ब्राह्मधर्मसूची ग्रंथ

ब्राह्मधर्मासंबंधी अखिल भारतीय पातळीवर शिंदे ह्यांनी केलेले आणखी एक महत्त्वाचे कार्य म्हणजे थीइस्टिक डिरेक्टरी (ब्राह्मधर्मसूची ग्रंथ) ह्या ग्रंथाची रचना होय. मुंबई प्रार्थनासमाजाचे कार्य करावयास लागल्यापासून शिंदे ह्यांना अशा प्रकारच्या ग्रंथाची उणीव जाणवत होती. अशा प्रकारचा ग्रंथ तयार होणे आवश्यक आहे हे शिंदे ह्यांनी इतरांच्या मनावर ठसविले. भारतीय निरनिराळ्या ब्राह्मसमाजांच्या कार्याची आणि प्रगतीची माहिती दरवर्षी जमा करून प्रसिद्ध करण्याचे काम प्रतापचंद्र मुझुमदार ह्यांनी प्रथम १८७२च्या सुमारास सुरू केले. पुढे ७-८ वर्षानंतर मिस् एस्. डी. कॉलेट ह्या उत्साही इंग्रज स्त्रीने १८७६ ते ८७ पर्यंत ब्राह्मो इयर बुक ह्या नावाने हे काम पद्धतशीरपणे चालविले. मात्र एवढ्या झालेल्या कामाने देशांमधील विविध ठिकाणच्या ब्रह्मसमाजाची एकत्रित माहिती मिळू शकत नव्हती. इंग्लंडमध्ये लंडनमधील एसेक्स स्ट्रीटवर असलेल्या युनिटेरियन पंथाच्या मध्यवर्ती कार्यालयात सर्व प्रकारची युनिटेरियन पंथाबद्दलची माहिती उपलब्ध होऊ शकते. त्या मध्यवर्ती संस्थेने अशा प्रकारचे साहित्य प्रसिद्ध केलेले आहे ह्याची शिंदे ह्यांना माहिती होती. ह्या प्रकारच्या कामाची हिंदुस्थानसारख्या खंडप्राय देशात तर अधिकच आवश्यकता होती. म्हणून १९०५ सालच्या काशी येथील अधिवेशनात ह्या संबंधीचा ठराव संमत झाला. हिंदुस्थानातील ब्राह्म व प्रार्थनासमाजाची माहिती असणारे पुस्तक शिंदे ह्यांनी तयार करावे असा ठराव परिषदेन संमत करून त्या कामाची जबाबदारी शिंदे ह्यांच्यावर सोपविली.

