मिशनची पुनर्घटना

२९ मार्च १९२३ रोजी अण्णासाहेब शिंदे यांचे निवेदन ज्ञानप्रकाशात प्रसिद्ध झाले, त्याच दिवशी पुणे शाखेच्या सर्व वर्गणीदारांची साधारण सभा सूचनेनुसार भरली. अण्णासाहेब शिंदे यांनी संस्था अस्पृश्यवर्गीयांच्या स्वाधीन करण्याचा जो मनोदय निवेदनामधून प्रकट केला होता त्यानुसार लगेच कार्यवाहीला प्रारंभ त्याच दिवशी भरविलेल्या मिशनच्या सर्वसाधारण सभेमध्ये करण्यात आला. अर्थात पुणे शाखेच्या सर्व वर्गणीदारांची ही साधाण सभा होती. ह्या सभेला ७७ सभासद व नसलेले १२ गृहस्थ हितचिंतक म्हणून हजर होते. ह्या सभेने पूर्वीच्या कमिटीत भर घालून अस्पृश्यवर्गाच्या सभासदांचे बहुमत राहील असे केले व तिजला नवीन नियमांची घटना करण्याचा अधिकार दिला. ह्या नव्या घटनेचा खर्डा सर्वसाधारण सभेत मंजूर करण्यासाठी १५ एपिल १९२३ रोजी पुढची सर्वसाधारण सभा बोलावण्यात आली. पुनर्घटनेचे काम होत असताना काही मिशनमधील व काही बाहेरील लोकांकडून अडवणुकीचा मार्ग अवलंबिण्यात आला. वर्तमानपत्रातमध्येही ह्याची जाहीर वाच्यता होऊन क्वचित त्याला जातीय स्वरूप देण्याचाही प्रयत्न झाला. परंतु अण्णासाहेब शिंदे यांनी जे धोरण जाहीर केले होते ते सामान्यतः अस्पृश्यवर्गाला प्रिय झाले व महार, मांग, चांभार व भंगी इत्यादी जातींचे पुढारी आपसातील पुष्कळ दिवसाचे बखेडे विसरून आपले हित ओळखून एकोप्याने काम करू लागले. कमिटीच्या सभा दररोज रात्री होऊ लागल्या. कमिटीने नव्याने केलेला घटनेचा खर्डा मंजूर करून घेण्यासाठी १५ एप्रिल १९२३ रोजी सर्वसाधारण सभा बोलावण्यात आली. ह्या सभेस केवळ सभासदांनाच उपस्थित राहण्याचा अधिकार होता व त्या दृष्टीने बंदोबस्त ठेवण्यात आला. नियमांची नवी घटना मंजूर करण्यात आल्यावर पदाधिकारी व कार्यकारी मंडळाचे सभासद नव्याने निवडण्यात आले. ह्या सर्वसाधारण सभेला उपस्थित असलेल्या मंडळींमध्ये शिवराम जानबा कांबळे, विठ्ठल रामजी शिंदे, श्री. रा. थोरात, डॉ. खेडकर, मा. भि. कदम, डॉ. नायडू, सुभेदार घाटगे, केशवराव बागडे, एम्.एल्.ए., डॉ. गोखले, भालेराव, संकपाळ, उबाळे, काळभोर, एम.एल.सी., बाबुराव वायदंडे, माधवराव घोरपडे हे प्रमुख सभासद होते, अध्यक्षस्थानी सुभेदार घाडगे यांची सर्वानुमते निवड झाली. सुभेदार घाटगे व विठ्ठल रामजी शिंदे यांची प्रास्ताविक भाषणे झाल्यावर पुढीलप्रमाणे ठराव मंजूर झाले. पहिल्या ठरावानुसार ११/४/१९२३ रोजी मंजूर केलेला मसुदा काही दुरुस्त्यांसह मंजूर करून त्यास अंतिम स्वरूप देण्यात आले. त्यानुसार सभासदांची निवड जातवारीने करावी असे ठरले. एक चेअरमन (स्पृश्य), तीन व्हॉईस चेअरमन (प्रत्येकी एक महार, एक मातंग, एक चांभार), एक खजिनदार (अस्पृश्य), तीन जॉइंट सेक्रेटरी (दोन अस्पृश्य व एक स्पृश्य) अशा त-हेने आठ अधिका-यांपैकी सहा अस्पृश्य निवडावेत असे ठरले. नव्या घटनेत दुरुस्तीनंतर मंजूर करून त्यास अंतिम स्वरूप देण्यात आले. त्यानुसार सभासदांची निवड जातवारीने करावी असे ठरले. एक चेअरमन (स्पृश्य), तीन व्हॉईस चेअरमन (प्रत्येकी एक महार, एक मातंग, एक चांभार), एक खजिनदार (अस्पृश्य), तीन जॉइंट सेक्रेटरी (दोन अस्पृश्य व एक स्पृश्य) अशा त-हेने आठ अधिका-यांपैकी सहा अस्पृश्य निवडावेत असे ठरले. नव्या घटनेत दुरुस्तीनंतर २२ सभासदांचे कार्यकारी मंडळ निवडावे, त्यात अस्पृश्यवर्गाचे दोनतृतीयांश सभासद असावेत व त्यांपैकी महार, चांभार, मांग, भंगी, मुसलमान यांचे प्रत्येकी दोन आणि पार्शी, मराठा, ब्राह्मण आणि ब्राह्मणेतर या जातींचा प्रत्येकी एक असे जातवारीने १४ सभासद घेण्याचे ठरविले. आठ अधिका-यांपैकी सहा व तीन ट्रस्टीतील एक अस्पृश्यवर्गातील निवडण्याची तरतूद केली व त्याप्रमाणे पदाधिका-यांची व सदस्यांची निवड दुस-या ठरावाने करण्यात आली. जनरल बॉडीचे अध्यक्ष विठ्ठल रामजी शिंदे, कार्यकारी मंडळाचे चेअरमन डॉ. आर. व्ही. खेडकर, व्हाईस चेअरमन म्हणून शि. जा. कांबळे (महार), मा. भि. कदम (चांभार), सी. गे. बल्लाळ (मातंग), खजिनदार हरिभाऊ उबाळे (महार), जॉइंट सेक्रेटरी म्हणून डी. व्ही. गायकवाड, सुभेदार घाटगे (महार), कृ. गो. पाताडे (मराठा) हे निवडले गेले. सभासद म्हणून ए. के. घोगरे व रामजी थोरात (महार), प. शु. पवार व नारायण सदाशिव जमादार, (चांभार), ता. स. गायकवाड, बी. डी. वायदंडे (मातंग), नाथमहाराज (भंगी), डॉ. मोदी (पार्शी), केशवराव बागडे व सी. अ. माणूरकर (ब्राह्मणेतर), प्रिं. कानिटकर(ब्राह्मण), एम. सलाउद्दीन, एम.एल.सी., व ए.ए.खान, (मुसलमान), बाबुराव जगताप (मराठा) (एक चांभार, दोन मातंग व दोन मुसलमान यांची नावे कार्यकारी मंडळीने स्वीकृत केली.) बाबूराव जगताप (मराठा) (एक चांभार, दोन मातंग व दोन मुसलमान यांची नावे कार्यकारी मंडळे स्वीकृत केली.) हिशेब तपासनीस म्हणून मा. ह. घोरपडे व एस. एस. चव्हाण यांना घेण्यात आले.


