुनिक शिक्षणप्रसार, तेथील लोकस्थिती, राज्यव्यवस्था, दरबार, नबाबसाहेब व प्रधानमंडळ ह्याबद्दल सविस्तर माहिती चांगली सांगितली.५

१ ऑक्टोबरला रात्री बारा वाजता बोट पोर्टसैदला पोहोचली. त्या वेळी विठ्ठल रामजी शिंदे गाढ झोपेत होते. चार वाजता त्यांना जाग आली. अंधारात पोर्टसैद पाहिले. मोती बुलासाची त्यांना आठवण होऊन फार वाईट वाटले. सकाळी सहा वाजता डेकवर जाण्यापूर्वी बोट बंदरातून निघाली होती. ते उठले आणि त्यांनी आजूबाजूला पाहिले तेव्हा बोटीवर कोळसा घेण्याची गडबड चाललेली दिसली. चमत्कारिक भयाण देखावा दिसत होती. विठ्ठल रामजींच्या मनात आले अशा परदेशात आमचा मोती स्वस्थ निजला होता.६

विठ्ठल रामजी शिंदे ह्यांच्या ठिकाणी शिस्त, निष्ठा आणि जबाबदारीची जाणीव उत्तम प्रकारची होती. बोटीवरून त्यांनी बाबा, जनाबाई ह्या कुटुंबीयांना तसेच प्रार्थनासमाजातील आणि बाहेरच्या मित्रमंडळींना नियमितपणे पत्र पाठविण्यास सुरूवात केली. द्वा. गो. वैद्य हे सुबोधपत्रिकेचे संपादक होते. पत्रिकेसाठी नियमितपणे लेख पाठविण्याचे विठ्ठलरावांकडून त्यांनी कबूल करून घेतले होते. त्याप्रमाणे बोटीवरूनच प्रवासवर्णनपर लेख पत्रिकेसाठी पाठविण्यास त्यांनी सुरूवात केली. एकंदरीत समुद्रप्रवासाचे आणि एडन बंदर, सुवेज कालवा इत्यादिकांचे शब्दचित्रमय व माहितीपर वर्णन सुबोधपत्रिकेत केले आहे. २ ऑक्टोबरला दुपारी त्यांची आगबोट कॅडिया व क्रीट बेटाजवळ आली. दोन-दोन पुरुष उंच अशा लाटा येत होत्या, त्यामुळे बोट फारच हालू लागली. दुस-या दिवशी दुपारी दीड वाजण्याच्या सुमारास त्यांना इतालीचा किनारा दिसू लागला. इतालीच्या किना-यावरील मेलिटो, रेजियो ही शहरे दिसू लागली. संध्याकाळच्या वेळेला स्ट्रंबोलीचा ज्वालामुखी पर्वत दिसू लागला. सहा वाजण्याच्या सुमारास ह्या पर्वताच्या शिखरातून निघणारा धुराचा लोटही दिसत होता. ४ तारखेस जलप्रवासानंतर त्यांची आगबोट मार्सेय ह्या फ्रान्समधील बंदरावर पोहोचली. सकाळची न्याहरी आटोपून विठ्ठरावांनी आणि त्यांच्या सोबत्यांनी पर्शिया बोटीचा निरोप घेतला व साडेनऊ वाजता युरोपच्या किना-यावर पाय ठेवला.

विठ्ठलराव आणि त्यांचे पाच सोबती हे मिळूनच लंडनला जाणार होते. मार्सेयमध्ये त्यांना बारा तासच राहावयास मिळणार होते. ह्या सगळ्यांनी थॉमस कुक कंपनीच्यामार्फत तिकीट काढले होते. त्यांचे दुभाषे बंदरावर ह्या प्रवाशांची वाट पाहात होते. त्यांनी ह्या सगळ्या प्रवाशांचे सामान ताब्यात घेतले. हॉटेलची व्यवस्था केली. विठ्ठलराव आणि त्यांचे सोबती जेवण करून शहर पाहण्यासाठी म्हणून बाहेर पडले. मार्सेय हे फ्रान्सचे दुस-या क्रमांकाचे शहर. फ्रान्समध्ये फ्रेंच भाषेशिवाय इतर भाषेत बोलावयाचे नाही हा प्रघात जुनाच. इंग्रजीची मातब्बरी फ्रान्सात कुणास वाटत नाही. मि. कोतवाल यांना थोडीशी फ्रेंच भाषा अवगत होती. त्यासंबंधी विठ्ठल रामजींनी लिहिले आहे, “आमच्या व्यापारी पार्शी सोबत्यास फ्रेंच भाषेत थोडीशी जीभ हालविता येत होती त्याचा आम्हांस अतोनात फायदा झाल.”७

स्वच्छता, सौंदर्य, फ्रेंच नखरा आणि नटवेपणा याबद्दलच्या फ्रान्सच्या लौकिकाला शोभेल असेच मार्सेयचे रूप असल्याचे त्यांना जाणवले. त्यांच्या स्वतःच्या पोशाखाबद्दलच्या प्रतिक्रियेचा जो अनुभव पुढची दोन वर्षे युरोपात त्यांना येत राहिला त्याची पहिली प्रचीती मार्सेयमध्येच अनुभवावी लागली. युरोपातील हवामानाच्या दृष्टीने कोट, विजार वगैरे पाश्चात्य धाटणीचा पोशाख करणे जरी त्यांना भाग होते तरी देशीपणाचा किमान भाग टिकवावा म्हणून त्यांनी डोक्यावर पाश्चात्य धर्तीची हॅट न घातला फेटाच वापरावयाचा ठरविले होते. गुलाबी रंगाचा फेटा बांधून ज्या वेळेला मार्सेयमध्ये ते आपल्या सोबत्यांबरोबर रस्त्यातून जाऊ लोगले त्या वेळेला त्यांना पाहण्यासाठी स्त्री-पुरुषांची मोठी गर्दी जमत असे. बायका आपल्या लहान मुलांस कडेवर घेऊन त्यांच्याकडे बोट दाखवू लागल्या. तरुण मुली घरात पळत जाऊन इतरांस बाहेर बोलावून त्यांना पाहत उभ्या राहत. ह्या त्रासामुळे त्यांचे सोबतीही कुरकुरू लागले. खरे त्यांच्या फेट्यासंबंधी चर्चेला सुरुवात बोटीवरच झाली होती. मार्सेय बंदरावर बोटीवरून उतरताना त्यांच्याबरोबर
येणा-या एका इंग्रज सिव्हिलियनाने त्यांच्याजवळ जाऊन मोठ्या आस्थेने विचारले की, “काय हो, हे तमुच्या डोक्यावरचे तुम्ही लंडनपर्यंत कायम ठेवणार की काय? लंडनची मुले वात्रट आहेत. ती तुम्हांस त्रास देतील.” शिंदे त्याला म्हणाले, “विलायतेस पोलीसची व्यवस्था चांगली आहे ना?” यावर तो सिव्हिलियन निरुत्तर झाला.

फ्रेंच लोकांचा उल्हासीपणा आणि सुखोपभोग घेण्याची वृत्ती रस्त्यावरून फिरतानाही ध्यानात येत होती. हॉटेलसमोरच्या स्वच्छ सुंदर प्रशस्त जागी रस्त्याला लागूनच खुर्च्या टाकून रस्त्यावरची मौज पाहत चकाट्या पिटीत लोक उपाहार घेताना दिसत असत. विठ्ठल रामजींना दुसरा एक आल्हाददायक प्रकार दिसला. रस्त्याच्या दोन्ही बाजूस लावलेली झाडे उंच व दाट होऊन एकमेकांत इतकी मिसळून गेलेली होती की, भर दोन प्रहरीदेखील ह्या रुंद रस्त्यात गर्द छाया होती. अशा ठिकाणास तेथे ‘बुलवर्ड’ असे म्हणतात. जागजागी विश्रांती घेण्यास बाके ठेवलेली आढळली. ह्या रस्त्यामधून लोक हिंडताना अथवा बाकावर बसलेले दिसून येत.

विठ्ठल रामजी आणि त्यांचे सोबती मार्सेय येथे ‘नॉटर डेम द ला गार्ड’ हे उंच टेकडीवर असलेले, येशू ख्रिस्ताची आई मेरी हिचे देऊळ पाहावयास गेले. येशू ख्रिस्त मुलास खेळवीत आहे, दुःखितांचे अश्रू पुसत आहे अशी येशू ख्रिस्ताच्या जीवनातील महत्त्वाच्या घटनांवरची सुंदर चित्रे देवळामध्ये टांगलेली होती. हे देऊळ पाहत असताना तुळजापूरची भवानी, सौंदत्तीची यल्लमा, कोल्हापूरची महालक्ष्मी या देवस्थानांची त्यांना आठवण येऊन त्यांच्या मनात काही विचार आले. ख्रिस्त्याने हिंटूस हीदन, ऑयडोलेटर (मूर्तिपूजक) इत्यादी नावे ठेवून कितीही हिणविले असेल तरी त्याने आपली आकारप्रियता येथे पूर्ण व्यक्त केली आहे. ही उणीव आपल्यास पूर्ण ब्रह्मज्ञानी, अद्वैती इत्यादी इत्यादी जाड्या संज्ञा देऊनही त्याच्या पाठीची लिंगपूजा अद्याप सुटली नाही आणि इकडे पाश्चात्त्य पॅगनचा ख्रिस्ती झाला तरी मूर्तिपूजा आणि विभूतिपूजा याने कोणत्या ना कोणत्या तरी रूपाने घेरले आहेच.”८ ह्या देवळात गणपती, मारुती आणि देवी ह्यांच्या मूर्तीचा शेंदूर, तेल आणि बेढब वस्त्रालंकार यांच्याखाली मूळच्या रूपाच्या लोप झालेला असतो. देवळाच्या भिंतीवर चित्रे गावठी जिनगरांनी काढलेली असतात आणि त्यांचे विषय कोठे मारुतीने कुंभकर्णाच्या बाबतीत चित्रकार व शिल्पकार ह्यांची मदत घ्यावयाची झाल्यास सौंदर्यशास्त्री आणि नीतिशास्त्री ह्यांच्या सल्ल्याने घ्यावयास पाहिजे. आमच्यात कलाकौशल्य कमी नाही. आम्ही नीतीने कमी नाही, की आमची पुराणे, दंतकथा, इतिहास यामध्ये उदात्त विषयाची वाण नाही. तेव्हा गौतमबुद्धाचा स्वार्थत्याग, बाबा नानकाची सुधारणा, कबीराची सत्यप्रीती आणि तुकोबाची भक्ती इत्यादी अनेक सुबोधपर विषयांची निवडणूक करून रविवर्म्यासारखा मार्मिक चित्रकारांनी त्यावर आपले चातुर्य खर्चिले, तर आमच्या देवळांच्या सौंदर्यात पावित्र्यात किती भर पडेल बरे.”९

जेवण आटोपल्यावर ‘पॅलेस डी ला शांप’ नावाचा, टेकडीत पहिले दोन मजले कोरलेला व बाकीचे मजले त्यावर बांधलेला महाल त्यांनी पाहिला. सुंदर व तरुण स्त्रियांची चित्रे आणि शिल्पे पाहून ते प्रभावित झाले.

रात्री जेवण आटोपून विठ्ठल रामजी आणि त्यांचे सोबती रेल्वेने पॅरीसला जाण्यास निघाले. डी जॉन स्टेशनापासून पॅरीसपर्यंत वाटेत शेते, कालवे, द-या, बोगदे, गावे इत्यादिकांचा सुंदर देखावा गाडीतून दिसत होता. त्यांना जाणवले, फ्रेंच लोकांची सौंदर्याभिरुची त्यांच्या शेतातूनही दृष्टीस पडते. ह्यांची शेते म्हणजे केवळ बागाच! फ्रान्सची शेते सकाळच्या वेळी गाडीतून धावत असताना प्रथमच पाहून एखाद्या नवख्यास इतर ठिकाणी राजा होण्यापेक्षा फ्रान्स मध्ये शेतकरी होणे बरे, असे वाटल्यास त्यात नवल काय.