त्या परिषदेनंतरच विविध ब्राह्मसमाजांची माहिती मिळविण्यासाठी शिंदे ह्यांनी बंगाल, आसामची सफर काढली. ह्यासाठी जाहीर परिपत्रके काढली. पत्रव्यवहार केला तरीही समाधानकारक माहिती न मिळाल्यामुळे हा प्रयत्न सोडून द्यावा असे त्यांनी दोनदा ठरविले. १९१२ साली पुन्हा त्यांनी जोरदार प्रयत्न केला. ह्या कामाचे महत्त्व ध्यानात घेऊन हे काम तडीस नेणे आवश्यक असल्याचे त्यांना जाणवत होते. काही स्थानिक समाजांची माहिती त्यांना मिळालीही होती. म्हणून ब्राह्मसमाजाचे कार्य करणा-या कार्यकर्त्यांना मिळालेले अपयश हेदेखील उद्बोधक ठरण्यासारखे वाटत होते. परदेशात असलेल्या त्यांच्या परिचितांनी व मित्रांनी महत्त्वी माहिती त्यांच्या त्यांच्या एकेश्वरी धर्मासंबंधी लिहून पाठविली. म्हणून १९१२ साली अखेरचा नेटाचा प्रयत्न करून शिंदे ह्यांनी ३०० पानांचा हा ग्रंथ पूर्णतेस नेला व १९१२च्या डिसेंबरमध्ये प्रसिद्ध केला. सर नारायण चंदावरकर ह्यांनी ह्या पुस्तकाला विवेचक अशी महत्त्वपूर्ण प्रस्तावना लिहिली आहे. तीमध्ये त्यांनी म्हटले आहे, “भारतखंडात ब्राह्म आणि प्रार्थनासमाजांनी चालविलेल्या एकेश्वरी धर्माची एकत्रित माहिती ह्या समजाच्या सभासदांना व हितचिंतकांनाच नव्हे तर ज्या कोणाला ह्या चळवळीकडे चिकित्सक दृष्टीने पाहावयाचे असेल अशा बाहेरच्यांनादेखील अत्यंत उपयोगी ठरेल. आधुनिक सुशिक्षित हिंदू लोक धर्माच्या बाबतीत अत्यंत उदासीन आहेत, असा आक्षेप वरचेवर करण्यात येतो, पण तो सर्वांशी खरा नाही. हिंदू महामंडळ, आर्यसमाज, थिऑसफी आणि इतर धर्मांच्या चळवळी यांचे कोणी निरीक्षण केल्यास नवीन चैतन्याची साक्ष सहज पटण्यासारखी आहे. आधुनिक विचारी जगात दोन भिन्न प्रमुख शक्तींचे कार्य चालू आहे. एक धर्मकारण व दुसरे अर्थकारण. ह्या दोन शक्ती सर्व सुधारलेल्या जगास हालवून सोडीत आहेत. नुसत्या अर्थाच्या मागे लागलेला मनुष्य अथवा संस्था असणे शक्य नाही. जसजशी श्रीमंती वाढते तसतसा कंगालपणाही त्याचबरोबर वाढतो आणि त्याच्या मागोमाग युद्ध हे ठरलेले. दुसरे सत्य हे की, मतमतांतरांचा गलबला चालला असता त्यातूनच एक मूलभूत सामान्य तत्त्व बाहेर डोकावते. बंगालकडील राममोहन रॉय, महर्षी देवेंद्रनाथ, ब्रह्मानंद केशवचंद्र आणि आमचेकडील सर रामकृष्णपंत भांडारकर यांनी या सामान्य तत्त्वाचा स्वीकार केला असून त्याचा पुकार ते आधुनिक जगात करीत आहेत. त्यांची जबाबदारी किती मोठी आहे हे हा सूचिग्रंथ दाखवीत आहे. ह्या ग्रंथात वर्णिलेली परिस्थिती वाचून नेहमी आनंदच होईल असे नाही. तथापि, ब्राह्मधर्माचा प्रचार अधिक नेटाने करणे कसे अवश्य आहे हे पटते आणि ब्राह्म धर्मानुयायी होणे हे सुखातले मोठे सुख आणि भाग्यातले मोठे भाग्य आहे याची खात्री पटते.”१