तिस-या ठरावानुसार विठ्ठल रामजी शिंदे, शिवराम जानबा कांबळे व केशवराव बागडे (एम्.एल्.ए.) यांना संस्थेचे ट्रस्टी निवडण्यात आले. अध्यक्षांचे समारोपादाखल भाषण झाल्यावर विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी आभारप्रदर्शन केले व अध्यक्षांनी सभा बरखास्त केली. या सर्वसाधारण सभेमध्ये घेतलेल्या वरील निर्णयाचे जाहीर प्रकटन संस्थेचे नवे जॉइंट सेक्रेटरी (सुभेदार) राघोराम सज्जन घाटगे, धाकजी विठ्ठल गायकवाड व कृष्णाजी गोविंद पाताडे यांनी वृत्तपत्रांकडे प्रसिद्धीला दिले.१


अण्णासाहेब शिंदे यांनी मिशनची नवी घटना तयार करून ती मंजूर करून घेण्यासाठी प्रयत्न चालविले होते. त्यामुळे सर्वसामान्यपणे अस्पृश्यवर्गाचे पुढारी हे संतुष्ट होते व अण्णासाहेबांबद्दल त्यांच्या मनात कृतज्ञता भावच निर्माण झाला होता. मात्र त्यांच्याबद्दल काही असंतुष्ट मंडळी अजूनही आरोप करीत होती. याबद्दलची प्रतिक्रिया अस्पृश्यवर्गीय मंडळींनी वृत्तपत्रातून देऊन अस्पृश्यवर्गाचा भाव केलेला आहे. १९ एप्रिल १९२३च्या ज्ञानप्रकाशाच्या अंकात ज्ञानदेव ध्रुवनाथ घोलप यांचे जे तीन कॉलेजचे पत्र प्रसिद्ध झाले होते त्याला अनुलक्षून शिवराम जानबा कांबळे व अस्पृश्यवर्गातील अन्य पुढा-यांनी जाहीर उत्तर देऊन आपली भूमिका प्रकट केली आहे. त्या असे म्हटले आहे, घोलपांच्या पत्रामुळे “मराठ समाज व संबंध ब्राह्मणेतर पक्ष ह्यासंबंधी विनाकारण गैरसमज होण्याचा संभव आहे. ज्या मे. अण्णासाहेब शिंदे यांनी कोणत्याही जातीची अगर पक्षाची भीड न ठेवता केवळ अस्पृश्यवर्गाच्या हिताकडे लक्ष ठेवून अपूर्व अडचणी व स्तार्थत्याग सोसून आम्हा अस्पृश्यांना जन्मोजन्मीचे ऋणी केले आहे, त्यांच्यावर रा. घोलपांनी कारस्थानाचा नाहक आरोप केला, इतकेच नव्हे तर डी. सी. मिशनच्या पुणे शाखेवरही बेजबाबदार शिंतोंडे उडवले आहेत म्हणून आम्हाला हा खुलासा करणे भाग आहे. गुरुवर्य पुणे शाखेवरही बेजबाबदार शिंतोंडे उडवले म्हणून आम्हाला हा खुलासा करणे भाग आहे. गुरुवर्य अण्णासाहेबांनी ही शाखा भरभराटीस आणली. शहरातील मध्यवर्ती भागात सात एकर जमीन, तिच्यावरील एक लक्ष सात हजार रुपये किमतीच्या प्रचंड इमारती, जवळ जवळ दहा-पंधरा हाजारांची नगद शिल्लक इतकी मिळकत मिळवून पुन्हा आपण आता सर्व अधिकाराचा संन्यास करून तो नवीन कार्यकारी मंडळातील महार, मांग, चांभार, भंगी ह्या जातींच्या सन्मान्य प्रतिनिधींच्या बहुसंख्येच्या हवाली केला आणि बाकी राहिलेल्या अस्पसंख्येच्या ब्राह्मण, ब्राह्मणेतर, पारशी, मुसलमान समाजात योग्य प्रकारे करून आपल्या वचनाप्रमाणे पुनर्घटना करून ते मोकळे होतात न होतात तोच आमच्यापैकी काही उलट्या काळजाच्या निराश झालेल्या व्यक्तींनी त्यांच्यावर आग पाखडण्यास सुरू करावी ह्यात अण्णासाहेबांची नालस्ती नसून आमच्या समाजाची नामुष्की आहे असे आम्हांस वाटत आहे.” ह्या निवेदनातच, ज्ञानप्रकाशमध्ये केवळ एकाच बाजूच्या निवेदनाला प्रसिद्धी देण्यात येते ह्याबद्दल आश्चर्य प्रकट करण्यात येते. “तसेच ‘फोडा आणि झोडा’ यान नीच तत्त्वाचा अवलंब करण्याचा ब्राह्मणेतर पक्षाचा डाव आहे, महारांचे शत्रू मराठे आहेत, बहिष्कृतांची दिशाभूल डी. सी. मिशनने चालविली आहे वगैरे शिंतोडे त्या निराशा झालेल्या एम.एल.सी. ने (घोलपांनी) उडवून म्हणजे अखिल अस्पृश्यवर्गांना खाली पहावयास लाविले आहे. त्यांचा मात्र तिरस्कारपूर्वक निषेध करणे आम्ही आमचे पवित्र कर्तव्य समजतो.” पुणे येथे १९ एप्रिल १९२३ रोजी प्रसिद्धीस दिलेल्या त्या निवेदनाच्या खाली शिवराम जानबा कांबळे (महार), माधव भिकाजी कदम (रोहिदास) सीताराम गेनू बल्लाळ (मातंग), हरिभाऊ उबाळे, आर. एस. घाटगे, मिल्ट्री सुभेदार आणि डी. व्ही. गायकवाड(महार), डी. सी. कार्यकारी मंडळाचे सभासद ह्या नावाने हे पत्र प्रसिद्ध करण्यात आले आहे.२ विठ्ठल रामजी शिंदे आणि मिशन यांच्याबद्दल ज्या अस्पृश्यवर्गीय पुढा-यांच्या मनात आशंकाची पटले निर्माण झाली होती, ती मिशनची पुनर्घटना करण्यात आल्यानंतर नाहीशी झाली व अस्पृश्यवर्ग अण्णासाहेबांबद्दल कृतज्ञता भाव प्रकट करू लागला हे या पत्रामुळे दिसून येते.


मिशनच्या नव्या घटनेनुसार पदाधिका-यांची व कार्यकारी मंडळाची निवडूक झाल्यानंतर आपले कार्य आटोपले आहे असे शिंदे यांना वाटले. मातृसंस्थेतील व इतर शाखांतील सर्व अधिकार त्यांनी खाली ठेवले, फक्त मिशनचे संस्थापक ट्रस्टी एवढाच त्यांचा अधिकार राहिला. त्यांची व जनाबाईंची अल्पवेतनाची नेमणूकही त्यांनी सोडली. निर्वाहाचे नियमित स्वरूपाचे कोणतेही साधन आता उरले नव्हते. आपण ‘पुन्हा एकवार उघडे पडलो’ अशी उदासपणाची भावना त्यांच्या मनामध्य निर्माण झाली. पुणे शाखेच्या नव्या अधिका-यांनी अण्णासाहेबांना एखादे लहानसे पेन्शन द्यावे असा विचार पुढे आणला, पण आधी काही मिशन-यांनी काम सोडले होते व त्यांना कोणतीही पेन्शन देण्यात आली नव्हती. तेव्हा आपणच काढलेल्या मिशनमधून व आपणच मिळवलेल्या पैशामधून रिकामपणी पेन्शन घेणे हा विचारही त्यांना दुःखसह वाटला. काही अंशी शारीरिक विश्रांती आणि मानसिक शांती मिळते आहे हेच त्यांना पुरेसे वाटले.


संदर्भ
१.    विजयी मराठा, २३ एप्रिल १९२३.
२.    तत्रैव.