सकाळी दहा वाजता ते पॅरीसला पोहोचले. पॅरीस येथे त्यांचा मुक्काम जेमतेम बारा तासांचाच होता. मुद्दाम बांधलेले मोठेमोठे सुंदर महाल पाहत ते ऐतिहासिक राजपुरुषांची थडगी असलेली स्मशानभुमी पाहवयास गेले. तेथे नेपोलियनचे भव्य कबरस्तान पाहिले. ‘द बिग व्हील’ ह्या नावाचे प्रचंड राक्षसी चक्र बघितले. सुप्रसिद्ध एफेल टॉवर अर्धा चढून गेल्यावर जोराचा पाऊस व सोसाट्याचा वारा सुरू झाल्यामुळे वरपर्यंत जाण्याचा विचार त्यांनी रहित केला. हा मनोराही १८८९च्या प्रदर्शनासाठी बांधलेला होता. हा मनोरा पाडावा यासंबंधी त्या वेळी वाद चालला होता. पाडावा असे म्हणणा-यांचा एक मुद्दा असा होता की, मनोरा बेढब झाला आहे.

रात्री साडेनऊ वाजता पॅरीसचा मुक्काम संपवून विठ्ठल रामजी बोटीने निघाले. रात्री एक वाजता कॅले येथे पोहोचले. तेथून निघून सात ऑक्टोबर रोजी सकाळी सात वाजता लंडन येथे पोहोचले.

लंडनला आल्यानंतर टालबट रोडवरील ८२ क्रमांकाच्या घरात रोमेशचंद्र दत्त यांच्या
बि-हाडी विठ्ठल रामजी उतरले. रोमेशचंद्र दत्त हे बंगालमधील अगदी प्रारंभीचे आय़. सी. एस अधिकारी, थोर लेखक व अभ्यासू होते. १८९९ मध्ये राष्ट्रसभेचे अध्यक्षही झाले होते. १८९७ मध्ये आय. सी. एस अधिकारी म्हणून निवृत्त झाल्यानंतर लंडन विद्यापीठात भारतीय इतिहासाचे प्राध्यापक म्हणून काम करीत होते. श्रीमंत सयाजीराव गायकवाड हे त्यांचे चाहते होते. त्यांच्या इच्छेवरून दत्त हे १९०४ साली संस्थानच्या मुलकी सेवेत रुजू झाले व १९०९ साली ते संस्थानचे दिवाण म्हणूनही नियुक्त झाले. १० संस्थानचा व रोमेशचंद्र दत्त यांचा स्नेहाचा संबंध ध्यानात घेऊन कारभा-यांपैकी कोणीतरी शिंदे हे लंडनला गेल्यावर त्यांची दत्त यांच्या बि-हाडी राहण्याची व्यवस्था केली असावी. दत्त हे हवा पालटण्याकरिता बाहेरगावी गेलेले होते. त्यांच्याच बि-हाडी शिंदे राहिले होते. लंडनच्या मुक्कामात युनिटेरियन समाजाचे सेक्रेटरी कोपलंड बोवी यांची त्यांनी भेट घेतली. ८ ऑक्टोबरचा सगळा दिवस युनिटेरियन प्रॉव्हिन्शियल असेम्ब्लीच्या वार्षिक सभेमध्ये घालविला. दोन दिवस लंडनमध्ये मुक्काम करून ११ ऑक्टोबरला दुपारी तीन वाजता रेल्वेने ऑक्सफर्डला जाण्यासाठी निघाले व तासाभराने ऑक्सफर्डला पोहोचले. मुंबईहून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास संपला. तो सुखाचा झाला ह्याबद्दल त्यांनी परमेश्वराचे मनोमन फार आभार मानले.

संदर्भ
१.    शिंदे यांची १९०१ सालातील छोटी डायरी, शिंदे यांची कागदपत्रे.
२.    तत्रैव.
३.    विठ्ठल रामजी शिंदे, ‘जलप्रवास’, लेख, व्याख्याने व उपदेश, पृ. ५.
४.    शिंदे यांची १९०१ सालातील छोटी डायरी, शिंदे यांची कागदपत्रे.
५.    तत्रैव.
६.    तत्रैव.
७.    विठ्ठल रामजी शिंदे, ‘मासेय शहर’, लेख, व्याख्याने व उपदेश, पृ. ९.
८.    तत्रैव, पृ. १३-१४.
९.    तत्रैव, पृ. १४-१५
१०.    दा. ना. आपटे, (लेखक व प्रकाशक), श्री सयाजीराव गायकवाड यांचे चरित्र, खंड २, बडोदा, १९३६, पृ. ७४०-७४५.

मिशनसंबंधी आक्षेप व समस्या

दुष्काळाच्या आपत्तीतून मांग लोकांना सर्व प्रकारचे साहाय्य करण्याचे काम १९२१च्या मार्चमध्ये जवळ जवळ संपत आले. नगर जिल्ह्यातून आलेली दुष्काळपीडित माणसे परत गेली. दुष्काळनिवारक कमिटीचेही विसर्जन करण्यात आले आणि ह्या कामातून मोकळे झाल्यावर विठ्ठल रामजी शिंदे हे अहल्याश्रमाची इमारत उभी करण्याच्या कामला नेटाने लागले. अमृतलाल ठक्कर ऊर्फ ठक्करबाप्पा हे अण्णासाहेबांचे मुंबईपासूनचे सहकारी होते. अहल्याश्रमामध्ये उभ्या मोठ्या करावयाच्या विविध इमारतींचे नकाशे तयार करण्याचे काम ते स्वतःच इंजिनियर असल्यामुळे त्यांनी मोठ्या दक्षतेने करून दिले. आता युद्ध संपले होते. मिशनचे हितचिंतक रँ. र. पु. परांजपे हे शिक्षणमंत्री झाले होते. अहल्याश्रमाच्या बांधकामासाठी


रु. ऐंशी हजार एवडी मोठी मदत मुंबई सरकारच्या वतीने त्यांनी मंजूर केली. इमारतीसाठी पाया खणून झाला. ज्यांच्या पहिल्या देणगीने अहल्याश्रमाच्या कल्पनेला चालना मिळाली व आता त्या कल्पनेला मूर्त स्वरूप येऊ लागले होते त्या श्रीमंत तुकोजीराव होळकरांना पायाचा दगड बसविण्यासाठी निमंत्रण करावे म्हणून शिंदे श्रीमंत तुकोजीराव होळकरांना भेटण्यासाठी इंदुरास गेले, परंतु तेथे तुकोजीरावांवर अनपेक्षितपणे संकट कोसळलले होत्. त्यांना पदच्युत करण्याची धामधूम चालली होती. अर्थात त्यांना निमंत्रण न करताच शिंदे परत आले.


अहल्याश्रणाच्या रूपाने मिशनच्या कार्याला स्थायी स्वरूप येत असताना अण्णासाहेब शिंदे यांच्यावर कठोर स्वरूपाची, एवढेच नव्हे तर अत्यंत अशोभनीय स्वरूपाची, टीका अस्पृश्यवर्गाकडूनच होऊ लागली. याचे दृश्य कारण एवढेच की मिशनच्या मोठमोठ्या इमारती होऊ लागल्या होत्या. मिशनचे एके काळचे विद्यार्थी ज्ञानदेव घोलप मूकनायक ह्या साप्ताहिकांचे संपादक म्हणून काम पाहत होते. १९२१ साली त्यांनी प्रत्येक अंकातून अत्यंत निर्दय स्वरूपाचा हल्ला शिंदे यांच्यावर सुरू केला. त्यांची आणि एकंदर अस्पृश्यवर्गातील पुढा-यांची मुख्य तक्रार अशी होती की, मिशन मिळवीत असलेल्या पैशाचा योग्य उपयोग करीत नाही. इमारती बांधण्यामध्ये एवढा मोठा पैसा व्यर्थ खर्च होत आहे. २७ मार्च १९२०च्या मूकनायकमध्ये खालील पत्र प्रसिद्ध झाले आहे. “निराश्रित साह्यकारी संस्था स्थापन होऊन आज तेरा वर्षे झाली. बहिष्कृतांना शिक्षण देऊन त्यांच्यात जागृती उत्पन्न करणे हे मिशनचे ध्येय आहे. या कामी लोक आणि सरकारकडून मिशनला हजारो रुपये मिळत आहेत, परंतु त्या मानाने मिशनचा उद्देश कितपत सिद्धीस गेला याची आम्हास मोठीच शंका आहे. एवढेच नव्हे तर मिशनच्या कार्यावरून तिच्या हेतूविषयी बहिष्कृतवर्गात अविश्वास उत्पन्न झाला आहे. असो. ज्या अर्थी बहिष्कृतवर्गाच्या नावावर मिळणा-या हजारो रुपयांचा मिशन चुराडा उडवीत आहे त्या अर्थी रा. शिंदे काहीही म्हणोत हे पैसे आपल्या पदरात पडतात की नाही, हे पाहणे बहिष्कृतवर्गाचे कर्तव्य आहे. अतएव मिशनच्या कामाची चौकशी करण्याकरिता एक कमिटी नेमणे अत्यंत आवश्यक आहे.- मिशनचा हितेच्छूक.”


माँटेग्यू-चेम्सफर्ड सुधारणेच्या अनुरोधाने शिंदे यांच्या भूमिकेबद्दल अस्पृश्यवर्गीयांचा गैरसमज झालेला होता. शिंदे यांनी स्वतः साऊथबरो कमिशनला दिलेले लेखी निवेदन व प्रत्यक्ष साक्ष यांमध्ये अस्पृश्यवर्गांला स्वतंत्र, राखीव मतदारसंघ असावा व मतदानपात्रतेच्या संदर्भात अटी शिथिल कराव्यात, त्यांना मुंबई इलाख्यात एकंदर सात जागा द्याव्यात, अशीच आग्रहपूर्वक मागणी केली होती. त्यांनी अस्पृश्यवर्गाच्या हिताच्या मागण्या केल्या ह्या बाबींकडे त्यांच्या आक्षेपकांनी पूर्ण दुर्लक्ष केले. निवडणुकीची धामधूम संपली व सरकारने शिंदे आणि आंबेडकर यांच्या मताची आणि मागणीची अजिबात पर्वा न करता अस्पृश्यवर्गातून एकच सदस्य-तोही सरकारने नियुक्त केलेला-कौन्सिलात जावा असा निर्णय घेतला. सरकारच्या ह्या निर्णयाबद्दल त्याला टीकेचे लक्ष्य न बनवता शिंदे यांच्यावरच अस्पृश्यवर्गातील शिकलीसवरलेली मंडळी सर्व प्रकारे हल्ला करून लागली. ज्यांच्या उन्नतीसाठी आपण दीड तप अतोनात परिश्रम घेतले व ज्यांच्या उन्नतीसाठी आपण रात्रंदिवस प्रयत्न केले, त्याच वर्गाचा आपल्यावर आता विश्वास राहिला नाही, तेच आपली निंदानालस्ती करून लागले आहेत ह्या विपरीत वस्तुस्थितीने अण्णासाहेबांच्या मनाला स्वाभाविकपणेच वेदना झाल्या. त्यांनी म्हटले आहे, “ज्यांच्यासाठी मी जीवाचे आणि घरादाराचे रान केले तेच माझ्यावर असंतुष्ट होते. कारण काय तर आता मोठमोठ्या इमारती होऊ लागल्या.”१


मातृसंस्थेतील लोक या वादाच्या मुळाशी जाईनात. या लोकांचे व्यर्थ लाड करून नयेत असा वरवरचा उपदेश करून ते अण्णासाहेब शिंदे यांचीच समजूत घालू लागले. मिशनच्या जनरल सेक्रेटरीशिपचा राजीनामा त्यांनी मुंबईला इंदूरहूनच पाठविला होता. मूकनायकाच्य प्रत्येक अंकात बोर्डिंग चालविण्यात होणारा अनाठायी खर्च, विद्यार्थ्यांकडे होणारे दुर्लक्ष, त्यांच्या जेवणाची गैरव्यवस्था, त्यांना मिळणारी कठोर वागणूक इत्यादी बाबींच्या संदर्भात अत्यंत कठोर शब्दांत आरोप करणारे लेखन येऊ लागले. मुंबई येथील डी. सी. मिशनच्या कामाचा राजीनामा वामनराव सोहोनींनी दिला होता. त्यांच्याऐवजी श्री. कृ. गो. पाताडे हे तेथे गेले होते व वसतिगृहाची पाहत होते. त्यांच्याबद्दल सातत्याने मूकनायकांमधून टीका येऊ लागली.२