ह्या ग्रंथाचा उद्देश प्रामुख्याने हिंदुस्थानातील वेगवेगळ्या प्रांतांतील स्थानिक ब्राह्मसमाजाची माहिती देणारी सूची करणे असा असला तरी पुस्तकाचे स्वरूप आणखी वाढवून त्याला उपयुक्ततेच्या जोडीने अधिक मौलिकता प्राप्त करून द्यावे असे शिंदे ह्यांना वाटले. म्हणून पुस्तकाच्या एका भागामध्ये केवळ भारतातीलच नव्हे तर जगातील उदार धर्मविषयक विचार व त्यांचे कार्य ह्या संबंधीचे लेख समाविष्ट करावे असे वाटले. म्हणून ह्या ग्रंथाच्या नावातच ‘ब्राह्मधर्मसूची’ ह्या मुख्य नावापुढे ‘आणि सुधारलेल्या जगातील उदार धर्माचे विचार आणि कार्य ह्यांचा आढावा’ असे शीर्षक वाढविण्यात आले. त्यामुळे स्वाभाविकपणे उदार धर्मविषयक भूमिकेचे जागतिक पातळीवरील स्वरूप काय, ह्याचे चित्र वाचकांच्या डोळ्यांसमोर उभे राहू शकते. ह्या हेतूनेच शिंदे यांनी ह्या पुस्तकाचे दोन भाग केले आहेत. पहिल्या भागात भारतातील आणि जगातील उदार धर्माच्या निरनिराळ्या पंथांचे कार्य ह्या संबंधीचे लेख समाविष्ट केलेले आहेत. त्याचप्रमाणे भारतामधील ह्या उदार धर्मपंथांनी जी परोपकारी कामे चालविली आहेत त्यासंबंधीचे लेख समाविष्ट केलेले आहेत. ह्या पहिल्या भागातील ब्राह्मसमाजाच्या संबंधीचा लेख पं. शिवनाथशास्त्री ह्यांनी स्वतः लिहिला. जपानमधील उदार धर्म हे प्रकरण शिंदे ह्यांचे मँचेस्टर कॉलेजमधील सहाध्यायी झेनो सुके टोयोसाकी ह्यांनी लिहून पाठविला. पंजाबमधील ब्राह्मसमाज हा लेख लाला रघुनाथ सहानी ह्यांनी, तर दक्षिण भारतातील ब्राह्मसमाज हे टिपण व्ही. पद्मराज नायडू ह्यांनी लिहून पाठविले. मात्र पहिल्या भागातील बरीच मुख्य प्रकरणे स्वतः शिंदे ह्यांनीच लिहिली. पश्चिम हिंदुस्थानातील प्रार्थनासमाजाची चळवळ, एकेश्वरी धर्मपरिषद, भारतीय निराश्रित साहाय्यकारी मंडळी, इराणातील बहाई धर्माची चळवळ, युरोपातील व अमेरिकेतील युनिटेरियन आणि युनिव्हर्स्यालिस्ट समाज ही प्रकरणे शिंदे ह्यांनी स्वतः लिहिलेली आहेत. हिंदुस्थानातील आणि जगातील उदार धर्मविषयक चळवळीचा इतिहास डोळ्यांसमोर यावा ह्या हेतूने पहिल्या भागातील प्रकरणे तयार केली आहेत.

प्रस्तुत ग्रंथाच्या दुस-या भागामध्ये प्रत्यक्ष गावोगावी असलेल्या समाजाची माहिती नमूद केली आहे. त्यामध्ये बंगाल, बिहार आणि ओरिसा ह्या प्रांतांतील एकशे अकरा ब्राह्मसमाज, मद्रास प्रांतातील ३२ ब्राह्मसमाज, मुंबई प्रांतातील १६ प्रार्थनासमाज, पंजाब आणि संयुक्त प्रांतातील १८ ब्राह्मसमाज व त्याशिवाय लंडन येथील रे. चार्ल्स व्हायसे ह्यांचे थीइस्टिक चर्च अशा एकूण १६८ संस्थांची तपशीलवार माहिती आणि सविस्तर इतिहास आला आहे. प्रत्येक ठिकाणाच्या स्थानिक समाजाच्या सेक्रेटरीचे नाव व पत्ता, सभासदांची संख्या, ह्यांपैकी आनुष्ठानिक किती व हितचिंतक किती ह्यांचा निर्देश; आठवड्यातून सभा कितीवेळा भरते; पोटसंस्थांचा तपशील; स्वतंत्र मंदिर आहे की नाही; मुखपत्र म्हणून वर्तमानपत्रे, मासिके कोणती आहेत; प्रचाराची व्यवस्था कोणती; समाजाच्या वतीने चालविणा-या संस्था कोणत्या, ह्याबद्दलची माहिती अत्यंत कसोशीने गोळा करून ह्या ग्रंथात समाविष्ट केली आहे. एकंदरीत हे पुस्तक समाजाचे प्रचारकार्य करणा-यास, त्याचप्रमाणे अभ्यासकास आणि सामान्य जिज्ञासूस अत्यंत उपयुक्त झालेले आहे.