मिशनची घटना व पुणे येथील अंगभूत शाखा

डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन सोसायटी इंडिया या संस्थेला कायदेशीर स्वरूप देण्याच्या दृष्टीने संस्थेच ट्रस्टडीड ९ जुलै १९१० रोजी रजिस्टर करण्यात आले व १८६०च्या कायद्यानुसार ही संस्था धर्मादाय संस्था म्हणूनही नोव्हेंबर १९१० मध्ये रजिस्टर करण्यात आली. ही संस्था कोणत्याही ब्राह्म अथवा प्रार्थनासमाजाशी अंगभूतपणे निगडित नसली तरी तिची उद्दिष्टे प्रार्थनासमाजाशी सुसंगत असवी आणि कार्य आध्यात्मिक पातळीवरून-मात्र धर्मनिरपेक्ष (सेक्युलर) भूमिकेवरून-व्हावे हे निश्चित करण्यात आले होते. म्हणजे हिंदू अथवा ख्रिश्चन अशा कोणत्याही धर्मानुसार या संस्थेचे कार्य होणे अभिप्रेत नव्हते.
मिशनच्या घटनेमध्ये संस्थेची उद्दिष्टे म्हणून पुढील गोष्टी नमूद केल्या होत्या. अस्पृश्य मानल्या गेलेल्या, उदाहरणार्थ, महार, चांभार, पारिया, नामशूद्र, धेड आणि अशाच अन्य अस्पृश्य समजल्या जाणा-या जातींची सामाजिक आणि आध्यात्मिक स्थिती उंचावण्याच्या हेतूने कार्य करणारे मिशन चालविणे. हे उद्दिष्ट पुढील प्रकारे साध्य केले जाईलः १) या वर्गामध्ये शिक्षणाचा प्रसार करून २) त्यांना काम उपलब्ध करून तसेच त्यांची व्यक्तिगत नैतिकता आणि नागरिकता यांचे संवर्धन करून हे उद्दिष्ट साध्य केले जाईल.
संस्थेच्या घटनेमध्ये मिशनच्या कामाला वाहून घेणा-या मिशनरीला महत्त्वाचे स्थान देण्यात आले. पाच वर्षांहून अधिक काळ संस्थेत मिशनरी म्हणून काम करणा-या व्यक्तीस आजीव सदस्य म्हणून मान्यता देण्याची तरतूद करण्यात आली. मिशनरींना प्रतिष्ठा देण्यात आली. याचे कारण हे मिशनरीच संस्थेचा कणा होत, ही जाणीव संस्थेची घटना तयार करताना ठेवण्यात आली.१

शिंदे यांनी मांडलेल्लया कल्पनेनुसार मिशनचे स्वरूप देशी होते. मिशनचे कार्य हे ब्राह्मसमाज व प्रार्थनासमाज यांच्या तत्त्वानुसार चालणारे असेल असे नमूद केले व त्याप्रमाणे धर्मातीत (सेक्युलर) असेही म्हटलेले आहे. ह्या दोन विधानांमध्ये विरोध नाही, हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. आपण ज्या धर्मात जन्माला आलेलो आहोत, त्या धर्माचा त्याग न करता त्याच्या पलीकडे जाऊन आध्यात्मिक पातळीवरील मतांचा स्वीकार करणे असेच प्रार्थनासमाजाचे ध्येय आहे. ख्रिस्ती मिशनप्रमाणे धर्मप्रचाराच हेतू त्यात अनुस्यूत नव्हता.

मुंबई येथे मध्यवर्ती संस्थेची कामे जोरात सुरू होऊन एका नमुनेदार मातृसंस्थेची उभारणी झाली. ही उभारणी झाल्यानंतर जनरल सेक्रेटरी ह्या नात्याने विठ्ठल रामजी शिंदे हे मातृसंस्थेच्या पत्यक्ष शासनाखाली प्रांतिक, मुख्य शाखा तयार करावयाच्या कामाला लागले. मिशन ही संस्था कायद्यानुसार रजिस्टार करण्यात आली होती. सर नारायणराव चंदावरकर अध्यक्ष, शेट दामोदरदास सुखडवाला उपाध्यक्ष व शिंदे जनरल सेक्रेटरी होते. संस्थेचे ट्रस्टी शेट दामोदरदास सुखडवाडा, रा. हरी सीताराम दीक्षित व विठ्ठल रामजी शिंदे हे होते. मिशनच्या घटनेनुसार मिशनच्या शाखांचे तीन प्रकार ठरले होते.

पहिला प्रकार अंगभूत शाखांचा. ह्या शाखा मिशनची जी मध्यवर्ती कार्यवाहक कमिटी होती तिच्या प्रत्यक्ष अमलाखाली चालावयाच्या होत्या. जमाखर्चाची सर्व जबाबदारी आणि इतर कारभार मिशनच्या मध्यवर्ती कमिटीच्या संमतीने चालावयाचा होता. प्रांतिक शाखांचे मुख्य चालक आणि त्यांच्या मदतनीस समितीचे सभासद हे मध्यवर्ती कमिटीच्या संमतीने नेमले जात. हा चालक स्वतःला वाहून घेऊन काम करणारा असल्यास त्याच्या पगाराची जबाबदारी मध्यवर्ती कमिटीकडे असे. बाकीचा सर्व खर्च चालविण्याची जबाबदारी ह्या मुख्य चालकांवर आणि त्याच्य कमिटीवर असे. जमाखर्चाच्या मान्यतेची जबाबदारी मध्यवर्ती कमिटीची असे. ह्या प्रांतिक शाखांची व त्यांच्या आश्रयाखाली चाललेल्या इतर शाखांच्या संस्थांची तपासणी जनरल सेक्रेटरीकडून होत असे. ह्या शाखांची वर्षाअखेर जी शिल्लक असे तीपैकी जास्तीतजास्त एक हजार रुपये मध्यवर्ती कमिटीद्वारे मातृसंस्थेकडे येत. शिवाय विशिष्ट हेतूने दिलेले कायमचे निधी असतील तर ते ट्रस्ट फंड ह्या नात्याने वरील ट्रस्टीकडे येत.

दुसरा प्रकार संलग्न शाखांचा. ह्या शाखांची जमाखर्चाची आणि कामाची जबाबदारी प्रत्यक्षपणे मध्यवर्ती कमिटीकडे नसे. मात्र कामाचे धोरण मिशनच्या हेतूला धरून चालले आहे की नाही हे जनरल सेक्रेटरी वेळोवेळी तापासून पाहत. मिशनच्या वार्षिक सर्वसाधारण अहवालात सामील करण्यासाठी अशा शाखांच्या जमाखर्चाचा तक्ता आणि कामाचा अहवाल जनरल सेक्रेटरीकडे सलग्न शाखेने वेळेवर पाठवावा अशी अपेक्षा असे.

मातृसंस्थेचे आद्य ट्रस्टीः १) नामदार गोकुळदास कहानदास पारेख, २) शेठ दामोदरदास गोवर्धनदास सुखडवाला व ३) श्री. विठ्ठल रामजी शिंदे असे होते.

शिंदे हे कामकाजाच्या बाबतीत दक्ष व हिशोबाबाबत अत्यंत चोख होते. मिशनचा कारभार हा वाढणारा आहे, किंबहुन वाढवावयाचा आहे अशी त्यांची कल्पना व इच्छा होती. म्हणून सर्व दृष्टींनी काटेकोर अशा प्रकारची मिशनची घटना तयार करून त्यांनी संमत करून घेतली होती.

प्रार्थनासमाजाचे कार्य करण्यासाठी शिंदे ह्यांनी काढलेल्या आपल्या प्रचारदौ-यात पुणे येथे रात्रीची शाळा काढली होती. ह्या शाळांची संख्या आणखी एकाने वाढविली. दोन शाळा प्रार्थनासमाजाच्या वतीने चालू केल्या. पुण प्रार्थनासमाजाच्या देखरेखीखाली असलेल्या ह्या शाळांचे कामकाज श्री. ए. के. मुदलियार हे पाहत होते. ह्या शाळांमध्ये अस्पृश्यवर्गीय विद्यार्थ्यांना मोफत शिक्षण दिले जाऊ लागले. ह्या मुलांच्या पालकांना महिना एक आणा एवढीदेखील फी भरण्याची ऐपत नाही हे लक्षात आल्यावर त्यांच्यासाठी मोफत शिक्षणाची सोय करण्यात आली.