वस्तुतः श्री. गणेश आकाजी गवई व पं. नं. भटकर हे मिशनच्या वसतिगृहातून वरिष्ठवर्गाचे शिक्षण घेतलेले दोन विद्यार्थी अस्पृश्यवर्गाच्या सुधारणेसाठी झटू लागले होते. ह्या दोघांचीही भूमिका अण्णासाहेब शिंदे यांच्याबद्दल प्रारंभी कृतज्ञतेची व नंतर विरोधकाची दिसून येते. अस्पृश्यांच्या उच्च शिक्षणासाही हयगय करून विद्यार्थिगृहे व उद्योगशाळा काढण्यात मिशन पैशाचा अपव्यय करीत आहेत, अशा प्रकारची तक्रार ह्या पुढारीवर्गाकडून होऊ लागली होती. खरे तर, मिशनने होतकरू, अभ्यासू विद्यार्थ्याला सातत्याने प्रोत्साहनच दिले होते. मिशनच्या बोर्डिंगमध्ये असलेले विद्यार्थी पां. नं. भटकर हे १९१८ सालच्या युनिव्हर्सिटीच्या परीक्षेत नापास झाले होते. मिशनच्याच प्रयत्नाने ते नोकरीस लागले. १९१९ साली पुन्हा कॉलेजच्या पहिल्या परीक्षेस बसले व पास झाले. आपल्याला कॉलेज कोर्स पुरा करावयाचा असेल तर मिशन मदत करावयास तयार आहे, मग चार सोडून आठ वर्षे लागली तरी हरकत नाही; फक्त बोर्डिंगात राहून अभ्यास केला पाहिजे, असे त्यांना सांगण्यात आले होते. भटकर यांना स्वतः शिंदे यांनी श्रीमंत सयाजीराव महाराजांकडे नेऊन २५ रुपयांची दरमहा स्कॉलरशिप मिळवून दिली होती. परंतु त्याचा काही उपयोग झाला नाही. ३० मे १९२०च्या सुबोधपत्रिकेत ह्या संदर्भातील वस्तुस्थिती नमूद करताना म्हटले आहे, “मिशन स्थापन झाल्याला आज अवघी तेरा वर्षे झाली. इतक्या अवकाशात ज्यांची मजल मॅट्रिकपर्यंत पोहोचली अशा विद्यार्थ्यांची माहिती वर थोडक्यात दिली आहे... आज मुंबई बोर्डिंगात नऊ-दहा मुले हायस्कूनचे शिक्षण घेत असून लवकरच मॅट्रिकच्या परीक्षेला बसतील अशी त्यांची तयारी आहे, ही गोष्ट लक्षात घेतली म्हणजे मिशन उच्च शिक्षणाच्या कितपत विरोधी आहे या आरोपाचा निकाल लागेल. रा. गवई व रा. भटकर ह्या मॅट्रिक पास झालेल्यांची रा. शिंदे यांच्याच खटपटीने सेंट झेवियर्स आणि फर्ग्युसन कॉलेजात पुढील अभ्यासाची सोय झाली असून तिचा त्यांनी फायदा घेतला नाही. बोर्डिंगे व शाळागृहे इत्यादिकांची किती जरुरी आहे हे आंधळ्यालाही दिसण्यासारखे आहे, असे असून आमच्या अस्पृश्य बांधवांना या गोष्टी निरर्थक वाटतात व ह्या गोष्टीवर पैसा खर्च करणे म्हणजे खराबी करणे वाटते. पैस कुणाचा, खर्च कोण करतो, निषेध करतो कोण! सर्वच काही चमत्कार.


“... आज उच्चवर्णाच्या लोकांनी नीच मानलेल्या लोकांचा जो पक्ष घेतला आहे तो त्यांच्यामध्ये जागृती करण्यासाठी व त्यंना मार्ग दाखविण्यासाठी आहे हे सर्वांनी लक्षात ठेवले पाहिजे. अस्पृश्यांनी स्वतःचा उद्धार आपला आपणच केला पाहिजे. स्वतः त्यांनी आपल्या पायावर उभे राहिले पाहिजे असे आम्ही पुष्कळ वेळा म्हटले आहे. परंतु ही मंडळी स्वतः थोडी चळवळ करू लागली की, तीस प्रारंभ उच्च वर्णाच्या द्वेषाच्या द्वारे होत असतो, हे एक नवीनच विघ्न उपस्थित होते. दुसरी एक खेदाची गोष्ट आम्ही अनुभवली आहे की, अस्पृश्यवर्गीयांपैकी काही मंडळी पुढे गेली म्हणजे मग त्यांना आपल्या मागासलेल्या बंधूंची आठवण पडत नाही, ते आपल्यापैकीच आहेत हे ते विसरतात. पुढे गेलेल्यांमध्ये मागे राहिलेल्या संबंधाने जागृत सहानुभूती कशी उत्पन्न करता येईल हा फार महत्त्वाचा प्रश्न नीच मानलेल्या जातींची कळकळ बाळगणा-यांपुढे आहे.”३


कोनशिला समारंभासाठी श्रीमंत तुकोजीराव होळकर येऊ शकणार नाहीत हे स्पष्ट झाल्यावर अण्णासाहेबांनी म्हैसूरचे युनराज कांतिरवमहाराज यांना पाचारण करण्याचे ठरविले व त्यांनीही मोठ्या आनंदाने कोनशिला समारंभाचे निमंत्रण स्वीकारले. ५ सप्टेंबर १९२१ ह्या गणेशचतुर्थीच्या दिवशी समारंभ निश्चित झाला. अहल्याश्रमाच्या पटांगणात भव्य मंडप घालण्यात आला. सर कांतिरव नृसिंहराज वाडियर यांनी अध्यक्षस्थान मंडित केले. गावातील प्रमुख मंडळींनी व प्रेक्षकांनी मंडप खचून भरला. समारंभाच्या प्रारंभी प्रास्ताविक केल्यानंतर विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी महत्त्वाची घोषणा केली. ती म्हणजे, मिशनचा कारभार प्रामुख्ये अस्पृश्यवर्गीय मंडळींवर सोपविण्यात येणार आहे. ह्याबाबत सुबोधपत्रिकेने वृत्तान्त दिला आहे तो असा : “गेल्या सोमवारी पुणे शहरी अहल्याश्रमाची कोनशिला बसविण्याचा समारंभ म्हैसूर युवराजांच्या हस्ते झाला. त्या वेळी रा. शिंदे यांनी फार सुंदर व जागृतिकारक भाषण केले. ज्यास आज बहुजन समाज अस्पृश्य समजत आहे त्यांच्या उद्धारकार्याला आपल्याला स्वतःला वाहून घेतले व त्यांच्याच चळवळीचे फळ म्हणून त्या लोकांमध्ये आता जागृती उत्पन्न झाली असता, रा. शिद्यांच्या हेतूचा अस्पृश्यातील काही लोक विपर्यास करू लागले आहेत. त्यांच्याविषयी रा. शिंदे यांचे उद्गार सर्व अस्पृश्यांनी लक्षात घेण्यासारखे आहेत. नि. सा. मंडळीचा उद्देश अस्पृश्यांत स्वाभिमान उत्पन्न करून त्यांस स्वालंबी करण्याचा होता व आहे. ही विचारजागृती होत असल्याची चिन्हे दिसत आहेत व त्याबद्दल शिंद्यानी संतोष प्रदर्शित केला आहे. हे  मिशन ह्याच मंडळींसाठी आहे व त्यांनीच ते चालवावे हे केव्हाही योग्यच. रा. शिंदे यांची त्यास तयारीही आहे. परंतु आम्हाला तर असे वाटते की, मिशनसारखी संस्था स्वतंत्रपणे चालविण्याची पात्रता अद्याप आमच्या अस्पृश्य गणल्या गेलेल्या बांधवांत आली नाही. हा त्यांचा दोष नव्हे, बहुतकाल अज्ञानाच्या स्थितीत राहिल्यामुळे ही स्थिती प्राप्त झाली आहे. ह्यासाठी जागृतीचे कार्य वरिष्ठवर्गाकडून होणे इष्ट व अगत्याचे आहे. वरिष्ठवर्गाने या वर्गाविषयी अन्याय केला आहे तो वरिष्ठवर्गाच्याच गळी उतरविला आहे. दुसरी गोष्ट अशी आहे की, निराश्रित साह्यकारी मंडळीसारखी संस्था सहकारी तत्त्वावर चालणे शक्य आहे. परंतु केवळ सर्व सत्ता आपल्या हाती असावी व त्या संस्थेस वाहून घेतलेल्यांनी ह्या नव्या जागृत होऊ पाहणा-या लोकांच्या हाताखाली वागावे असे कोणी म्हटले तर ते अत्यंत अप्रयोजक होय. ज्याच्यासाठी ही सर्व खटपट आहे, त्याच्यामध्ये जागृती झाली तर ही मंडळी स्वतःच्या पायावर उभी राहून कार्यक्षम होऊ लागली की नि.सा. मंडळी आपोआपच आपले दप्तर आवरायास लागेल.”४ शिंदे यांच्या प्रास्ताविकानंतर गोपाळ कृष्ण देवधर वगैरे काही वक्त्यांची भाषणे झाली. मुलांचे प्रेक्षणीय खेळ झाले. युवराजांनी जाऊन कोनशिला बसविली. त्यानंतर त्यांचे शुभेच्छादर्शक भाषण झाले. आभार मानल्यावर सभा बरखास्त झाली.


सुमारे वर्ष-दीड वर्ष विठ्ठल रामजी शिंदे व डी. सी. मिशन ही संस्था यांवर काही अस्पृश्यवर्गीय मंडळी व नेते यांच्याकडून टीकेचा भडिमार चालला होता. कार्यबद्धतीवर आक्षेप घेण्यात येत होते. हेतूबद्दल शंका प्रकट केली जात होती. तेव्हा याबाबतचे सत्यही वस्तुनिष्ठपणे उघडकीस यावे अशा प्रकारची योजना विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी ह्या प्रसंगीच केली होती. समारंभानंतर जवळच्या इमारतीमध्ये ब-याचशा खुर्च्या घालून एका गुप्त बैठकीची व्यवस्था अगोदरच ठेवण्यात आली होती. या बैठकीत अस्पृश्यांच्या तक्रारी, मागण्या व सूचना काय आहेत हे युनराजांच्या कानावर प्रांजळपणे घालण्यात यावे, अशा प्रकारचे आवाहन सर्व अस्पृश्यवर्गीयांना केले होते. स्पृश्यवर्गापैकी या बैठकीस कोणीही हजर राहून नये; मिशनच्या चालकांपैकी कोणीही ह्या गुप्त सभेच्या जवळ फिरकू नये असा कडेकोट बंदोबस्त अस्पृश्य स्वयंसेवकांकरवीच ठेवण्यात आला होता. मुख्य समारंभानंतर या व्यवस्थेनुसार युवराज गुप्त बैठकीच्या ठिकाणी गेले. अस्पृश्यांचे म्हणणे ऐकून युवराजांनी आपले जे मत होईल ते वर्तमानपत्रातून जाहीर करावे अशी त्यांना विनंती करण्यात आली होती. योजनेनुसार बैठक झाली. युवराजांनी मंडळींचे म्हणणे ऐकून घेतले, पण बैठक आटोपल्यानंतर “जाहीर करण्यासारखे काहीच आढळले नाही. सर्व ठाकठीक आहे” असा अभिप्राय युवराजांनी प्रकट केला. निश्चित स्वरूपाचे कोणतेही आक्षेप विठ्ठल रामजी शिंदे अथवा मिशन संस्था यांवर विरोधकांना घेता आले नाहीत हाच ह्या घटनेचा इत्यर्थ होता.


विठ्ठल रामजी शिंदे यांना अस्पृश्यवर्गीयांकडून ज्या काळात विरोध सुरू झाला त्याच काळात मुंबई येथील मातृसंस्था आणि शिंदे यांच्यामध्येही विसंवाद निर्माण झाला होता. शिंदे यांनी मिशनच्या जनरल सेक्रेटरीशिपचा राजीनामा आधीच दिला होता. कमिटीने ते काम गिरिजाशंकर त्रिवेदी यांजकडे सोपविले, तरीही विठ्ठल रामजी शिंदे ह्यांनी ऑर्गनायझिंग सेक्रेटरी म्हणजे घटनामंत्र्याचे काम करावे असा एक्झिक्युटिव्ह कमिटीने ठराव केला. खरे तर संघटनेचेच काम दगदगीचे होते. ह्या व आतापर्यंत केलेल्या अविश्रांत परिश्रमामुळे व प्रतिकूल वातावरणामुळे विठ्ठल रामजी हे काम करावयास वस्तुतः कंटाळले होते. इमारतीचे बांधकाम सुरू झाले होते म्हणून पुणे शाखेच्या स्थानिक सेकेटरीचा अधिकारही आपण सोडावा असे त्यांना वाटत होते, परंतु पुणे शाखा त्यांना ह्या जबाबदारीतून तूर्त तरी मोकळे करावयास तयार नव्हती. म्हणून काही काळ तरी ही जबाबदारी शिंदे ह्यांना पत्करावीच लागली.