पुस्तक तयार करण्यासाठी आणि छपाईसाठी आलेला खर्च ब्राह्मो पोस्टल मिशन व बनारस येथील परिषदेच्या शिलकेतून भागविण्यात आला. कोणत्याही स्थानिक समाजावर खर्चाचा भार पडला नाही. एवढ्या परिश्रमाने तयार केलेल्या पुस्तकाबद्दल एक खंत मात्र शिंदे ह्यांच्या मनात कायम राहून गेली. ‘ही पुस्तके ब्राह्मधर्मप्रचारकांना फुकट वाटण्यात येतील, टपालदेखील पडणार नाही. फक्त त्यांनी मागणी करावी’ असे वेळोवेळी जाहीर करूनही कोणा एकाकडूनदेखील मागणी आली नाही. ह्या प्रकारच्या पुस्तकासंबंधी ब्राह्मधर्मप्रचारकांचीच असलेली ही अनास्था शिंदे ह्यांना स्वाभाविकपणेच उद्वेगकारक वाटली. पाश्चात्त्य जगातील कार्यकर्त्यांना मात्र हे पुस्तक फार महत्त्वाचे वाटून त्यांनी त्याची मुक्तकंठाने प्रशंसा केली. ह्या पुस्तकाच्या शेकडो प्रती मुंबई प्रार्थनासमाजात धूळ खात पडल्या होत्या हे आठवून शिंदे ह्यांनी म्हटले आहे, “ब्राह्मधर्म ही प्रार्थना करणारी संस्था आहे, प्रयत्न करणारी नव्हे, असे केव्हा केव्हा विनोदाने सांगण्यात येते. त्यात सत्याचा अंश बराच आहे, असे हा ग्रंथ जोराने पुकारीत आहे.”२

संदर्भ
१.    व्ही. आर. शिंदे, दि थीइस्टिक डिरेक्टरी अँण्ड रिव्हू ऑफ दि लिबरल रिलिजस थॉट अँण्ड वर्क इन दि सिव्हिलाइज्ड वर्ल्ड, मुंबई, १९१२.
२.    विठ्ठल रामजी शिंदे, माझ्या आठवणी व अनुभव, पृ. २०६.

ब्रह्मदेशाची यात्रा

मंगलोरहून परत आल्यानंतर १९२५-२६ साली विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी बौद्ध धर्मासंबंधी विशेष अभ्यास केला. डी.सी. मिशनपासून वियुक्त होण्याचा प्रसंग व त्यानंतर मंगलोर येथे ब्राह्मधर्माचे आचार्य म्हणून गेल्यानंतर वर्षभराच्या कालावधीनंतर तेथूनही पुण्यास परत यावे लागण्याची घटना, यामुळे त्यांच्या मनाला एक प्रकारची अशांतता जाणवत होती. म्हणून पुण्यास आल्यानंतर बौद्ध धर्माचाच त्यांनी विशेष अभ्यास सुरु केला. विशेषतः पाली भाषेतील धम्मपद हा ग्रंथ प्रो. चिं.वि.जोशी यांच्याजवळ वाचल्यापासून मनाला शांती वाटू लागली, असा अनुभव त्यांना आला. याचा वेळेला आपण ब्रह्मदेशाला जावे व तेथील बौद्ध धर्मातील जीवन प्रत्यक्ष पाहावे आणि स्वतः अनुभवावे हा विचार त्यांच्या मनात बळावत चालला. बौद्ध धर्माच्या जिज्ञासेबरोबर ब्रह्मदेशाबद्दल दुसरी एक जिज्ञासा विठ्ठल रामजी शिंदे यांच्या मनात होती. ती म्हणजे तेथील सामाजिक स्थितीचे स्वरुप न्याहाळावे. ब्रह्मदेशातील सामाजिक व कौटुंबिक स्थितीबद्दल त्यांना कुतूहल वाटत होते. ब्रह्मदेशात तर जातिभेद नाही, स्त्री-पुरुषांत समानतेचे नाते आहे, किंबहुना स्त्रियांचा वरचष्मा आहे असे त्यांनी ऐकले होते. या दुहेरी कुतूहलापोटी शिंदे यांनी ब्रह्मदेशाची यात्रा करण्याचे ठरविले. बौद्ध धर्माचे जीवन पाहावे, विशेषतः एकांत विहारात राहून त्या धर्माचे रहस्य अनुभवावे असाही विचार त्यांनी पक्का केला  ते ब्रह्मदेशाच्या यात्रेसाठी निघाले.