विठ्ठल रामजी शिंदे ह्यांनी मुंबईत डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनची स्थापना करून अस्पृश्य मानलेल्या वर्गातील मुलांना शिक्षण देण्याचे काम जोरात चालू केले आहे ह्याचा बराच बोलबाला लगेचच झाला. शिवाय पुण्यात शिंदे ह्यांच्या प्रेरणेने रात्रशाळांमधून काही अस्पृश्यवर्गातील मुलांना शिक्षण देण्याची सोय उपलब्ध केली आहे हे पुण्यातील अस्पृश्यवर्गातील काही पुढा-यांच्या ध्यानात आले होते. म्हणून पुणे येथे मिशनची शाखा स्थापन व्हावी व आपल्या वर्गातील मुलांना शिक्षण मिळू लागावे असे पुण्यातील अस्पृश्यवर्गातील पुढा-यांना तीव्रतेने वाटू लागले. तेव्हा हा हेतू मनात धरून मिशनचे जनरल सेक्रेटरी ह्या नात्याने विठ्ठल रामजी शिंदे ह्यांना पुण्यास भेट देण्याची कळकळीची विनंती केली. १९०८ सालच्या एप्रिलमध्ये शिंदे ह्यांनी पुण्यास भेट दिली. तेथील अस्पृश्यवर्गातील पुढारी त्याचप्रमाणे प्रार्थनासमाजाची मंडली ह्यांच्यासमवेत त्यांनी विचारविनिमय केला. मिशनच्या घटनेमध्ये अंगभूत शाखा स्थापन करण्याची तरतूद होती. तिला अनुसरून पुण्यास मिशनची पहिली अंगभूत शाखा असावी असे ठरविण्यात आले. पुढे दोन महिने शिंदे ह्यांनी आपले मदतीस सय्यद अब्दुल कादर यांना ह्या कामासाठी पुण्यास पाठविले. त्यांनी २२ जून १९०८ रोजी पुणे लष्कर येथील सेंटर स्ट्रीटमधील एका घरात पुणे शाखेची पहिली दिवसाची शाळा उघडली. पैशाची व्यवस्था तात्पुरतीच होती. शाळेचे सामान काहीच नव्हते. एका अस्पृश्यवर्गीय पुढा-याकडून एक टेबलखुर्ची तात्पुरती मिळाली होती. पुढील सर्व व्यवस्था करण्याचे काम ए. के. मुदलियार ह्यांच्यावर सोपविण्यात आले. मुदलियार ह्यांनी शाळेचे काम कळकळीने चालविले. वर्तमानपत्रांतून जाहिराती देऊन पाहिल्या. महिन्यात ५७७ रुपये जमविण्यात आले. बॅरिस्टर एच. ए. वाडिया ह्यांनी १०० रु.ची पहिली देणगी दिली. मध्यभागाचे कमिशनर डब्ल्यू. टी. मॉरिसन, डेक्कन कॉलेजचे प्रोफेसर वुडहाऊस ह्यांनी प्रत्येकी ३० रुपये देऊन सुरुवातीची गरज भागविली. शिक्षक मिळणे कठीण गेल्याने मातृसंस्थेकडून मुंबईतील ए. व्ही. गुर्जर ह्यांना पाठविण्यात आले. शाळेमध्ये लिहिणे-वाचणे ह्याच्या जोडीनेच संवाद, गाणी, चित्रकला, शिवणकाम व कसरत ह्यांचे शिक्षण दिले जाई. ह्याशिवाय स्वच्छता ठेवण्याचे शिक्षण व नीतिशिक्षण दिले जात असे. शाळेचा खर्च महिन्याकाठी सुमारे २०० रु. होत असे. पैकी जेमतेम ५० रुपये वर्गणीकाठी सेक्रेटरींना मिळत असत. ह्या अत्यंत उपयुक्त शाळेला देशबांधवांनी साहाय्य करावे म्हणून एक कळकळीचे पत्र अस्पृश्य विद्यार्थ्यांच्या सह्यांनी ‘ज्ञानप्रकाशा’त प्रसिद्ध झालेले पाहावयास मिळते. निराश्रित साहाय्यकारी मंडळींच्या शाळेतील विद्यार्थी म्हणून साधू सखाराम वापजारे, महार(इयत्ता पाचवी), सुकाजी नारायण कांबळे, महार(इयत्ता पाचवी) व राधा दगडू चांभार(इयत्ता तिसरी), लक्ष्मी श्रीपती थोरात, महार(इयत्ता तिसरी) ह्या विद्यार्थ्यांनी सदर पत्राखाली सह्या केलेल्या आहेत.२

हिंदू लेडीज सोशल क्लबकडूनही पुणे येथील शाखेस प्रासंगिक स्वरूपात मदत मिळाल्याचा वृत्तान्त पाहावयास मिळतो. ज्ञानप्रकाशातील वृत्तान्त लिहिले आहे, “निराश्रित लोकांच्या उन्नतीस वाहिलेले रा. शिंदे ह्यांच्या भगिनी सौ. जनाबाई ह्या एकदा आमच्या क्लबात आल्या होत्या. त्यातही ब-याच शिकलेल्या आहेत व त्यांनी स्वतःस ह्या कामास वाहून घेतले आहे. सध्या रा. ए. के. मुदलियार यांनी मोठ्या खटपटीने पुणे येथे चालविलेल्या निराश्रित लोकांच्या शाळेमध्ये त्या काम करीत असत. त्यांच्या कामास मदत म्हणून आमच्या सभासदांनी १४ रुपयाची रक्कम दिली आहे.”३ अशा प्रकारे विविध ठिकाणांहून मिशनच्या पुणे शाखेच्या शाळांसाठी मदत मिळविण्याचा प्रयत्न होत असे. परंतु वाढत्या कामासाठी वाढत्या खर्चाची तरतूद कशी करात येईल ह्याची चिंता शाखेचे ए. के. मुदलियार ह्यांना सदैव पडलेली असे. त्यांनी एक वेगळा प्रयत्न त्या दिशेने केला. मुंबईचे त्या वेळचे गर्व्हनर सर जॉर्ज क्लार्क ह्यांच्याकडे १९ जुलै १९०८ रोजी विनंतीपत्र पाठविले. मिशनचे चालक कोण आहेत व मिशनचे कार्य कसे चालू आहे ह्याची योग्य ती चौकशी केल्यानंतर गव्हर्नरांच्या प्रायव्हेट सेक्रेटरीचे मुदलियार ह्यांना १८ ऑगस्ट १९०८च्या पत्राने पुढीलप्रमाणे उत्तर आलेः “आपले मिशन मदतीला लायक आहे आणि ते यशस्वी होवो अशी गव्हर्नरसाहेबांची इच्छा आहे. मदतीसंबंधी आपणास कळविण्यास येते की, गव्हर्नरसाहेबांनी आपली कन्या मिस् व्हायोलेट क्लार्क यांना पुढील महिन्यात एक जाहीर गायनाचा जलसा करण्याची परवानगी दिली आहे. जलशाच्या उत्पन्नातू मिशनला बरीचशी शिल्लक उरेल अशी आशा आहे.”४

हा गायनवादनाचा जलसा पुण्यात १९०८च्या सप्टेंबर महिन्यात करण्यात आला. प्रत्यक्ष गव्हर्नरसाहेबांचा आणि पुणे येथील सैन्य विभागाचे कमांडर मेजर आल्डरसन यांचा आश्रम होता, म्हणून ह्या इलाख्यातील ब-याच राजेरजवाड्यांनी आणि शेठ-सावकारांनी मुक्तहस्ते साहाय्य केले. खर्च वजा जाता ३ हजार ४६७ रुपये १३ आणे ६ पैसे एवढी शिल्लक ह्या मिशनला मिळाली. ती मातृसंस्थेच्या अध्यक्षांकडे मुंबईस पाठविण्यात आली. ह्या जलशाच्या निमित्ताने इलाख्यातील राजेरजवाडे व प्रतिष्ठित पुढा-यांना मिशनचे कार्य माहीत झाले ही महत्त्वाची गोष्ट साधली गेली. ह्या जलशाच्या निमित्ताने काही प्रमुख देणगीदारांकडू पुढीलप्रमाणे देणगी मिळालीः श्रीमंत सर सयाजीराव गायकवाड ५०० रुपये, श्रीमंत शाहू छत्रपती २०० रुपये, नामदार आगाखान ५०० रुपये, भोरचे अधिपती वगैरेंकडून देणग्या मिळाल्या.