प्रार्थनासमाजीतल धुरीण मंडळी तसेच मिशनमधीलही विठ्ठल रामजींचे काही सहकारी एका बाबतीत त्यांच्या धोरणाबद्दल असंतुष्ट होते. ती बाब म्हणजे विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी मिशनच्या कार्यकारी मंडळावर जहाल विचारसरणीची काँग्रेसमधील मंडळी निवडून येऊ दिली अथवा घेतली. विठ्ठल रामजींनी मुंबईमध्ये सयाजीराव गायकवाडांच्या अध्यक्षतेखाली मार्च १९१८ मध्ये भव्य प्रमाणावर अस्पृश्यता निवारक परिषद भरविली होती. ह्या परिषदेस काँग्रेसच्या टिळकांसह जहाल पुढा-यांना त्यांनी सामील करून घेतले होते. परिषदेच्या आधी पंधरा दिवसच सुबोधपत्रिकेच्या अंकामध्ये शिंदे यांना धोक्याचा इशारा देणारा इंग्रजी मजकूर लिहिला होता. त्यामध्ये त्यांनी असे म्हटले होते की, “ह्या परिषदेला मदनमोहन मालवीय, एवढेच नव्हेतर श्री. बी. जी. टिळक यांची सक्रिय सहानुभूती मिळविण्याचे प्रयत्न चालल्याचे ऐकले. काँग्रेसने याबाबतीत साहनुभूतीपर ठराव मागच्या अधिवेशनात मंजूर केला असल्यामुळे अशी सहानुभूती मिळविणे हे चांगले आहे. संस्थेचे जनरल सेक्रेटरी अलीकडे ह्याच दिशेने हालचाल करताहेत. आम्हाला असेही समजले की, राष्ट्रीय नेत्यांचे पाठबळ मिळविण्याच्या उताविळीने प्रमुख राष्ट्रीय मंडळींना डी. सी. मिशनच्या कार्यकारी मंडळामध्येही सामील करून घेण्यापर्यंत जनरल सेक्रेटरींची मजल गेली आहे... परंतु सहानुभूती मिळविणे ही एक गोष्ट, तर संपूर्ण यंत्रणाच राजकीय उलाढाल करणा-यांच्या हातात ठेवणे ही वेगळी गोष्ट. जनरल सेक्रेटरीच्या विरोधात पुष्कळ म्हणता येईल, बोलता येईल अशी परिस्थिती आहे. मला खात्रीने असे वाटू लागले आहे की, ते संस्थेचे कार्यकारी प्रमुख असण्यापेक्षाही प्रचारक व चळवळे अधिक आहेत आणि मिशनसारख्या रजिस्टर्ड संस्थेचा कारभार चालण्याच्या दृष्टीने ही गोष्ट योग्य आहे असे म्हणता येणार नाही.”

मिशनसंबंधी आक्षेप व समस्या

दुष्काळाच्या आपत्तीतून मांग लोकांना सर्व प्रकारचे साहाय्य करण्याचे काम १९२१च्या मार्चमध्ये जवळ जवळ संपत आले. नगर जिल्ह्यातून आलेली दुष्काळपीडित माणसे परत गेली. दुष्काळनिवारक कमिटीचेही विसर्जन करण्यात आले आणि ह्या कामातून मोकळे झाल्यावर विठ्ठल रामजी शिंदे हे अहल्याश्रमाची इमारत उभी करण्याच्या कामला नेटाने लागले. अमृतलाल ठक्कर ऊर्फ ठक्करबाप्पा हे अण्णासाहेबांचे मुंबईपासूनचे सहकारी होते. अहल्याश्रमामध्ये उभ्या मोठ्या करावयाच्या विविध इमारतींचे नकाशे तयार करण्याचे काम ते स्वतःच इंजिनियर असल्यामुळे त्यांनी मोठ्या दक्षतेने करून दिले. आता युद्ध संपले होते. मिशनचे हितचिंतक रँ. र. पु. परांजपे हे शिक्षणमंत्री झाले होते. अहल्याश्रमाच्या बांधकामासाठी


रु. ऐंशी हजार एवडी मोठी मदत मुंबई सरकारच्या वतीने त्यांनी मंजूर केली. इमारतीसाठी पाया खणून झाला. ज्यांच्या पहिल्या देणगीने अहल्याश्रमाच्या कल्पनेला चालना मिळाली व आता त्या कल्पनेला मूर्त स्वरूप येऊ लागले होते त्या श्रीमंत तुकोजीराव होळकरांना पायाचा दगड बसविण्यासाठी निमंत्रण करावे म्हणून शिंदे श्रीमंत तुकोजीराव होळकरांना भेटण्यासाठी इंदुरास गेले, परंतु तेथे तुकोजीरावांवर अनपेक्षितपणे संकट कोसळलले होत्. त्यांना पदच्युत करण्याची धामधूम चालली होती. अर्थात त्यांना निमंत्रण न करताच शिंदे परत आले.


अहल्याश्रणाच्या रूपाने मिशनच्या कार्याला स्थायी स्वरूप येत असताना अण्णासाहेब शिंदे यांच्यावर कठोर स्वरूपाची, एवढेच नव्हे तर अत्यंत अशोभनीय स्वरूपाची, टीका अस्पृश्यवर्गाकडूनच होऊ लागली. याचे दृश्य कारण एवढेच की मिशनच्या मोठमोठ्या इमारती होऊ लागल्या होत्या. मिशनचे एके काळचे विद्यार्थी ज्ञानदेव घोलप मूकनायक ह्या साप्ताहिकांचे संपादक म्हणून काम पाहत होते. १९२१ साली त्यांनी प्रत्येक अंकातून अत्यंत निर्दय स्वरूपाचा हल्ला शिंदे यांच्यावर सुरू केला. त्यांची आणि एकंदर अस्पृश्यवर्गातील पुढा-यांची मुख्य तक्रार अशी होती की, मिशन मिळवीत असलेल्या पैशाचा योग्य उपयोग करीत नाही. इमारती बांधण्यामध्ये एवढा मोठा पैसा व्यर्थ खर्च होत आहे. २७ मार्च १९२०च्या मूकनायकमध्ये खालील पत्र प्रसिद्ध झाले आहे. “निराश्रित साह्यकारी संस्था स्थापन होऊन आज तेरा वर्षे झाली. बहिष्कृतांना शिक्षण देऊन त्यांच्यात जागृती उत्पन्न करणे हे मिशनचे ध्येय आहे. या कामी लोक आणि सरकारकडून मिशनला हजारो रुपये मिळत आहेत, परंतु त्या मानाने मिशनचा उद्देश कितपत सिद्धीस गेला याची आम्हास मोठीच शंका आहे. एवढेच नव्हे तर मिशनच्या कार्यावरून तिच्या हेतूविषयी बहिष्कृतवर्गात अविश्वास उत्पन्न झाला आहे. असो. ज्या अर्थी बहिष्कृतवर्गाच्या नावावर मिळणा-या हजारो रुपयांचा मिशन चुराडा उडवीत आहे त्या अर्थी रा. शिंदे काहीही म्हणोत हे पैसे आपल्या पदरात पडतात की नाही, हे पाहणे बहिष्कृतवर्गाचे कर्तव्य आहे. अतएव मिशनच्या कामाची चौकशी करण्याकरिता एक कमिटी नेमणे अत्यंत आवश्यक आहे.- मिशनचा हितेच्छूक.”


माँटेग्यू-चेम्सफर्ड सुधारणेच्या अनुरोधाने शिंदे यांच्या भूमिकेबद्दल अस्पृश्यवर्गीयांचा गैरसमज झालेला होता. शिंदे यांनी स्वतः साऊथबरो कमिशनला दिलेले लेखी निवेदन व प्रत्यक्ष साक्ष यांमध्ये अस्पृश्यवर्गांला स्वतंत्र, राखीव मतदारसंघ असावा व मतदानपात्रतेच्या संदर्भात अटी शिथिल कराव्यात, त्यांना मुंबई इलाख्यात एकंदर सात जागा द्याव्यात, अशीच आग्रहपूर्वक मागणी केली होती. त्यांनी अस्पृश्यवर्गाच्या हिताच्या मागण्या केल्या ह्या बाबींकडे त्यांच्या आक्षेपकांनी पूर्ण दुर्लक्ष केले. निवडणुकीची धामधूम संपली व सरकारने शिंदे आणि आंबेडकर यांच्या मताची आणि मागणीची अजिबात पर्वा न करता अस्पृश्यवर्गातून एकच सदस्य-तोही सरकारने नियुक्त केलेला-कौन्सिलात जावा असा निर्णय घेतला. सरकारच्या ह्या निर्णयाबद्दल त्याला टीकेचे लक्ष्य न बनवता शिंदे यांच्यावरच अस्पृश्यवर्गातील शिकलीसवरलेली मंडळी सर्व प्रकारे हल्ला करून लागली. ज्यांच्या उन्नतीसाठी आपण दीड तप अतोनात परिश्रम घेतले व ज्यांच्या उन्नतीसाठी आपण रात्रंदिवस प्रयत्न केले, त्याच वर्गाचा आपल्यावर आता विश्वास राहिला नाही, तेच आपली निंदानालस्ती करून लागले आहेत ह्या विपरीत वस्तुस्थितीने अण्णासाहेबांच्या मनाला स्वाभाविकपणेच वेदना झाल्या. त्यांनी म्हटले आहे, “ज्यांच्यासाठी मी जीवाचे आणि घरादाराचे रान केले तेच माझ्यावर असंतुष्ट होते. कारण काय तर आता मोठमोठ्या इमारती होऊ लागल्या.”१


मातृसंस्थेतील लोक या वादाच्या मुळाशी जाईनात. या लोकांचे व्यर्थ लाड करून नयेत असा वरवरचा उपदेश करून ते अण्णासाहेब शिंदे यांचीच समजूत घालू लागले. मिशनच्या जनरल सेक्रेटरीशिपचा राजीनामा त्यांनी मुंबईला इंदूरहूनच पाठविला होता. मूकनायकाच्य प्रत्येक अंकात बोर्डिंग चालविण्यात होणारा अनाठायी खर्च, विद्यार्थ्यांकडे होणारे दुर्लक्ष, त्यांच्या जेवणाची गैरव्यवस्था, त्यांना मिळणारी कठोर वागणूक इत्यादी बाबींच्या संदर्भात अत्यंत कठोर शब्दांत आरोप करणारे लेखन येऊ लागले. मुंबई येथील डी. सी. मिशनच्या कामाचा राजीनामा वामनराव सोहोनींनी दिला होता. त्यांच्याऐवजी श्री. कृ. गो. पाताडे हे तेथे गेले होते व वसतिगृहाची पाहत होते. त्यांच्याबद्दल सातत्याने मूकनायकांमधून टीका येऊ लागली.२