१९२७ सालच्या २४ जानेवारीपासून ६ फेब्रुवारीपर्यंत कलकत्त्याला ब्राह्मसमाजाचा वार्षिकोत्सव म्हणजे माघोत्सव होता. या उत्सवाला उपस्थित राहून मग कलकत्त्याहून पुढे रंगूनला जावे असे त्यांनी योजिले. माघोत्सवामध्ये ब्राह्मधर्माच्या प्रचारकांची ऊर्फ मिशनरींची एक परिषद आयोजित करण्यात आली होती. या परिषदेत भाषण करीत असताना शिंदे यांनी 'मी बौद्ध आहे' हे विधान केले. त्यांचे हे विधान ऐकून ब्राह्म मिशनरी बंधू चमकले. अनेकांना त्यांचे हे विधान ऐकून आश्चर्य वाटले, तर काहींना त्यांचे हे विधान रुचले नाही. याबाबतीत शिंदे यांची भूमिका स्वच्छ होती. १९०१ ते ०३ पर्यंत ऑक्सफर्ड येथील मॅंचेस्टर कॉलेजात धर्मशिक्षण घेत असताना प्रो. कार्पेंटर यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी पाली भाषा व बौद्ध धर्म यांचा विशेष अभ्यास केला होता. धर्माच्या अभ्यासासंदर्भात एक प्रकारची ऐतिहासिक दृष्टी त्यांना प्राप्त झाली होती. १९१० साली पुण्यास 'बौद्ध धर्माचा जीर्णोद्धार' या विषयावर व्याख्यान देताना त्यांनी बौद्ध धर्म हा आमचा बिनमोल वरसा आहे असे सांगितले होते. आपल्या हल्लीच्या धार्मिक व सामाजिक जीवनाचा बौद्ध धर्म हा एक मोठा घटक आहे, अशी त्यांची धारणा होती. आपल्या हल्लीच्या धार्मिक व सामाजिक जीवनाचा बौद्ध धर्म हा एक मोठा घटक आहे, अशी त्यांची धारणा होती. बौद्ध धर्म हा प्रत्यक्षार्थवादी (पॉझिटिव्हिस्ट), व्यवहारवादी आणि प्रागतिक आहे ह्या धारणेमुळे बौद्ध धर्माकडे त्यांचा ओढा होता. शिवाय ब्राह्याला तत्त्वत: कोणताच धर्म परका नव्हता. म्हणून ब्राह्म मिशनरीच्या सभेमध्ये त्यांनी वरील प्रकारचे उद्गार काढले. आमच्या ब्राह्मसमाजात जर वेगवेगळ्या धर्मातून माणसे येतात, तर मी बौद्ध धर्मातून आलो असलो तर त्याच वावगे काय? आज जर गौत्मबुद्ध जिवंत होऊन आले तर त्यांना तुम्ही ब्राह्मसमाजात घेणार नाही काय? या प्रकारे शिंदे यांना ह्या वादंगामध्ये युक्तिवाद करावा लागला. अध्यक्षस्थानी गुरुदास चक्रवर्ती हे बौद्ध प्रचारक होते. या विषयावर वाद माजू लागला आहे हे पाहून त्यांनी उठून सांगितले, "श्रीयुत शिंदे यांचा आध्यात्मिक भाव मनात आणा. शब्दावर वाद नको. ब्राह्मसमाज सर्वसंग्राहक आहे आणि शिंदे हे त्याचे नमुनेदार उदाहरण होय. आता ते लवकरच ब्रह्मदेशात बौद्ध धर्म पहावयास जाणार आहेत. त्यांच्या ब्राह्मधर्माचा उदारभाव पाहून तेथील मंडळींचा, त्याप्रमाणे ब्राह्मसमाजाचा फायदाच होईल."