शिंदे ह्यांनी पुणे शहरातील आणि आसपासच्या खेड्यांतील अस्पृश्य मानलेल्या लोकांची एक मोठी सभा भरवून गव्हर्नरसाहेब व मिस् क्लार्क यांनी ह्या लोकांसाठी सहानुभूती दाखवून त्यांची उन्नती करण्याच्या प्रत्यक्ष प्रयत्नामध्ये जो सहभाग घेतला त्यासाठी त्यांच्या आभाराच ठराव मंजूर करून त्यांच्याकडे पाठविला.५ डेक्कन कॉलेजचे प्रिन्सिपॉल एफ्. जी. सेल्बी हे पुणे शाखेचे अध्यक्ष व ए. के. मुदलियार सेक्रेटरी व मि. अर्जुनराव आर. मुदलियार, खजिनदार अशी मातृसंस्थेच्या अनुमतीने कमिटी नेमण्यात आली. ह्या कमिटीने झपाट्याने काम चालविले. १९०८ अखेर पुणे शाखेच्या पुढील संस्था कार्य करीत होत्या. १) पुणे लष्कर येथे दिवसाची शाळा, २) पुणे लष्कर येथे रात्रीची शाळा, ३) पुणे लष्कर येथे वाचनालय, ४) गंज पेठ येथील रात्रीची शाळा आणि ५) मंगळवार पेठ येथील रात्रीची शाळा.

१९१०च्या जूनमध्ये संपणा-या वर्षाच्या अखेरीपर्यंत पुणे शाखेच्या कामाचा बराच विस्तार झाला. नव्या कमिटीमध्ये डॉ. हॅरोल्ड एच्. मॅन, शेतकी कॉलेजचे प्रिन्सिपॉल हे अध्यक्ष, रँग्लर र. पु. परांजपे हे उपाध्यक्ष होते. कॅप्टन एच्. सी. स्टीव्ह, दि. ब. व्ही. एम. समर्थ, श्री. एम्. डी. लोटलीकर हे ह्या समितीत समाविष्ट होते. ए. के. मुदलियार हे सेक्रेटरी म्हणून काम करीत होते.

१९१२ नंतर श्री. मुदलियार यांना कौटुंबिक अडचणीमुले मिशनच्या कामामधून निवृत्त व्हावे लागले व अण्णासाहेब शिंदे पुणे शाखेचे काम बघू लागले. भगिनी जनाबाईंनी सुपरिटेंडेंटच्या कामाची जबाबदारी उचलली. सर्व शिंदे कुटुंबीयच मिशनच्या कामात कसे समरस झाले होते याचे वर्णन त्या काळातील सुप्रसिद्ध लेखिका आनंदीबाई शिर्के यांनी एका प्रसंगाच्या निमित्ताने केले आहे.

१९१७ सालच्या सुमाराची एक हकिकत आनंदीबाई शिर्के यांनी नमूद केली आहे. पुण्याच्या प्रा. मा. का. देशपांडे यांच्या भगिनी द्वारकाबाई या त्यांची मैत्रीण झाल्या होत्या. देशपांडे कायस्थ. त्यांची घरमालकीण ब्राह्मण. आनंदीबाई मुलाला घेऊन वाड्यातल्या विठोबाच्या देवळाच्या ओटीवर बसल्या होत्या. त्यांचा अडीच-तीन वर्षांचा शरद हा मुलगा पाय-या चढून देवळात जाणार तोच एक बाई ओरडली, “हा हा! आत नाही जायचं. तो ब्राह्मणांचा विठोबा आहे.” आनंदीबाईंनी पुढे लिहिले आहे, “मला घडलेले सदाशिवपेठी पुण्याचे प्रथमदर्शन हे असे होते. मी शरदच्या हाताला धरून ओढले आणि म्हटले, “अरे बाबा, तो ब्राह्मणांचा विठोबा ब्राह्मणांना राहू दे. आपण आपल्या महाराच्या विठोबाला जाऊ.”
“आणि चमत्कार असा की एका आठवड्यातच मला महारांच्या विठोबाचे दर्शन घडले” आणि त्यानंतर आनंदीबाईंनी विठ्ठल रामजी शिंदे यांच्याशी परिचय कसा झाला याचे निवेदन केले आहे. ते त्यांच्याशी वडील भावासारखे वागत. काही दिवस त्यांनी आपल्याला स्वतःच्या घरी राहावयास नेल. अण्णासाहेबांची पत्नी रखमाबाई व भगिनी जनाबाई यांच्या सुशिक्षितपणाचे, स्वभावाच्या चांगुलपणाचे वर्णन करून त्यांनी ह्या सर्वांची संस्थेतील अस्पृश्य मुलांशी वागणूक कशी होती, ह्या संबंधाने लिहिले आहे. “ही शिंदेमंडळी अस्पृश्योद्धाचे कार्य करीत असत आणि भोकरवाडीतील त्यांच्या संस्थेच्या इमारतीत राहत असत. अण्णासाहेब शिंद्यांचे ठीक होते, पण ह्या स्त्रिया? त्या महार-मांगाच्या मुलांना आंघोळी घालीत, त्यांच्या उवा काढीत आणि त्यांना शिकवीत. अशी अंतर्बाह्म स्वच्छता व सुधारणा न कंटाळता, न किळसता त्या करीत. ते पाहून माझे मन आदराने भरून येई व वाटे, आपण काय रांधा, वाढा, उष्टी काढा, एवढे जाणतो. आपल्या जिण्याला कसलेच मोल किंवा अर्थ नाही आणि ही माणसे खालच्या थरातील माणसांशी समरस होऊन वागतात. मी अगदी दिपून गेले... एकदा सहभोजनाचा योग आला. तेव्हा अण्णासाहेब शिंदे, गणतराव शिंदे व बाबुरा जगपात यांच्या घरची बायकामुले, तसेच आणखी मराठा कुटुंबे या सहभाजनात निःसंकोचणाने भाग घेताना पाहून मला सानंद कौतुक वाटले...
“सहभोजन म्हणजे एके जागी स्वयंपाक होऊन पंक्तीला जेवणे असा नव्हे; तर महार, मांग, चांभार इत्यादी अस्पृश्य मानलेल्या मंडळींनी व इतर स्पृश्य मंडळींनी आपापल्या शक्तीनुसार व आवडीनुसार करून आणलेले शाकाहारी पदार्थ एकत्र करून सर्वांना प्रसादाप्रमाणे वाढणे व ते सर्वांनी आवडीने खाणे. खरे म्हणजे यांनी ते स्वच्छपणे केले असतील का, अशी शंका प्रथम माझ्या मनाला चाटून गेल्याशिवाय राहिली नाही. पण समोर बसलेला स्त्री-पुरुष समाज चांगला स्वच्छ कपडे घातलेला, नीटनेटका पाहून मी शंका सोडून त्या समारंभात समरस झाले! अण्णासाहेब शिंद्यांचे व त्यांच्या कुटुंबीय मंडळींचे कार्य पाहून मला खरोखरच महाराच्या विठोबाचे दर्शन घडल्यासारखेच वाटले!६

संदर्भ
१.    व्ही. आर्. शिंदे, दि डिप्रेस्ड क्लासे मिशन सोसायटी ऑफ इंडिया – व्हाट इट इज् अँण्ड व्हाट इट डज, मुंबई, १९१२.
२.    ज्ञानप्रकाश, ७ मे १९१०.
३.    तत्रैव, ९ जुलै १९०९.
४.    विठ्ठल रामजी शिंदे, माझ्या आठवणी व अनुभव, पृ. २३६.
५.    डी. सी. मिशन सोसायटी ऑफ इंडिया, पूना ब्रँच, फर्स्ट हाफ इयरील रिपोर्ट, जून १९०८, डिसेंबर १९०८, अँपँडिक्स ४, पृ. २४.
६.    आनंदीबाई शिर्के, सांजवात, मौज प्रकाशन, मुंबई, १९७२, पृ. १९०-९२.

मिशनचा कार्यविस्तार : कर्नाटक-मध्यप्रांतातील शाखा

१९१२ साली मुंबई येथे भारतीय निराश्रित साह्यकारी मंडळीचे काम करीत असतानाच विठ्ठल रामजी शिंदे यांना जाणवत होते की, कर्नाटक प्रांतामध्ये मिशनचे काम वाढविणे आवश्य आहे. कर्नाटक प्रांतामध्ये अस्पृश्योद्धाराचे व अस्पृश्यतानिवारण्याचे कार्य करायचे असेल तर हुबळीसारख्या ठिकाणी मिशनची एक अंगभूत शाखा स्थापन करणे फार उपयुक्त ठरेल असेही त्यांना जाणवले. ह्या कामासाठी सय्यद अब्दुल कादर यांची योजना करणे युक्त राहील असे त्यांना वाटले व हा विचार पक्का केल्यानंतर ते हुबळी येथे अंगभूत शाखा स्थापन करण्याच्या दृष्टीने प्रयत्नाला लागले. ही शाखा स्थापन करावयाची असेल तर निदार दोन वर्षांच्या खर्चाची आधीच तरतूद करणे आवश्यक होते व ह्या कामी कोल्हापूरकडील भागामधून विशेष साहाय्य होईल ह्या कल्पनेने ३ मे १९१२ रोजी शिंदे हे सय्यद यांना घेऊन कोल्हापुरास पोहोचले.