वस्तुतः श्री. गणेश आकाजी गवई व पं. नं. भटकर हे मिशनच्या वसतिगृहातून वरिष्ठवर्गाचे शिक्षण घेतलेले दोन विद्यार्थी अस्पृश्यवर्गाच्या सुधारणेसाठी झटू लागले होते. ह्या दोघांचीही भूमिका अण्णासाहेब शिंदे यांच्याबद्दल प्रारंभी कृतज्ञतेची व नंतर विरोधकाची दिसून येते. अस्पृश्यांच्या उच्च शिक्षणासाही हयगय करून विद्यार्थिगृहे व उद्योगशाळा काढण्यात मिशन पैशाचा अपव्यय करीत आहेत, अशा प्रकारची तक्रार ह्या पुढारीवर्गाकडून होऊ लागली होती. खरे तर, मिशनने होतकरू, अभ्यासू विद्यार्थ्याला सातत्याने प्रोत्साहनच दिले होते. मिशनच्या बोर्डिंगमध्ये असलेले विद्यार्थी पां. नं. भटकर हे १९१८ सालच्या युनिव्हर्सिटीच्या परीक्षेत नापास झाले होते. मिशनच्याच प्रयत्नाने ते नोकरीस लागले. १९१९ साली पुन्हा कॉलेजच्या पहिल्या परीक्षेस बसले व पास झाले. आपल्याला कॉलेज कोर्स पुरा करावयाचा असेल तर मिशन मदत करावयास तयार आहे, मग चार सोडून आठ वर्षे लागली तरी हरकत नाही; फक्त बोर्डिंगात राहून अभ्यास केला पाहिजे, असे त्यांना सांगण्यात आले होते. भटकर यांना स्वतः शिंदे यांनी श्रीमंत सयाजीराव महाराजांकडे नेऊन २५ रुपयांची दरमहा स्कॉलरशिप मिळवून दिली होती. परंतु त्याचा काही उपयोग झाला नाही. ३० मे १९२०च्या सुबोधपत्रिकेत ह्या संदर्भातील वस्तुस्थिती नमूद करताना म्हटले आहे, “मिशन स्थापन झाल्याला आज अवघी तेरा वर्षे झाली. इतक्या अवकाशात ज्यांची मजल मॅट्रिकपर्यंत पोहोचली अशा विद्यार्थ्यांची माहिती वर थोडक्यात दिली आहे... आज मुंबई बोर्डिंगात नऊ-दहा मुले हायस्कूनचे शिक्षण घेत असून लवकरच मॅट्रिकच्या परीक्षेला बसतील अशी त्यांची तयारी आहे, ही गोष्ट लक्षात घेतली म्हणजे मिशन उच्च शिक्षणाच्या कितपत विरोधी आहे या आरोपाचा निकाल लागेल. रा. गवई व रा. भटकर ह्या मॅट्रिक पास झालेल्यांची रा. शिंदे यांच्याच खटपटीने सेंट झेवियर्स आणि फर्ग्युसन कॉलेजात पुढील अभ्यासाची सोय झाली असून तिचा त्यांनी फायदा घेतला नाही. बोर्डिंगे व शाळागृहे इत्यादिकांची किती जरुरी आहे हे आंधळ्यालाही दिसण्यासारखे आहे, असे असून आमच्या अस्पृश्य बांधवांना या गोष्टी निरर्थक वाटतात व ह्या गोष्टीवर पैसा खर्च करणे म्हणजे खराबी करणे वाटते. पैस कुणाचा, खर्च कोण करतो, निषेध करतो कोण! सर्वच काही चमत्कार.


“... आज उच्चवर्णाच्या लोकांनी नीच मानलेल्या लोकांचा जो पक्ष घेतला आहे तो त्यांच्यामध्ये जागृती करण्यासाठी व त्यंना मार्ग दाखविण्यासाठी आहे हे सर्वांनी लक्षात ठेवले पाहिजे. अस्पृश्यांनी स्वतःचा उद्धार आपला आपणच केला पाहिजे. स्वतः त्यांनी आपल्या पायावर उभे राहिले पाहिजे असे आम्ही पुष्कळ वेळा म्हटले आहे. परंतु ही मंडळी स्वतः थोडी चळवळ करू लागली की, तीस प्रारंभ उच्च वर्णाच्या द्वेषाच्या द्वारे होत असतो, हे एक नवीनच विघ्न उपस्थित होते. दुसरी एक खेदाची गोष्ट आम्ही अनुभवली आहे की, अस्पृश्यवर्गीयांपैकी काही मंडळी पुढे गेली म्हणजे मग त्यांना आपल्या मागासलेल्या बंधूंची आठवण पडत नाही, ते आपल्यापैकीच आहेत हे ते विसरतात. पुढे गेलेल्यांमध्ये मागे राहिलेल्या संबंधाने जागृत सहानुभूती कशी उत्पन्न करता येईल हा फार महत्त्वाचा प्रश्न नीच मानलेल्या जातींची कळकळ बाळगणा-यांपुढे आहे.”३


कोनशिला समारंभासाठी श्रीमंत तुकोजीराव होळकर येऊ शकणार नाहीत हे स्पष्ट झाल्यावर अण्णासाहेबांनी म्हैसूरचे युनराज कांतिरवमहाराज यांना पाचारण करण्याचे ठरविले व त्यांनीही मोठ्या आनंदाने कोनशिला समारंभाचे निमंत्रण स्वीकारले. ५ सप्टेंबर १९२१ ह्या गणेशचतुर्थीच्या दिवशी समारंभ निश्चित झाला. अहल्याश्रमाच्या पटांगणात भव्य मंडप घालण्यात आला. सर कांतिरव नृसिंहराज वाडियर यांनी अध्यक्षस्थान मंडित केले. गावातील प्रमुख मंडळींनी व प्रेक्षकांनी मंडप खचून भरला. समारंभाच्या प्रारंभी प्रास्ताविक केल्यानंतर विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी महत्त्वाची घोषणा केली. ती म्हणजे, मिशनचा कारभार प्रामुख्ये अस्पृश्यवर्गीय मंडळींवर सोपविण्यात येणार आहे. ह्याबाबत सुबोधपत्रिकेने वृत्तान्त दिला आहे तो असा : “गेल्या सोमवारी पुणे शहरी अहल्याश्रमाची कोनशिला बसविण्याचा समारंभ म्हैसूर युवराजांच्या हस्ते झाला. त्या वेळी रा. शिंदे यांनी फार सुंदर व जागृतिकारक भाषण केले. ज्यास आज बहुजन समाज अस्पृश्य समजत आहे त्यांच्या उद्धारकार्याला आपल्याला स्वतःला वाहून घेतले व त्यांच्याच चळवळीचे फळ म्हणून त्या लोकांमध्ये आता जागृती उत्पन्न झाली असता, रा. शिद्यांच्या हेतूचा अस्पृश्यातील काही लोक विपर्यास करू लागले आहेत. त्यांच्याविषयी रा. शिंदे यांचे उद्गार सर्व अस्पृश्यांनी लक्षात घेण्यासारखे आहेत. नि. सा. मंडळीचा उद्देश अस्पृश्यांत स्वाभिमान उत्पन्न करून त्यांस स्वालंबी करण्याचा होता व आहे. ही विचारजागृती होत असल्याची चिन्हे दिसत आहेत व त्याबद्दल शिंद्यानी संतोष प्रदर्शित केला आहे. हे  मिशन ह्याच मंडळींसाठी आहे व त्यांनीच ते चालवावे हे केव्हाही योग्यच. रा. शिंदे यांची त्यास तयारीही आहे. परंतु आम्हाला तर असे वाटते की, मिशनसारखी संस्था स्वतंत्रपणे चालविण्याची पात्रता अद्याप आमच्या अस्पृश्य गणल्या गेलेल्या बांधवांत आली नाही. हा त्यांचा दोष नव्हे, बहुतकाल अज्ञानाच्या स्थितीत राहिल्यामुळे ही स्थिती प्राप्त झाली आहे. ह्यासाठी जागृतीचे कार्य वरिष्ठवर्गाकडून होणे इष्ट व अगत्याचे आहे. वरिष्ठवर्गाने या वर्गाविषयी अन्याय केला आहे तो वरिष्ठवर्गाच्याच गळी उतरविला आहे. दुसरी गोष्ट अशी आहे की, निराश्रित साह्यकारी मंडळीसारखी संस्था सहकारी तत्त्वावर चालणे शक्य आहे. परंतु केवळ सर्व सत्ता आपल्या हाती असावी व त्या संस्थेस वाहून घेतलेल्यांनी ह्या नव्या जागृत होऊ पाहणा-या लोकांच्या हाताखाली वागावे असे कोणी म्हटले तर ते अत्यंत अप्रयोजक होय. ज्याच्यासाठी ही सर्व खटपट आहे, त्याच्यामध्ये जागृती झाली तर ही मंडळी स्वतःच्या पायावर उभी राहून कार्यक्षम होऊ लागली की नि.सा. मंडळी आपोआपच आपले दप्तर आवरायास लागेल.”४ शिंदे यांच्या प्रास्ताविकानंतर गोपाळ कृष्ण देवधर वगैरे काही वक्त्यांची भाषणे झाली. मुलांचे प्रेक्षणीय खेळ झाले. युवराजांनी जाऊन कोनशिला बसविली. त्यानंतर त्यांचे शुभेच्छादर्शक भाषण झाले. आभार मानल्यावर सभा बरखास्त झाली.


सुमारे वर्ष-दीड वर्ष विठ्ठल रामजी शिंदे व डी. सी. मिशन ही संस्था यांवर काही अस्पृश्यवर्गीय मंडळी व नेते यांच्याकडून टीकेचा भडिमार चालला होता. कार्यबद्धतीवर आक्षेप घेण्यात येत होते. हेतूबद्दल शंका प्रकट केली जात होती. तेव्हा याबाबतचे सत्यही वस्तुनिष्ठपणे उघडकीस यावे अशा प्रकारची योजना विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी ह्या प्रसंगीच केली होती. समारंभानंतर जवळच्या इमारतीमध्ये ब-याचशा खुर्च्या घालून एका गुप्त बैठकीची व्यवस्था अगोदरच ठेवण्यात आली होती. या बैठकीत अस्पृश्यांच्या तक्रारी, मागण्या व सूचना काय आहेत हे युनराजांच्या कानावर प्रांजळपणे घालण्यात यावे, अशा प्रकारचे आवाहन सर्व अस्पृश्यवर्गीयांना केले होते. स्पृश्यवर्गापैकी या बैठकीस कोणीही हजर राहून नये; मिशनच्या चालकांपैकी कोणीही ह्या गुप्त सभेच्या जवळ फिरकू नये असा कडेकोट बंदोबस्त अस्पृश्य स्वयंसेवकांकरवीच ठेवण्यात आला होता. मुख्य समारंभानंतर या व्यवस्थेनुसार युवराज गुप्त बैठकीच्या ठिकाणी गेले. अस्पृश्यांचे म्हणणे ऐकून युवराजांनी आपले जे मत होईल ते वर्तमानपत्रातून जाहीर करावे अशी त्यांना विनंती करण्यात आली होती. योजनेनुसार बैठक झाली. युवराजांनी मंडळींचे म्हणणे ऐकून घेतले, पण बैठक आटोपल्यानंतर “जाहीर करण्यासारखे काहीच आढळले नाही. सर्व ठाकठीक आहे” असा अभिप्राय युवराजांनी प्रकट केला. निश्चित स्वरूपाचे कोणतेही आक्षेप विठ्ठल रामजी शिंदे अथवा मिशन संस्था यांवर विरोधकांना घेता आले नाहीत हाच ह्या घटनेचा इत्यर्थ होता.


विठ्ठल रामजी शिंदे यांना अस्पृश्यवर्गीयांकडून ज्या काळात विरोध सुरू झाला त्याच काळात मुंबई येथील मातृसंस्था आणि शिंदे यांच्यामध्येही विसंवाद निर्माण झाला होता. शिंदे यांनी मिशनच्या जनरल सेक्रेटरीशिपचा राजीनामा आधीच दिला होता. कमिटीने ते काम गिरिजाशंकर त्रिवेदी यांजकडे सोपविले, तरीही विठ्ठल रामजी शिंदे ह्यांनी ऑर्गनायझिंग सेक्रेटरी म्हणजे घटनामंत्र्याचे काम करावे असा एक्झिक्युटिव्ह कमिटीने ठराव केला. खरे तर संघटनेचेच काम दगदगीचे होते. ह्या व आतापर्यंत केलेल्या अविश्रांत परिश्रमामुळे व प्रतिकूल वातावरणामुळे विठ्ठल रामजी हे काम करावयास वस्तुतः कंटाळले होते. इमारतीचे बांधकाम सुरू झाले होते म्हणून पुणे शाखेच्या स्थानिक सेकेटरीचा अधिकारही आपण सोडावा असे त्यांना वाटत होते, परंतु पुणे शाखा त्यांना ह्या जबाबदारीतून तूर्त तरी मोकळे करावयास तयार नव्हती. म्हणून काही काळ तरी ही जबाबदारी शिंदे ह्यांना पत्करावीच लागली.