८ फेब्रुवारी १९२७ रोजी रात्रौ शिंदे रंगूनला पोहोचले. रंगून येथील डॉ. पी. के. मुजुमदार यांच्या घरी पाहुणा म्हणून ते राहिले. ब्रह्मदेशात आल्यानंतर धर्मविचाराची देवाणघेवाण करणे हाही त्यांनी आपला एक उद्देश ठेवला होता. ११ फेब्रुवारीला रंगून येथील ब्राह्ममंदिरात त्यांनी 'धर्माचा आत्मा" ( दि सोल ऑफ रिलिजन) या विषयावर व्याख्यान दिले व १२ तारखेस उपासना चालविली. स्थानिक ब्राह्मांच्या मेळाव्यामध्ये शिंदे यांनी 'ब्राह्मबंधूंमध्ये जास्तीजास्त सहकार्य व ऐक्य निर्माण होण्याची आवश्यकता' या विषयावर भाषण दिले आणि ब्रह्मदेशात ब्राह्मधर्माचा प्रसार करण्याच्या चळवळीची आवश्यकता यासंबंधीही प्रतिपादन केले. १३ तारखेस रविवारी रंगून येथील ब्राह्मसमाज मंदिरात इंग्रजीमध्ये त्यांनी उपासना चालविली. रंगून ब्राह्मसमाजाने शिंदे यांच्या गौरवार्थ तारीख १९ रोजी बेगॉल अॅकॅडेमीमध्ये चहापार्टी दिली. दुस-या दिवसापासून त्यांनी आपल्या प्रवासाला प्रारंभ केला.१ दक्षिण ब्रह्मदेशात पाश्चात्त्य सुधारणेचे संस्कार विशेष प्रमाणात झाले होते. शिक्षण, व्यापार, राजकारण यांमध्ये ते संस्कार दिसून येत होते. तर उत्तर ब्रह्मदेशात जुने वळण प्राधान्याने प्रचलित होते. प्रथमत: दक्षिण ब्रह्मदेशामध्ये यात्रा करण्यास विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी सुरुवात केली.


२० फेब्रुवारीला सकाळी रंगूनहून निघून ते मेलोमनला पोहोचले. तेथील मुख्य पॅगोडे पाहून एका वृद्ध फोंजीला(भिक्षूला) भेटून त्याचा मठ पाहिला. नंतर थाईन या इतिहासप्रसिद्ध गावी शिंदे गेले. तेथे एक हजार फूट उंचीवर टेकडीवर असलेला म्या दबे नावाचा रमणीय पॅगोडा पाहिला. ह्या निर्जन आणि एकांतस्थळी शिंदे यांची ध्यानधारणा चांगल्या प्रकारे झाली. तेथील एक विहारात उ कोडन्ना नावाच्या फोंजीला ते भेटले. ते पूर्वाश्रमीचे डेप्युटी कलेक्टर होते. कोणाही प्रांपंचिक गृहस्थास काही काळ बुद्ध भिक्षूची दीक्षा घेऊन परत गृहस्थाश्रमास जाण्याला मुभा असते. ह्या सवलतीला अनुसरून उ कोडन्ना यांनी विश्रांतीसाठी आणि अध्ययनासाठी हा चतुर्थ आश्रम स्वीकारला होता. कोडन्ना यांची भेट शिंदे यांच्या मनाला फार समाधान देणारी वाटली. त्यांच्या भेटीने शांती आणि गंभीरपणा ह्याचा परिणाम त्यांच्या मनावर झाला. त्या विहाराचे वातावरणही आध्यात्मिक भावनांनी भारलेले होते. ह्या वातावरणाचा परिणाम होऊन विठ्ठल रामजी शिंदे यांना वाटले की, आपणही काही काळ बौद्ध धर्माची उपसंपदा (दीक्षा) घ्यावी. उ कोडन्ना हे विचारात अगदी नवीन वाटले. शिंदे यांनी त्यांना विचारले, "बुद्धं शरणं गच्छामि, संघं शरणं गच्छामि, धम्मं शरणं गच्छामि, ही तीन शरण्यरत्ने आहेत खरी. पण बुद्धालाच तेवढे शरण जाऊन माझा बौद्ध धर्मात प्रवेश होऊ शकणार नाही काय? आणि तुम्ही मला दीक्षा देऊ शकाल काय?" शिंदे यांच्या प्रश्नावर त्यांनी स्मितपूर्वक उत्तर दिले, "तुमचा आध्यात्मिक भाव पाहून मला आनंद वाटतो. तुम्हाला बाह्म उपसंपदेची जरूरी तरी काय उरली? शिवाय दीक्षा देण्याचा अधिकार मला नाही. तो मठाधिपतीकडे असतो. मी अद्यापि साधकच आहे.