कोल्हापूर येथे मोठमोठ्या धनिक लोकांच्या शिंदे यांनी भेटी घेतल्या व पैसे देण्याचे अभिवचनही ह्या मंडळींकडून मिळविले. अलीकडच्या काळामध्ये अमण्णासाहेब शिंदे यांनी ते कोणत्याही गावी गेले असता महारवाड्याला भेट देणे, तेथे भजन करणे, प्रवचरन करणे असा उपक्रम चालू ठेवला होता. त्याला अनुसरून कोल्हापूर येथील महारवड्या जाऊन त्यांनी भजन केले. एक आठवडा कोल्हापूर येथे हुबळी शाखेसाठी वर्गणी गोळा करण्याचा प्रयत्न केल्यानंतर ते कुरुंदवाडला गेले.


११मे रोजी तेथे चीफ मेडिकल ऑफिसल डॉ. यशवंत वामन मोडक यांच्या दिवाणखान्यात स्टेट कारभारी रा. ब. सोवनी यांच्या अध्यक्षतेखाली सभा भरविली. अध्यक्षांनी अस्पृश्यवर्गाला शिक्षण घेता यावे; आपली उन्नती साधता यावी यासाठी त्यांना मदत करणे हे वरच्या वर्गातील लोकंचे कर्तव्य आहे असे सांगितले. काही उच्च वर्णातील व्यक्तींच्या ठिकाणी अस्पृश्यांना शिवून घेण्याची मानसिक तयारी झाली नव्हती. मात्र त्यांची उन्नती व्हायला पाहिजे; त्यासाठी उच्चवर्णीय स्पृश्यांनी मदत केली पाहिजे अशी धारणा झाली होती. सभेचे अध्यक्ष रा. ब. सोवनी हे अशांपैकी एक होते. अस्पृश्यवर्गीयांना शिवावे की नाही हा प्रश्न वेगळा आहे, पण त्यांना मदत करणे हे आपले पवित्र काम आहे असे अध्यक्षांनी प्रतिपादन केले. अण्णासाहेब शिंदे यांनी संस्थेबद्दलची सर्वांगीण माहिती सांगितली. त्यानंतर श्रीमंत चिवटे हे अध्यक्ष व रा. ब. सोवनी, दादोबा चिवटे, रा. घोरपडे व डॉ. मोडक (सेक्रेटरी) एवढ्यांची कमिटी नेमण्यात आली. तेथील थोड्या काळातील वास्तव्यातही रुपये ६५/- एवढी वर्गणी जमली. त्या दिवशी रात्री अण्णासाहेब शिंदे यांनी महारवाड्यात भजन केले. दुस-या दिवशी कुरंदवाडहून अण्णासाहेब शिंदे सय्यदांसमवेत शिरोळ येथे गेले. तेथे प्रतिष्ठित लोकांची सभा भरविली. सध्याच्या दुष्काळाच्या परिस्थितीमध्ये वर्गणी जमणे कठीण आहे असे मामलेदारांनी सांगितले. ह्या गावामध्ये महारमांग लोकांची लोकसंख्या जवळ जवळ एकतृतीयांश इतकी होती, ही बाब शिंदे यांना लक्षणीय वाटली. शिरोळ्याहून मग ही मंडली बेळगावास गेली.१


हुबळी येथे मिशनच्या कर्नाटक शाखेचे काम सय्यद यांनी कल्याणीबाईंच्या सहकार्याने उत्तम प्रकारे चालविले. हुबळी येथील शाखा १९१२ साली स्थापन झाली होती, बेळगाव येथील शाखा १९१५ साली स्थापन झाली होती; तर गोकाक येथे १९१८ साली शाखा स्थापन करण्यात आली. हुबळी शाखेमध्ये दिवसाच्या शाळांच्या जोडीनेच रात्रीच्या शाळा चालविल्या जात. दिवसा भरणा-या शाळेत पुस्तकी शिक्षणाबरोबरच शिवणकाम, सुतारकाम इत्यादी धंद्याचे शिक्षण दिले जात असे. १९१८ सालचा खर्च विचारात घेतला तर सुमारे ३,५०० रुपये एवढा खर्च सुमारे २२५ मुलांवर दरसाल होत असे. हुबळी येथील मिशनच्या वतीन चालविलेले धंदेशिक्षणाचे महत्त्व ध्यानात घेऊन तेथील दक्षिण भागाचे कमिशनर मि. माउंट फोर्ट यांनी डिस्ट्रिक्ट बोर्डाला सूचना केली, की दर जिल्ह्यात खालच्या वर्गातील मुलांना धंदेशिक्षण देण्यासाठी एक शाळा असावी. त्याप्रमाणे धारवाडच्या डिस्ट्रिक्ट बोर्डाच्या सूचनेवरून हुबळी शाखेच्या सुपरिटेंडेंटनी एक योजना तयार करून पाठविली. ह्या शैक्षणिक कामाबरोबरच मिशनची शाखा परोपकाराची कामे करत होती. १९१८च्या नोव्हेंबर महिन्यात हुबळी येथे इन्फ्लुएंझाची मोठी साथ आली त्या वेळेला शाळा बंद कराव्या लागल्या मात्र मिशनच्या शाळेतील शिक्षकांनी गोरगरिबांना औषधे पुरविण्याचे काम ह्या साथीमध्ये केले. गोकाक येथील शाळेत रात्रीची एक शाळाही सुरू करण्यात आली.२


कर्नाटक शाखेने अस्पृश्यवर्गासाठी ह्या प्रकारचे काम सुरू करून एक नवी जागृती इकडील प्रांतामध्ये निर्माण केली. कर्नाटक प्रांतात सुखवस्तू लोक बरेच आहेत मात्र ह्या कामाकडे त्यांचे अद्यापि जावे तसे लक्ष गेलेले नव्हते. या सुखवस्तू लोकांच्या सहानुभूतीचा ओघ अस्पृश्य समजल्या जाणा-या लोकांच्या उन्नतीसाठी वळविण्यात कर्नाटक शाखेला बरेच यश मिळाले असे म्हणता येईल. सय्यद यांनी घालून दिलेली घडी व नंतरच्या काळात श्री. दा. ना. पटवर्धन यांनी शिस्तशीरपणे व कळकळीने केलेले कार्य ह्यामुळे हुबळी शाखा कर्नाटक प्रांतामध्ये उत्तम प्रकारे कार्य करू शकली.