प्रार्थनासमाजीतल धुरीण मंडळी तसेच मिशनमधीलही विठ्ठल रामजींचे काही सहकारी एका बाबतीत त्यांच्या धोरणाबद्दल असंतुष्ट होते. ती बाब म्हणजे विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी मिशनच्या कार्यकारी मंडळावर जहाल विचारसरणीची काँग्रेसमधील मंडळी निवडून येऊ दिली अथवा घेतली. विठ्ठल रामजींनी मुंबईमध्ये सयाजीराव गायकवाडांच्या अध्यक्षतेखाली मार्च १९१८ मध्ये भव्य प्रमाणावर अस्पृश्यता निवारक परिषद भरविली होती. ह्या परिषदेस काँग्रेसच्या टिळकांसह जहाल पुढा-यांना त्यांनी सामील करून घेतले होते. परिषदेच्या आधी पंधरा दिवसच सुबोधपत्रिकेच्या अंकामध्ये शिंदे यांना धोक्याचा इशारा देणारा इंग्रजी मजकूर लिहिला होता. त्यामध्ये त्यांनी असे म्हटले होते की, “ह्या परिषदेला मदनमोहन मालवीय, एवढेच नव्हेतर श्री. बी. जी. टिळक यांची सक्रिय सहानुभूती मिळविण्याचे प्रयत्न चालल्याचे ऐकले. काँग्रेसने याबाबतीत साहनुभूतीपर ठराव मागच्या अधिवेशनात मंजूर केला असल्यामुळे अशी सहानुभूती मिळविणे हे चांगले आहे. संस्थेचे जनरल सेक्रेटरी अलीकडे ह्याच दिशेने हालचाल करताहेत. आम्हाला असेही समजले की, राष्ट्रीय नेत्यांचे पाठबळ मिळविण्याच्या उताविळीने प्रमुख राष्ट्रीय मंडळींना डी. सी. मिशनच्या कार्यकारी मंडळामध्येही सामील करून घेण्यापर्यंत जनरल सेक्रेटरींची मजल गेली आहे... परंतु सहानुभूती मिळविणे ही एक गोष्ट, तर संपूर्ण यंत्रणाच राजकीय उलाढाल करणा-यांच्या हातात ठेवणे ही वेगळी गोष्ट. जनरल सेक्रेटरीच्या विरोधात पुष्कळ म्हणता येईल, बोलता येईल अशी परिस्थिती आहे. मला खात्रीने असे वाटू लागले आहे की, ते संस्थेचे कार्यकारी प्रमुख असण्यापेक्षाही प्रचारक व चळवळे अधिक आहेत आणि मिशनसारख्या रजिस्टर्ड संस्थेचा कारभार चालण्याच्या दृष्टीने ही गोष्ट योग्य आहे असे म्हणता येणार नाही.”


सुबोधपत्रिकेच्या ह्या स्फुटामध्ये विठ्ठल रामजी शिंदे यांची लायकी जनरल सेक्रेटरी म्हणून काम करण्याची असण्यापेक्षा घटनामंत्री म्हणूनच योग्यतेची आहे, अशा स्पष्टच अभिप्राय प्रकट केला होता. शिंदे यांच्या राष्ट्रीय वृत्तीच्या धोरणाबद्दल त्यांनी प्रार्थनासमाजाचे प्रचारकपद घेतले तेव्हापासून मवाळ मंडळींमध्ये नाराजींचा सूर होता. ह्या नाराजीचा, विरोधाचा एक परिणाम म्हणून प्रार्थनासमाजाच्या प्रचारकपदातून मुक्त होण्याचा निर्णय त्यांना घ्यावा लागाल होता. आता मिशनचे जनरल सेक्रेटरीपद सोडावे लागणार अशीच जवळ जवळ स्थिती निर्माण झाली होती. शिंदे ज्यांच्यासाठी काम करीत होते त्यांचा विरोध सहन करण्याची पाळी त्यांच्यावर आली होती व ते ज्यांच्याबरोबर काम करीत होते त्यांचीही नाराजी सहन करण्याचा प्रसंग त्यांच्यावर आला.


विठ्ठल रामजी शिंदे ह्या बाबतीत भूमिका अशी होती : मिशनच्या कामासाठी राष्ट्रीय पक्षाची सहानुभूती तेवढी मिळवायची आणि काभारात मात्र राष्ट्रीय पक्षाचा हात शिरकू द्यायचा नाही, हा प्रकार रास्त होणार नाही व फार दिवस चालूही शकणार नाही. ह्या मंडळींकडून वर्गणी घ्यावयाची, परिषदेमध्ये त्यांना सहभाग घ्यावयास लावायचा, मात्र संस्थिच्या अधिकारपदासाठीच्या निवडणुकीत त्यांना बाजूला ठेवावयाचे हे रास्त ठरणारे नाही. सुरुवातील प्रार्थनासमाजाच्याच पुढा-यांनी मिशन चालविले. त्यांच्या श्रमाणे मिशन नावारूपाला आले व त्यांच्यामुळेच राष्ट्रीय पक्षाची सहानुभूती मिळून कमिटीवर काम करण्यास ते पुढे आले. असे असता त्यांना दूर ठेवणे कसे शक्य होईल? मिशन ही संस्था कायदेशीरपणे रजिस्टर्ड झालेली संस्था आहे. तिच्या घटनेचे नियम आहेत आणि ते पाळावयास राष्ट्रीय पक्षातील मंडळी तयार आहेत. संस्थेच्या साधारण सभेतून कार्यकारी मंडळाची निवडणूक उघडपणे व नियमानुसार होत आलेली आहे. ह्या नवीन निवडणुकीचे श्रेय अथवा अपश्रेय व जबाबदारी एकट्या जनरल सेक्रेटरीपदाचा राजीनामा दिला तरी ऑर्गनायझिंग सेक्रेटरी म्हणून संस्थेने त्यांच्यावरच जबाबदारी टाकली.


१९१९ पासून संस्थेमध्ये अंतःस्थ उलाढाल सुरू झाली होती व १९१८ साली मुंबईस भरलेल्या अस्पृश्यतानिवाकर परिषदेनंतर शिंदे यांच्याबद्दलचा संस्थेतील असंतोष वाढीस लागला. १९१९ साली सय्यद अब्दुल कादर यांनी व्यक्तिगत आणि कौटुंबिक कारणामुळे मिशनचे नागपूर शाखेचे व मिशनचेही काम सोडले. अण्णासाहेब शिंदे यांच्यानंतर मुंबई शाखेतील संस्थांची जबाबदारी व संस्थेच्या असिस्टंट जनरल सेक्रेटरीपदाची जबाबदारी उत्तम त-हेने पार पाडणारे श्री. वामनराव सोहोनी यांनीही सय्यदांच्या पाठोपाठ संस्थेचे काम सोडले. हे दोघेही संस्थेचे प्रारंभापासूनचे निष्ठावंत कार्यावाहक होते. मिशनला नावारूपाला आणण्यासाठी ह्या दोघांनी अतोनात परिश्रम घेतले होते. सय्यद अब्दुल कादर हे तर अण्णासाहेबांच्या कुटुंबीयांपैकीच होऊन बसले होते. हुबळी शाखा असो, की नागपूर शाखा असो, नव्याने शाखा स्थापन करण्याची जबाबदारी ते उत्तम रीतीने पार पाडीत आले होते. श्री. वामनराव सोहोनी हे मुंबई येथील मिशनच्या शिक्षणसंस्था व वसतिगृहे यांचे आदर्श कुलगुरू ठरले होते. चांगुलपणा, शिस्त आणि कळकळ ह्या गुणांमुळे अस्पृश्यवर्गातील मुलांची शाळा त्यांनी कोणत्याही पांढरपेशा मुलांच्या शाळेच्या दर्जाला आणू बसवली होती व संस्थेचा कारभारी चोखपणाने जबाबदारीपूर्वक चालविला होता. असे हे दोन सहकारी मिशन सोडून चालले ह्याचे शिंदे यांना वाईट वाटले. मिशनसंबंधी प्रकट होऊ लागलेल्या असंतोषामुळे मिशन सोडण्याचा विचार स्वतः शिंदेच करीत होते आणि तो निर्णय एकदोन वर्षांत अमलात आणावयाचा निश्चय त्यांनी मनोमन केला होता. म्हणूनच ह्या दोघांच्या वियोगाचे दुःख त्यांना सहन करणे शक्य झाले. कृ. गो. पाताडे हे बंगलोर शाखेचा कारभार सांभाळीत होते. मुंबई शाखेची जबाबदारी त्यांच्यावर सोपवण्यात आली. परंतु थोड्याच अवधीत त्यांना पुण्यास आणुन हुबळी शाखेचे दा. ना. पटवर्धन यांना मुंबई शाखेवर नेमण्यात आले. ह्या मंडळींच्या बदल्यांमुळे मिशनच्या कामाची फार आबाळ झाली.


अस्पृश्यवर्गातील काही मंडळींमध्ये मिशनबद्दलच्या तक्रारी बाढत असताना व ते मिशनसंबंधी असंतोष प्रकट करीत असताना व खुद्द मिशनमध्ये अंतःस्थ उलाढाल चालू असतानाही  अस्पृश्यवर्गाबद्दलची नैतिक जबाबदारी विठ्ठल रामजी शिंदे यांना स्वस्थ बसू देत नव्हती. अस्पृश्यवर्गासंबंधी राष्ट्रीय पातळीवर जे प्रश्न उपस्थित होते, त्यांची यथायोग्य सोडवणूक, अस्पृश्यवर्गाचे हित डोळ्यांसमोर ठेवून करणे हा शिंद्यांना आपल्या कर्तव्याचाच भाग वाटत होता. अस्पृश्यवर्गामध्ये योग्य त्या प्रकारची राष्ट्रीय जागृती व्हावी व त्यांचे राष्ट्रैक्याकडे लक्ष लागावे वा त्या संबंधात योग्य ती भूमिका घ्यावी ह्याबाबत मिशनचे अध्यक्ष सर नारायण चंदावरणकर, मुंबई शाखेचे सेक्रेटरी वामनराव सोहोनी, सय्य्द वगैरेंसारखे इतर कार्यकर्ते आणि खुद्द शिंदे ह्या सर्वांचे एकमत होते. सर्वांनी वादाच्या वेळी समतोल अशी भूमिका ठेवून एकोपा राखला होता. परंतु थोड्याच अवधीत म्हणजे १९२० साली म. गांधींनी असहकाराची व बहिष्काराची चळवळ सुरू केली. परिणामी कोर्टकचे-या, शाळा-कॉलेजे ह्यांव बहिष्कार पडू लागला. राष्ट्रीय वृत्तीच्या शाळाचालकांनी सरकारी ग्रँट घेण्याचे बंद केले. अशी देशव्यापी चळवळ सुरू झाली असताना अस्पृश्यवर्गाला आपण ह्या असहकाराच्या चळवळीत ओढावे काय असा मिशनपुढे प्रश्न पडला होता. असहकाराच्या चळवळीत अस्पृश्यवर्गाने सामील होणे म्हणजे मिशनसाठी सरकारकडून ज्या मोठमोठ्या रकमा ग्रँट म्हणून मिळत होत्या त्यावर पाणी सोडणे. सरकारी मदत बंद केली तर ह्या अखिल भारतीय मिशनच्या खर्चाची जबाबदारी घेऊन राष्ट्रसभेसारखी संस्था अथवा लो. टिळक, म. गांधी यांच्यासारखे पुढारी ह्यांना ग्रँटइतकी भरपाई मिशनला देणे शक्य होते काय? दुसरी गोष्ट म्हणजे, राष्ट्रीय सभेच्या कार्यक्रमाचा स्वीकार करून तिच्या मताशी सहमती दाखवून काम करायला अस्पृश्यवर्ग अद्यापही तयार झालेला नव्हता व त्यांच्यावर सक्ती करणे हे शिंदे ह्यांच्यासारख्यांना रास्त वाटत नव्हते. तेव्हा या बाबतीत लो. टिळकांशी चर्चा करावी व त्यांचे काय मत पडते हे अजमावून पाहावे असे शिंदे यांना वाटले. १९१८ साली कर्नाटकातील अथणी या गावी काँग्रेसची जिल्हा परिषद भरणार होती, तीमध्ये भाग घेण्यासाठी व लो. टिळकांचा मनोदय समजून घेण्यासाठी शिंदे तिथे गेले.