एकंदरीत तुमच्या भेटीमुळे मला मोठे समाधान झाले." बौद्ध धर्माची दीक्षा घेण्याची प्रबळ उर्मी अण्णासाहेबांच्या मनामध्ये निर्माण झाली होती. तिचा आविष्कार अशा प्रकारे झाला.


२४ फेब्रुवारीला ते पेगूला गेले. तेथे श्वे थ याँ बुद्ध ( उजव्या हातावर मान टेकून निजलेला मोठा पुतळा) पाहिला. मोलेमन, थाटन आणि पेगू अशी स्थळे पाहून २५ ला सायंकाळी ते रंगूनला परत आले व मुजुमदार यांचे पाहुणे म्हणून राहिले. तारीख २६ ला रामदासनवमी होती. त्याचप्रमाणे तानाजी मालुसरे यांची पुण्यतिथीही त्याच दिवशी होती. या निमित्ताने सायंकाळी महाराष्ट्र मंडळाच्या विद्यमाने अण्णासाहेबांनी मयेकर यांच्या घरी 'महाराष्ट्र धर्म' या विषयावर कीर्तन केले. ह्या कीर्तनासाठी त्यांनी मुद्दाम पुढील पद तयार कले. हे पद तयार करताना तानाजी मालुसरे यांची पुण्यतिथी आहे, ही गोष्ट त्यांनी मनात वागविली.

महाराष्ट्र धर्म


बंधु हो भवाचा किल्ला    सर करणे आम्हा सकला ।।धृ।।
सिंहगड तो एकची नोहे    महाराष्ट्रामधला साचा ।।
तान्हाजि नव्हे एकुलता    शेलार मामाचा भाचा ।।
श्री शिवाजी होऊनि गेला   कधी काळी इतिहासाचा ।।


अशी गोष्ट न बोला कधीहि ।।
जीवन ये युद्धहि पाही ।।
दिनरात अंतरी बाहीं ।।


मग काहो स्वस्थसे बसला? ।।१।। बंधुहो...
संत आजवरी जे झाले ते संत नव्हत शिपाई ।।
भव-रणांगणा माझारी झुंझती ते ठाईठाई ।।
येरयेरा देती हाक या म्हणती आम्हालाहि ।।


आम्ही पहा कसे हे भ्रांत ।।
ठेवुनि कपाळी हात ।।
करितसे स्वत:चा घात ।।
चला उठा लागू कामाला ।।२।। बंधुहो...


जग नव्हे मराठ्यापुरते, पसरे ते अनाद्यनंती
राहणीचे जे जे साधे स्वार्थाबहिर जे पाहती ।।
सत्याची भूक जयांना अन्याया जे ना सहती ।।


ते सर्वची अस्सल मराठे ।।
कालदेश केव्हा कोठे ।।
सोडा हे विचार झूट ।।
महाराष्ट्र धर्म अपुला ।।३।। बंधुहो...