विठ्ठल रामजी शिंदे पुण्यास आल्यानंतर व पुणे शाखेची जबाबदारी त्यांनी घेतल्यानंतर मोठमोठ्या कामाला गती आली. अहल्याश्रमाच्या संकल्पित इमारतीचे आराखडे तर सादर केले होतेच. परंतु युरोपमध्ये युद्ध सुरू झाल्यामुळे नंतर ते काम स्थगित झाले. विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक उपक्रमावर मात्र विशेषत्वाने भर देण्यात आला. सेंट्रल प्रायमरी स्कूनमध्ये तीन इंग्रजी इयत्तांपर्यंत शिकविले जात होते. मुलींकडून फी घेण्यात येत नसे. भगिनी जनाबाई शिंदे मुलींसाठी स्वतंत्र वर्ग चालवीत असत. त्याशिवाय बोर्डिंगची देखरेखही त्याच करीत असत. पुढे मुलींची शाळा स्वतंत्र करावयाची असा उद्देश ठेवून त्यांनी मुलींचे वर्ग चालविले होते. या शाळेतील शिस्त व वळण वाखाणण्याजोगे होते. दररोज अभ्यासाला सुरुवात होण्यापूर्वी सर्व मुले हॉलमध्ये जमून धार्मिक स्तोत्रे म्हणत. मुलांच्या चालीरीतींकडे, स्वच्छ राहणीकडे व योग्य भाषा वापरण्याकडे जाणीवपूर्वक लक्ष पुरविले जाते, असा एज्युकेशनल इन्स्पेक्टर पी. बी. बापट यांनीही अभिप्राय नमूद केला. कार्पेंटरी क्लासमध्ये दहा मुले शिक्षण घेत होती व इन्स्पेक्टिंग ऑफिसर मि.एल्.एस्. डॉसन यांनी त्यांच्याबद्दल चांगला अभिप्राय नमूद केला. टेलरिंग क्लासमध्ये मुलगे व मुली दोन्ही असून मिशनमधूनच तयार झालेले शिक्षक शिकविण्याचे काम करतात; विद्यार्थी आपले कपडे शिवू शकतात एवढी त्यांची चांगली तयारी झाली आहे, असा इन्स्पेक्टिंग ऑफिसर आर. एन्. दीक्षित यांनी चांगला अभिप्राय दिला. हॉस्टेलमध्ये आठ जेवण करणारे व सहा राहणारे विद्यार्थी होते. संस्थेच्या वतीने भजनसमाज चालविला जात असे. रविवारी साडेआठ ते साडेदहा साप्ताहिक उपासना होत. महाभारत, गीता व बुद्धचरित्र यांमधून मुलांस समजण्यासारखे भाग समजावून दिले जात.३ विद्यार्थींचे सामान्यज्ञान वाढावे, त्यांना आपला इतिहास व परंपरा नीट माहीत व्हावी या हेतूने अण्णासाहेब शिंदे यांनी मिशनमध्ये व्याख्यानादिकांचे उपक्रम सुरू केले होते. त्याला अनुसरून दत्तो वामन पोतदार यांना मराठ्यांच्या इतिहासावर दर आठवड्याला एक असे व्याख्यान देण्याची विनंती केली होती व त्याप्रमाणे पोतदार यांनी दहा व्याख्याने दिली. ही व्याख्याने सोप्या भाषेत, मुलांना कळतील अशा प्रकारे व्हावीत अशी शिंदे यांची इच्छा होती, असे पोतदार यांनी नमूद केले. विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासाचे भान शिंदे हे ठेवीत असत हे त्यांच्या या उपक्रमावरून दिसून येते. ही व्याख्याने प्रसिद्ध करण्यासाठी पोतदारांनी लिहून द्यावीत अशी विनंती शिंदे यांनी त्यांना केली होती, असेही पोतदारांनी नमूद केले आहे.४


मुंबई, पुणे, हुबळी येथील मिशन शाखांचे काम चांगल्या प्रकारे सुरू झाल्यानंतर नागपूर येथे मध्यप्रांतासाठी एक अंगभूत शाखा काढावी असा विचार शिंदे यांच्या मनामध्ये बळावला. कोल्हापूचे वकील श्री. कृष्णाजी कदम ह्यीं या कामी स्वतःला वाहून घेण्याची तयारी दाखविली. अमरावती, अकोला, यवतमाळ ह्या मध्यप्रांतातील ठिकाणी संलग्न शाखांची कामे ह्यापूर्वींच चालू होती. नागपूर येथे अंगभूत शाखा उघडून तिच्यावर ह्या संलग्न शाखांची जबाबदारी सोपविणे इष्ट ठरले असते व व-हाड प्रांतामध्ये मिशनच्या कामाचा विस्तार करणे सोयिस्कर झाले असते असे शिंदे यांना वाटले. म्हणून १९१४च्या उन्हाळ्यात ते नागपूरास गेले. रा. ब. वामनराव कोल्हटकर ह्या वृद्ध प्रागतिक पुढा-यांकडे ते उतरले. सुप्रसिद्ध मराठी लेखक श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर यांचे ते चुलते. मातब्बर लोकांच्या भेटी घडवून आणणे व अन्य प्रकारे साहाय्य करणे ह्या कामी रा. ब. कोल्हटकरांची शिंदे यांना मोठी मदत झाली. या प्रारंभिक तयारीनंतर शिंदे यांनी श्री. कदम यांना बरोबर घेऊन मध्यप्रांतातील हिंदी जिल्ह्यांतून पूर्वतयारीसाठी आणि निधी जमविण्यासाठी एक विस्तृत दौरा काढला. भंडारा, बालाघाट, जबलपूर, रायपूर, बिलासपूर आणि उत्तर हिंदुस्थानात सागर व दमोह वगैरे ठिकाणी शिंदे व कदम यांची व्याख्याने झाली. ह्या दौ-यात त्यांना सुमारे चार हजार रुपयांची मदत मिळाली. यावरून शिंदे यांचे प्रचारकार्य किती प्रभावीपणे चालले होते व किती वेधकपणे ते लोकांचे लक्ष अस्पृश्यतानिवारणाच्या कामाकडे आकृष्ट करून घेऊ शकत होते याचा पडताळा मिळतो. दमोहहून श्री. कदम यांना नागपूरला पाठवून ते स्वतः भोपाळ, देवास, इंदूर आणि धार ह्या संस्थानिकांच्या भेटी घेऊन, त्यांची या कामासाठी सहानुभूती संपादन करून मुंबईला परत आले.


नागपूर येथे पुन्हा जाऊन त्यांनी एम्प्रेस मिलचे मालक सर बेझनजी यांची गाठ घेऊन त्यांच्या मालकीच्या पाचपावली येथील चाळींपैकी एक चाळ मिशनच्या कार्यासाठी घेतली. नागपूर येथील प्रतिष्ठित व्यक्ती सर मोरोपंत जोशी, नामदार मुधोळकर वकील, रा. ब. वामनराव कोल्हटकर, डॉ. ल. वि. परांजपे, न्या. भवानीशंकर नियोगी वगैरेंची एक कमिटी नेमण्यात आली. नागपूर येथील ह्या अंगभूत शाखेच्या कार्यामध्ये अनेक अडचणी आल्या. एक तर प्लेगची मोठी साथ लगेच उदभवली, दुसरे म्हणजे श्री. कदम यांना हे काम योग्य त्या प्रकारे करणे झेपेना. स्थानिक कमिटीच्या त्यांच्याबद्दलच्या तक्रारी येऊ लागल्या. त्यामुळे कदमांना तेथून हलविण्याचा विचार शिंदे यांना करावा लागला. कोणत्याही नवीन ठिकाणी जाऊन मिशनच्या शाखेचे काम उत्तम प्रकारे करण्याचे कौशल्य श्री. सय्यद अब्दुल कादर यांच्या ठिकाणी आहे हे शिंदे प्रारंभापासून पाहत होते. तेव्हा नागपूर शाखेवर सय्यद यांची नेमणूक करण्याचे त्यांनी ठरविले व त्याप्रमाणे ते सहकुटुंब हुबळीहून नागपूरला रवाना झाले. पाचपावली येथील ज्या चाळीमध्ये वसतिगृह होते तेथेच त्यांनी आपले राहण्याचे ठिकाण कायम केले व अमरावती, अकोला, यवतमाळ येथील संस्थांची देखरेखही ते तेथून योग्य प्रकारे करू लागले.