लो. टिळकांनीही ह्या बाबतीत आपले मत स्पष्टपणाने दिले. आमच्या शाळांना सरकार उदार ग्रँट देते, ते सरकारचे कर्तव्यच आहे. एरवी अस्पृश्यांच्या शिक्षणाचा सरकारवर जो संपूर्ण भार पडला असता त्या पैकी निम्माच भार सध्याच्या ग्रँट देण्याच्या पद्धतीमुळे सरकारवर पडतो. समजा पैशाच्या ग्रँटचा प्रश्न बाजूला ठेवला तरी विद्याखात्याच्या नियंत्रणाखालून आमच्या शाळा कशा काय सुटणार, हा दुसरा महत्त्वाचा प्रश्न होता. ह्या सर्व बाबींचा लोकमान्यांबरोबर शिंद्यांनी खल केला. अखेरीस मिशनने असहकाराच्या चळवळीत मुळीच पडू नये. सरकारी ग्रँट घेणे हेच शहाणपणाचे ठरेल; व्यक्तिशः तुम्ही किंवा तुमच्यासारखी माणसे राजकारणात स्वतंत्रपणे भाग घेत आहेत हे पुष्कळ आहे; तुम्ही मिशनला आपल्या मागे ओढणे शक्य नाही व इष्टही नाही असे लोकमान्यांचे मत पडले.


म. गांधी १९१५ साली मुंबईस आले असताना त्यांनी मिशनला भेट दिली होती व मिशनचे काम किती आस्थेवाईकपणे चालले आहे हे पाहिले होते. मुंबईच्या मिशनमधूनच त्यांनी लक्ष्मी नावाची मुलगी नेली होती व तिला दत्तक घेतले होते. मिशनच्या कार्याचा व्याप, त्यासाठी लागणारा खर्च व ह्या कामाची आवश्यकता व महत्त्व याची त्यांना यथार्थ कल्पना होती. १९२० च्या नाताळात नागपूर येथे भरलेल्या काँग्रेसच्या अधिवेशनाच्या वेळी म. गांधींनी शिंदे यांचा विषयनियामक समितीमध्ये समावेश करून घेतला व अस्पृश्यवर्गीयांना असहकाराच्या राजकारणात ओढावे काय याबद्दल त्यांचे मत समजून घेतले. लो. टिळक, शिंदे आणि म. गांधी यांचे अस्पृश्यवर्गीयांना सरकारी सवलतीची अद्यापि गरज असल्याने राजकारणात ओढू नये याबाबतीत एकमत होते.


५ सप्टेंबर १९२१ रोजी अहल्याश्रमाच्या इमारतीचा कोनशिला बसविण्याचा समारंभ झाल्याचा उल्लेख या आधी केला आहेच. याप्रसंगी विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी “हे मिशन ह्याच मंडळींसाठी आहे व त्यांनीच ते चालवावे हे केव्हाही योग्य आहे” आणि “नि. सा. मंडळीचा उद्देश अस्पृश्यांत स्वाभिमान उत्पन्न करून त्यांस स्वावलंबी करण्याचा होता व आहे”, असे नमूद करून हे मिशन अस्पृश्यवर्गीयांच्या हाती सोपविण्याचा मनोदय जाहीर केला होता. इमारतीचे बांधकाम पूर्ण झाल्यावर हे मिशन या मंडळीच्या स्वाधीन करून आपण ज्या जबाबदारीतून मोकळे व्हावे असे अण्णासाहेब शिंदे यांनी ठरविले होते त्याप्रमाणे योजना करण्याच्या पाठीमागे ते लागले. अहल्याश्रमाच्य इमारतीचे काम पूर्ण होत आले. मिशनची घटना बदलून पदाधिका-यांमध्ये अस्पृश्यवर्गीय पदाधिका-यांची बहुसंख्या करून मिशन त्यांच्या स्वाधीन करावयाचे असे त्यांनी ठरविले. याबाबत आपली भूमिका जाहीर करणे अण्णासाहेब शिंदे यांना आवश्यक वाटले, म्हणून त्यांनी एक निवेदन वृत्तपत्रातून प्रकट केले. त्यामध्ये मुख्य भाग पुढीलप्रमाणे आहे : “ही मंडळी स्थापण्याचे श्रेय ब्राह्मधर्माला आहे. प्राथमिक प्रयत्नास पूर्ण पाठिंबा मुंबई प्रार्थनासमाजातील प्रमुख सभासदांनी दिला, पण हे मिशन समाजाचे अंग म्हणून न चालविता स्वतंत्रपणे एक राष्ट्रकार्य म्हणून चालविणे मंडळीस श्रेयस्कर वाटले. स्थापनेच्या वेळी वरवर विचार करणा-या लोकांनी अनुकूल, प्रतिकूल भविष्ये वर्तविली. अस्पृश्यास वर नेण्यापेक्षा ब्राह्मणादी वरिष्ठ लोकांस खाली ओढण्याचाच आहे असे उदगार जाहीर सभांतून स्पष्ट निघू लागले. ह्या मिशनच्या कार्यवाहांनी अस्पृश्य वस्तीत आपल्या कुटुंबांसह त्यांच्या बायका-मुलांत समान वृत्तीने मिसळून बिनबोभाट निरपेक्ष वृत्तीने काम करावे हे ह्या मंडळीचे आद्य तत्त्व ठरले. ह्या तत्त्वाप्रमाणे सात बंधू व दोन भगिनी यांनी काम केले आहे. त्यांपैकी पाच मराठे, तीन ब्राह्मण व एक मुसलमान प्रार्थनासमाजिस्ट अशी त्यांची जातवारी आहे. हे बहुतेक ब्राह्मधर्मानुयायी असल्यामुळेच प्रथम जातिभेद टाकूनच ही मंडळी कार्यास लागली.


“ह्या मिशनचे काम पुढेमागे अस्पृश्यांनी स्वतः आपल्यावर घ्यावे म्हणून प्रत्येक प्रांतिक शाखेच्या मुख्य ठिकाणी अस्पृश्य विद्यार्थिगृह चालविण्याचा आग्रह आजपर्यंत चालू आहे. त्याशिवाय ह्या विद्यार्थ्यांच्या वैयक्तिक राहणीवर उच्च संस्कार होणे आवश्यक आहे, हे जाणून मुंबई, पुणे, हुबळी, नागपूर, बंगलोर, मंगलोर वगैरे ठिकाणी अशा गृहांची योजना कमीअधिक प्रमाणात चालू आहे. अस्पृश्यतानिवारणाच्या प्रश्नाला आज जे स्वरूप आले आहे याची कारणे पुष्कळ अंशी ह्या वसतिगृहातच सापडतील.


“मंडळीच्या कार्याचा प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष विस्तार सर्व हिंदुस्थानभर झाला आहे. नर्मदेच्या उत्तरेकडील भागात पूर्वेस ब्राह्मसमाजाने व वायव्येस आर्यसमाजाने हेच काम चालविलेले आहे. अलीकडे म. गांधींनी ह्या कामाचा स्वीकार केल्याने राष्ट्रीय सभेचाही पूर्ण पाठिंबा ह्या कामास मिळाला आहे. तरी पण राजकारण, समाजकारण, जुन्या धर्मांचे आचरण, परंपरेचे परिपालन इत्यादी परस्पर भिन्न विषयांमुळे हा प्रश्न फार गुंतागुंतीचा झाला आहे. प्रत्यक्ष काम करणा-यांची स्थिती अत्यंत केविलवाणी होऊ लागली आहे. अस्पृश्यांत जोराची जागृती होऊ लागली आहे एवढेच समाधान कार्यकर्त्यांत उरले आहे. ह्या मंडळीचे मध्यवर्ती ऑफिस जरी मुंबईस आहे तरी ह्या मंडळीला एखादे आश्रयस्थान ऊर्फ आश्रम बांधण्यासाठी प्रशस्त जागा कितीही प्रयत्न करून मुंबईस मिळण्यासारखी नाही, हे पाहून हा प्रयत्न पुण्यास केला. ह्यासाठी १९१२ सालापासून मला पुण्यास रहावे लागले. १८५२ मध्ये जोतीबा फुले ह्यांनी पुण्यास अशीच एक मंडळी स्थापन केली होती. त्या मंडळीची भोकरवाडी येथील (परडी सर्व्हे नं. ५) सुमारे सात एकर जागा पुणे म्युनिसिपालटीच्या ताब्यात सरकारमार्फत आली होती. ती जागा मिशनला मिळून तिच्यावर एक लक्ष सात हजार रुपये किमतीच्या पक्क्या इमारती पूर्ण झाल्या आहेत. ह्याबद्दल म्युनिसिपालटीचे व सरकारचे मिशन अत्यंत ऋणी आहे.५


“५ सप्टेंबर १९२१ रोजी म्हैसूर युवराजांच्या हस्ते मुख्य शाळेच्या इमारतीची कोनशिला बसविण्यात आली. त्या समारंभाच्या वेळी अस्पृश्य पुढा-यांनी आता हे काम आपल्यावर घ्यावे असी नम्र सूचना मजकडून करण्यात आली. त्यावर ज्ञानप्रकाश, मुंबई क्रॉनिकल, सुबोधपत्रिका वगैरे पत्रांनी आपले मत दिले की, केवळ अस्पृश्यांवरच हे काम सोपविण्याची अद्याप वेळ आली नाही. वरिष्ठ व कनिष्ठ म्हणविणा-यांनी मिळूनच सहकार्य केले पाहिजे. तत्त्वतः हे खरे असले तरी ज्या अर्थी अस्पृश्यवर्गात योग्य पुढारी निर्माण होऊ लागले आहेत आणि कैन्सिलातून व म्युनिसिपालटीतून अभिनंदनीय कामगिरी ते करून लागले आहेत त्या अर्थी त्यांचे स्वतःचेच मिशन चालविण्यास ते केवळ असमर्थ आहेत असे म्हणता येणार नाही हे जाणून गेल्या दोन वर्षांत स्थानिक व्यवस्थापन कमिट्यांतून अस्पृश्यवर्गातून पुढारी घेण्यात आले आहेत. इतकेच नव्हे तर नागपूर व बंगलोरच्या शाखा त्यांच्यावरच सोपविण्यात आल्या. अशा अधिका-यांकडून प्रत्यक्ष काम करीत असताना जरी काही चुका घडून आल्या तरी अधिक अधिक प्रत्यक्ष जबाबदारी त्यांच्यावर टाकणे हेच श्रेयस्कर आहे. आम्ही स्वराज्यवादी इंग्रज अधिका-यांकडे हीच मागणी करीत आहोत. अस्पृश्यवर्गही तीच मागणी करीत आहे, ही संतोषाची गोष्ट आहे. हे सर्व ध्यानात आणून ह्या मिशनच्या मुंबई येथील मातृसंस्थेच्या साधारण सभेने गेल्या वर्षी नियमांची पुनर्घटना केली. निरनिराळ्या स्थानिक शाखांनी आपआपले कारभार चालविण्यासाठी स्थानिक कमिट्या वर्गणीदार लोकांतून निवडणुकीच्या तत्त्वावर स्थापाव्यात. मध्यवर्ती कमिटीकडून मिशनरी मागवावे व शक्य तेथवर अस्पृश्यवर्गातील अधिकारी नेमावेत अशी दिशा पत्करली आहे.


“इमारतीची योजना पूर्ण झाल्याने माझी या शाखेची अंतर्य्वेची खास कामगिरी संपली आहे. वयपरत्वे सामान्य देखरेखीपेक्षा अधिक जबाबदारी स्वतःवर ठेवणे इष्ट नाही, म्हणून मी ह्यापुढे मिशनचा ऑनररी ऑर्गनायझर जनरल सेक्रेटरी याच नात्याने मजकडून होईल ते काम करण्याची इच्छा अद्यापि बाळगून आहे. विशेषतः अस्पृश्यतानिवारण्याचे जे सामाजिक काम मिशनच्या बाहेरील मंडळीही करून लागली आहे त्यांच्याशी ह्या मंडळीचे सहकार्य घडवून आणावे हा माझा उद्देश आहे. ईश्वर कृपा करो.”


संदर्भ
१.    विठ्ठल रामजी शिंदे, आठवणी व अनुभव, पृ. ३१६.
२.    मूकनायक, २७ मार्च १९२०, १४ ऑगस्ट १९२०. समाविष्ट, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे बहिष्कृत भारत (१९२७-१९२९) आणि मूकनायक (१९२०), (संपा.) वसंत मून, शिक्षण विभाग महाराष्ट्र शासन, मुंबई, १९९०, पृ. ३६७-६९, ३९९-४०४.
३.    सुबोधपत्रिका, ३० मे १९२०.
४.    सुबोधपत्रिका, ११ सप्टेंबर १९२१.
५.    ज्ञानप्रकाश, २९ मार्च १९२३ व केसरी, ३ एप्रिल १९२३.

मिशनमधील दोन समारंभ

मिशनचा पहिला बक्षीस समारंभ
२६ सप्टेंबर १९०९ रोजी श्रीमंत सयाजीरावमहाराज ह्यांच्या अध्यक्षतेखाली पुणे शाखेचा पहिला बक्षीस समारंभ मोठ्या थाटाने पार पडला. ह्या प्रसंगी डॉ. भांडारकर, नामदार गोखले, लेडी म्यूर मॅकेंझी, भोरचे अधिपती, सरदार नौरोजी पदमजी वगैरे प्रतिष्ठित मंडळी समारंभास अगत्यपूर्वक उपस्थित राहिली होती. हा समारंभ इस्लामिया स्कूल हॉलमध्ये साजरा झाला. उपस्थितांची भरपूर गर्दी होती. कमिटीचे अध्यक्ष डॉ. मॅन ह्यांनी पाहुण्यांचे स्वागत केले.

ह्या समारंभाच्या निमित्ताने एक वादग्रस्त प्रश्न उदभवला होता. महार जातीचे पुढारी श्री. शिवराम जानबा कांबळे ह्यांच्या नेतृत्वाखाली श्रीमंत सयाजीरावमहाराजांना एक मानपत्र देण्याचा विचार त्या मंडळींनी केला होता व हे मानपत्र केवळ महार जातीकडून देण्यात यावे असा त्यांचा आग्रह होता. इतर अस्पृश्य जातींनाही त्यात भाग घ्यावासा वाटत होता. समारंभाचा दिवस जवळ आला तरी हा वाद मिटण्याचा रंग दिसेना. म्हणून मुंबईहून जनरल सेक्रेटरी विठ्ठल रामजी शिंदे ह्यांना बोलाविण्यात आले. सर्व वर्गाच्या पुढा-यांना बोलावून त्यांनी सांगितले, “मिशनचे रजिस्टर्ड ट्रस्टडीड आहे. त्याबहुकूम मिशनलाच अशा प्रकारचा जातिविशिष्ट काम करण्याच अधिकार नाही. मिशनच्या कार्यामध्ये जी वरिष्ठवर्गीय माणसे आहेत ती सर्व जातींची व धर्मांची आहेत; पण त्यांनाही सार्वत्रिक उदार धर्माच्य पायावरच मिशनचे कार्य करावे लागत आहे. स्वतः महाराजसरकारांनाही जातिविशिष्ट मानपत्र रुचणार नाही. ह्या उप्पर महार लोकांचा आग्रहच असेल तर आणि महाराज असे मानपत्र स्वीकारीत असतील तर ह्या मंडपाचे बाहेर अन्य ठिकाणी व अन्य वेळी कुणीही मानपत्र द्यावे. येथेच आणि आताच द्यावयाचे असेल तर सर्व अस्पृश्यवर्गाने एकत्र येऊन द्यावे. त्यांनी हा एकत्रितपणा दाखविला नाही तर त्यांच्यासाठी काम करण्यामध्ये वरिष्ठवर्गालाही विघ्ने येऊ लागतील.”१

हा प्रसंग अनेक दृष्टींनी बोलका आहे. अस्पृश्य मानल्या गेलेल्या वेगवेगळ्या जातींमध्ये सवतासुभा करण्याची प्रवृत्ती त्या वेळी बलवत्तर होती. त्याचप्रमाणे मिशनचे काम हे व्यापक पायावर व जातिनिरपेक्ष भूमिकेवरू चालले पाहिजे हा शिंदे ह्यांचा आग्रह ठाम स्वरूपाचा होता. अखेरीस सर्वांची समजूत पटून मिळूनमिसळून हा समारंभ साजरा झाला. त्यानंतर सेक्रेटरी मुदलियार ह्यांनी अहवाल वाचला. लेडी म्यूर मॅकेंझी ह्यांचे सुंदर व जोरदार भाषण झाले. अखेरीस महाराजांनी यथोचित भाषण करून एक हजार रुपयांची देणगी दिली. श्रीमंत सयाजीरावमहाराजांना ह्याप्रसंगी मानपत्र देण्यात आल्यावर महार, मांग व चांभार जातींच्या तीन बायकांनी महाराजांना आरती ओवाळली. तेव्हा महाराजंनी प्रत्येकीच्या तबकात एक एक सोन्याची गिनी टाकली.

मिशनचा वाढदिवस
सप्टेंबर, ऑक्टोबर हे दोन महिने पुणे शाखेच्या दृष्टीने धामधुमीचे गेले. बक्षीस समारंभानंतर पुढच्याच महिन्यात म्हणजे १८ ऑक्टोबर १९०९ रोजी डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन डे साजरा करण्यासाठी पुणे शहरातील किर्लोस्कर थिएटरात एक प्रचंड जाही सभा भरविण्यात आली. पुणे शहरात अशा प्रकारची ही पहिलीच जाहीर सभा होती. मिशनला चोहीकडून जरी मदत मिळाली तरी पुण्यासारख्या जुन्या वळणाच्या शहराची मदत अद्याप मिळावयाचीच होती. मिशनच्या कार्याला पुणेकरांची सहानुभूती मिळाली व साहाय्य मिळावे ह्या हेतूने हा समारंभ शिंदे ह्यांनी घडवून आणला. प्रिं. र. पु. परांजपे ह्यांनी अध्यक्षस्थान स्वीकारले. ह्या समारंभात महारांचे पुढारी श्रीपतराव थोरात, सुप्रसिद्ध वकील ल. ब भोपटकर, मुसलमानांचे पुढारी इस्माईल बहादूर, हंपी येथील शंकराचार्यांचे पतिनिधी श्री. हरकारे, न. चिं. केळकर, प्रो. धर्मानंद कोसंबी अशा विविध जातिधर्मांच्या पुढारी मंडळींची जोरदार भाषणे झाली. अध्यक्षांचे आभार मानताना प्रो. धोंडो केशव कर्वे ह्यांनी आपली शंभर रुपयांची देणगी दिली. हरकारे ह्यांनी आपल्या भाषणाच्या शेवटी हंपीच्या शंकराचार्यांची ह्या कामाला प्रत्यक्ष सहानुभूती असल्याचे सांगून तिचे द्योतक म्हणून त्यांच्या आज्ञेनुसार ३०० रुपयांची देणगी दिली. ह्या सभेचे ऐतिहासिक व सांस्कृतिक महत्त्व अण्णासाहेब शिंदे ह्यांना विशेष वाटत होते. त्यांनी म्हटले आहे, “ह्या सभेमुळे ह्या इतिहासप्रसिद्ध शहराचे हृदयकपाट उघडले.”२

पहिल्या सहा महिन्यांच्या अहवालाच्या अखेरीस मासिक वर्गणीदारांची जी यादी प्रसिद्ध झाली आहे तिच्याकडे नजर टाकल्यास शिंदे ह्यांचे मत रास्त होते असे वाटते. प्रिं. सेल्बी, प्रो. वडहाऊस, सी. एक किंकेड ह्या युरोपियन लोकांनी दरमहा वर्गणी द्यावयास सुरुवात केली होती. त्याप्रमाणे प्रा. एच. जी. लिमये, प्रो. व्ही. के राजवाडे, प्रो. गो. चि. भाटे, श्री. जी. व्ही. लेले, श्री. ह. ना. आपटे ही मंडळीही वर्गणीदार झाली होती. प्रिं. र. पु. परांजपे, रावबहादुर का. बा. मराठे, श्रीमती रमाबाई रानडे, ल. म. सत्तूर, प्रो. के आर. भातखंडे, प्रो. गो. कृ. देवधर ह्या मंडळींची तर प्रार्थनासमाजाबद्दल व प्रार्थनासमाजाने चालविलेल्या अशा प्रकारच्या कामाबद्दल आधीपासून सहानुभूती होती. अण्णासाहेब शिंदे हे फर्ग्युसन कॉलेजचे विद्यार्थी होते. विद्यार्थिदशेत त्यांचे मित्र असलेले केशवराव कानिटकर हे आता तेथे प्राध्यापक झाले होते. प्रिंग. र. पु. परांजपे ह्यांच्यासारखी इतर प्राध्यापक मंडळीही उदारमतवादी होती. त्यामुळे अस्पृश्यतानिवारणविषयक कामामध्ये फर्ग्युसन कॉलेजमधील मंडळींचे शिंदे ह्यांना नेहमीच साहाय्य होताना दिसून येते. वर्गणीदार व देणगीदारांच्या यादीमध्ये श्री. के. ए. सावंत, व्ही. एम्. सातपुते, वाय. आर्. जाधव ह्यांसारखी मराठावर्गातील मंडळींची नावेही आढळतात. एकंदरीत मिशनच्या कामासाठी शिंदे यांना पुणे शहरातील ब्राह्म, मराठा, अस्पृश्य जातीतील प्रमुख मंडळींचे, तसेच इंग्रज सनदी व लष्करी अधिका-यांचे साह्या मिळू लागले.

येथेच शिंदे यांच्या दृष्टिकोणाचा व कार्यपद्धतीचा एक विशेष ध्यानत घेऊ.
अस्पृश्यवर्गाची सर्वांगीण उन्नती करण्याच्या हेतूने विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी स्थापन केलेल्या डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनसाठी भारतातील मवाळ-जहाल राजकीय पुढारी, लहानमोठ्या संस्थानांचे अधिपती आणि अस्पृश्यवर्गातील विविध जातींचे पुढारी यांचे साहाय्य घेतले. त्याशिवाय कलेक्टर, कमिशन ख्रिस्ती मिशन-यांचे साहाय्य घेतले ही बाब विशेष लक्षणीय म्हणावी लागेल. त्यामागे शिंदे यांची विशिष्ट भूमिका होती असे दिसते.
महात्मा फुले व केशवचंद्र सेन यांचे आकलन करताना शिंदे यांनी म्हटले आहे, “आपल्या देशोद्धाराच्या कठीण संग्रामातत्यांनी निष्कपटी ख्रिस्ती मिशन-यांचे व उदारधी सरकारी सत्ताधा-यांचे साहाय्य घेण्याचे नाकारण्याचा तोरा दोघांनीही कधी मिरविला नाही.”३ शिंदे यांची राजकीय मते जहाल होती, परंतु इंग्रजांचा द्वेष करावा अशी भावना त्यांच्या मनात कधीही नव्हती. अस्पृश्यवर्गाच्या उन्नतीचे कार्य हे देशोद्धाराचे कार्य आहे, देशाच्या घडणीचे कार्य आहे, ही जाणीव त्यांना होती. त्यामुळे स्वतःची प्रतिष्ठा ठेवून इतरांबद्दल म्हणजे परधर्मीयांबद्दल, परकीय राज्यकर्त्यांबद्दल आदराची भावना ठेवून माणुसकीच्या पातळीवरून व्यवहार करणे शिंदे यांच्याबाबती स्वाभाविक होते. प्रार्थनासमाजाचे मुखपत्र असलेल्या सुबोधपत्रिकेच्या टीकेचा रोख सदैव पाश्चात्त्य मिशनरी व येथील जहाल राजकारणी यांच्याकडे असे. शिंदे यांचे तसे नव्हते. आत्माभिमान ठेवून राष्ट्रउभारणीच्या कामी इंग्रजांचे सहकार्य घेण्याची भूमिका त्यांनी अगदी १९०६ पासूनच ठेवली. इंग्रजांबद्दल अशा प्रकारची भूमिका ठेवणारे राजा राममोहन रॉय, जगन्नाथ शंकरशेट, महात्मा फुले, केशवचंद्र सेन आणि महात्मा गांधी या विभूतींबद्दल शिंदे यांच्या मनात आदराची भावना होती, त्याचे हेही एक कारण होते.

संदर्भ
१.    विठ्ठल रामजी शिंदे, माझ्या आठवणी व अनुभव, पृ. २३७-२३८.
२.    तत्रैव, पृ. २३८.
३.    विठ्ठल रामजी शिंदे, ‘महात्मा फुले व केशवचंद्र सेन,’ शिंदे लेखसंग्रह, पृ. २३७. १९२६ साली श्री. शिवाजी हायस्कूल, पुणे येथे दिलेले व्याख्यान.