सय्यद यांना हुबळीहून हलविल्यानंतर हुबळी शाखेची जबाबदारी कोणा तज्ज्ञ अधिका-यावर सोपविणे भाग होते. श्री. दा. ना. पटवर्धन हे पुणे शाखेचे काम उत्तम प्रकारे चालवीत होतेच. हुबळी येतील आश्रमात सहकुटुंब जाऊन राहण्याची तयारी श्री. दामोदरपंत पटवर्धन व त्यांच्या सुशील पत्नी सौ. अन्नपूर्णाबाई यांनी दाखविली. केवळ पत्नीलाच नव्हे, तर आपल्या वृद्ध आईलाही बरोबर नेण्याची तयारी दामोदरपंतांनी केली. सय्यद यांना हुबळी शाखेचे काम करताना भाषेची अडचण नव्हती. कारण कानडी भाषा हे ते मातृभाषेप्रमाणेच बोलत. दामोदरपंतांना मात्र भाषएची अडचण होती. परंतु तेथे गेल्यावर तीन-चार महिन्यांतच ते कानडी शिकून सर्व कामे कानडी भाषेतून करू लागले. शाळा, वसतिगृह व दवाखाना अशी तीन प्रकारची कामे हुबळी येथील स्थानिक शाखेत करावी लागत. शिवाय धारवड, बेळगाव, विजापूर येथील शाखांचे कामही पाहावे लागत असे. हुबळी म्युनिसिपालटीकडून ९९ वर्षांच्या कराराने व सवलतीच्या भाड्याने मिशनसाठी सय्यदांनी जागा मिळविली होती. सय्यदांनी योजिलेले दवाखान्याच्या व शाळेच्या इमारतीचे बांधकाम पटवर्धनांनी पूर्ण केले. ह्या मागासलेल्या प्रांतात पटवर्धनांनी कामाच्या तळमळीने व त्यांच्या ठिकाणी असलेल्या कार्यकौशल्यामुले थोड्या अवधीतच उत्तम जम बसविला. त्यांच्याबद्दल लोकमत एवढे चांगले होते की, पुढे झालेल्य हुबळी म्युनिसिपालटीच्या निवडणुकीमध्ये सरकारतर्फे त्यांची नेमणूक झाली. अशा त-हेने हुबळी येथील कर्नाटक प्रांताच्या अंगभूत शाखेचे काम समाधानकारक रीतीने चालू झाले.


संदर्भ
१.    सुबोधपत्रिका, १९ मे १९१२.
२.    सुबोधपत्रिका, २९ मे १९१९.
३.    सुबोधपत्रिका, २ जुलै १९१६.
४.    द. वा. पोतदार, लोकमान्यांचे सांगाती, केसरी प्रकाशन, पुणे १९७५, पृ. १११.

मनोगते

“मला राहून राहून एका गोष्टीविषयी दु:ख होते. अस्पृश्यांच्या प्रश्नाच्या सोडवणुकीला हात घातला रा. विठ्ठ्लरावांनी. त्या कामी कमालीचा स्वार्थत्याग करून त्यांनी व त्यांच्या कुटुंबियांनी देशभर जागृती घडवून आणली. ह्या प्रश्नाला राष्ट्राची मान्यता मिळण्याचे श्रमही त्यांचेच. पण अलीकडे अस्पृश्यांच्या उन्नतीच्या प्रश्नाचा जेव्हा जेव्हा उल्लेख करण्याचा प्रसंग येतो तेव्हा तेव्हा ज्यांनी ह्या बाबतीत केवळ वाचिक कार्य केले आहे अशांनाच जागृतीचे श्रेय अर्पण करण्यात येते व भारतीय निराश्रित साह्यकारी मंडळी व विठ्ठ्ल रामजी शिंदे ह्यांच्यावर पद्धतशीर बहिष्कार घालून त्यांचा चुकूनही नामनिर्देश केला जात नाही. अशा संघटित बहिष्काराने सत्याचा अपलाप होतो.”

वामन सदाशिव सोहोनी
आत्मनिवेदन
मुंबई - १९४०

 

“विठ्ठ्ल रामजी शिंदे हे माझ्या चार गुरूंपैकी एक होते. माझ्या जन्मदात्यानंतर मी त्यांनाच मानतो. त्यांच्या पायांशीच मी सार्वजनिक कार्याचे धडे घेतले. माझ्यापेक्षा ते वयाने लहान असले तरी राष्ट्रहितासाठी करावयाच्या चळवळीबाबतच्या अभ्यासात त्यांची फार मोठी प्रगती होती. ही गोष्ट सर्वज्ञात आहे की, मुंबईकडे प्रांताकडील अस्पृश्यवर्गाच्या सुधारणेचे ते जनक होत. पंजाब व उत्तरप्रदेश सोडला तर सर्व भारतातील या प्रकरणाच्या कार्याचा प्रारंभ करणारे ते पहिले पुरूष व या कार्याचे अग्रदूत होते.”

अमृतलाल व्ही. ठक्कर उर्फ ठक्करबाप्पा
इंडियन सोशल रिफॉर्मर
८ एप्रिल १९४४

 

“स्वार्थावर लाथ मारून गळ्यात झोळी अडकवून संस्थेकरता- अर्थात् आमच्या लोकांकरिता- संस्थेचे जे चालक भिक्षांदेही करीत दारोदार फिरतात व त्यांना त्यात कितीही अल्प यश आले तरी ते पर्वा न करता चंदनासारखे स्वत: झिजून दुस-यांना- आम्हांला- सुख देण्याकरिता, आमची स्थिती सुधारण्याकरिता आपला प्रयत्न चालू ठेवतात त्या संतांची किंमत आजपर्यंत झालेल्या कोणत्याही संतापेक्षा आम्हांला यत्किंचितही कमी वाटत नाही. कित्येकांना ती जास्त वाटेल.”

श्री. गणेश आकाजी गवई
डी. सी. मिशनच्या महाराष्ट्र परिषदेत केलेले भाषण
पुणे, १९१२

 

“इतिहास असे सांगतो की, ज्यापासून राष्ट्राचा विकास होतो अशा सर्व प्रकारच्या चळवळींचा उगम थोड्याशा व्यक्तींच्या कार्यात सापडतो. प्रस्तुतच्या बाबतीत त्या व्यक्ती म्हणजे ज्यांची प्रथम हेटाळणी झाली ते डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनचे गृहस्थ होत. त्यांच्या कार्याने प्रचंड अशा हिंदू समाजाची सदसदविवेकबुद्धी जागृत झाली.”

न्यायमूर्ती सर नारायणराव चंदावरकर
डी. सी. मिशनची अस्पृश्यतानिवारक परिषद
मुंबई, १९१८

 

“मराठ्यांतील कार्यशक्ती काय करू शकते असा जर कोणी आपल्याला प्रश्न विचारला तर अण्णासाहेब शिंद्यांच्या कार्याकडे बोट करा. मराठयांतील स्वार्थत्यागाचे उदाहरण दाखविण्याचा प्रसंग आला तर आपण अण्णासाहेब शिंद्यांचे नाव घ्या. परकीय सत्तेचा विध्वंस शिवाजीमहाराजांनी केला व अस्पृश्यतेच्या विध्वंसनाचे कार्य करण्याकरिता तितक्याच धडाडीने अण्णासाहेबांनी आपले आयुष्य वेचले.”

श्री. बाबुराव जेधे
मुंबई इलाखा शेतकरी परिषद
पुणे, १९२८

 

“शिंद्यांचा जिला भरीव हातभार लागला नाही अशी लोकसेवेची व समाजोन्नतीची चळवळ दाखवून देणे कठीण आहे. राजकारण, समाजकारण, धर्मकार्य, शिक्षणकार्य इतकेच नव्हे तर वाड्मयसेवा आणि इतिहास संशोधन या सर्वांत शिंद्यांचा भाग आहे, आणि फार महत्त्वाचा भाग आहे.

ज्या काळी विधवाविवाहासारखे साधे प्रश्न सुटणे दुरापास्त होते अशा त्या घनदाट धर्मवेडाच्या काळात अस्पृश्योद्धाराची चळवळ सुरू करणे, त्यासाठी डिप्रेस्ड क्लासेस मिशन ही संस्था काढणे, इतकेच नव्हे तर अस्पृश्यांत जाऊन त्यांच्यापैकी एक झाल्याप्रमाणे त्यांच्यात वागणे या गोष्टीसाठी अतुल स्वमतधैर्याची, एवढेच नव्हे तर मूलमार्गी बुद्धीची व समाजाविषयी ख-या कळकळीचीही गरज होती. इतक्या व्यापक व सूक्ष्म दृष्टीच्या कार्यकर्त्याची दृष्टी सबंध देशाइतकी विशाल विस्तृत असावी लागते. म्हणूनच श्री. शिंदे सामाजिक चळवळीप्रमाणेच अनेक राजकीय चळवळीतही भाग घेताना दिसत.”

न्यायमूर्ती भवानीशंकर नियोगी
महाराष्ट्र साहित्य संमेलन
नागपूर, १९३३