रामदास स्वर्गातुनिया ऐकुनि हे आनंदेल ।।
तान्हाजि शिवाचा कलिजा राखेतुनि पुन: उठेल ।।
तुक्याची म-हाटी वाणी कानीमनीं गुंजेल ।।


मग मी-तुपणाचे वारे ।।
निवारुनि जाईल सारे ।।
जगि उठा तुम्ही बारे ।।
महाराष्ट्र । जय जय बोला ।।४।। बंधुहो...


शिंदे यांनी या प्रसंगी गायिलेल्या प्रस्तुत पदावरुन त्यांनी भाषणात केलेल्या प्रतिपादनाची कल्पना येऊ शकते. आपले संत म्हणजे संत नसून संसाररुपी युद्धभूमीवर रात्रंदिवस लढणारे शूर शिपाई होत. सत्यासाठी, नैतिक आचरणासाठी त्यांचा सदैव लढा चाललेला असे ही भूमिका ते विशद करतात. त्याचप्रमाणे मराठा म्हणजे कोण ह्याबद्दलची व्यापक कल्पना ते मांडतात. ज्यांची ज्यांची राहणी साधी आहे; जे स्वार्थाच्या पलीकडे बघतात; ज्यांना सत्याची भूक आहे व ज्यांना अन्याय असह्म वाटतो, ते सर्व अस्सल मराठे होत. मग ते कोणत्याही काळातील व कोणत्याही देशातील असोत. अशा मराठ्यांचा धर्म म्हणजे महाराष्ट्र धर्म होय असे व्यापक स्वरुपाचे प्रतिपादन त्यांनी केलेले दिसते.

 

महाराष्ट्रापासून दूर ब्रह्मदेशासारख्या ठिकाणी असणा-या वेगवेगळ्या जातीच्या मराठी भाषिक मंडळींना त्यांचे हे प्रतिपादन आणि उन्नत विचार स्वाभाविकपणे आवडले असणार.
ब्रह्मदेशातील आपल्या ह्या मुक्कामात विठ्टल रामजी शिंदे विविध महत्त्वपूर्ण विषयांवर श्रोत्यांच्या स्वरुपानुसार भाषणे देत होते. २ मार्चला मिसेस मुजुमदार यांनी आपल्या घरी काही बायकांना बोलावले होते. ह्या स्त्रियांच्या पुढे त्यांनी 'महाराष्ट्रातील बायकांची कामे' ह्या विषयावर भाषण केले. आपल्या कुटुंबव्यवस्थेत स्त्रियांची भूमिका किती महत्त्वपूर्ण असते याचे शिंदे यांनी वेळोवेळी आपल्या लेखनातून तसेच भाषणातून प्रतिपादन केलेले आहे.


मुख्यत: कौटुंबिक पातळीवरील महत्त्वाचे निर्णय घेणे व मुलांवर योग्य संस्कार करणे हे मौलिक स्वरुपाचे काम आपल्याकडील स्त्रिया करीत आलेल्या आहेत व जिजाबाईंसारख्या स्त्री-रत्नांची परंपरा महाराष्ट्रात पूर्वीपासून आहे असे त्यांचे मत होते. या स्वरुपाचे स्त्रियांना रुचेल असे व अमलात आणता येऊ शकेल अशा प्रकारचे प्रतिपादन विठ्ठल सामजी शिंदे यांनी केले असावे. तारीख ५ मार्च रोजी लक्ष्मीनारायण धर्मशाळेत 'बृहद् हिंदू धर्म आणि जनतेचा उद्धार' या विषयावर इंग्रजीत भाषण केले.


६ मार्च १९२७ रोजी अण्णासाहेबांनी 'महाराष्ट्र मित्रमंडळी'च्या वार्षिक सभेत अध्यक्ष या नात्याने भाषण केले. त्यांच्या भाषणाचा विषय 'हिंदू धर्माची जागृती' हा असावा असे उपलब्ध टिपणावरुन दिसून येते.२ अण्णासाहेबांनी 'हिंदू धर्माची जागृती' ह्या विषयावर दिलेल्या व्याख्यानात ऐतिहासिक दृष्टिकोणातून हिंदुस्थानात झालेल्या धर्मविषयक उलाढालींचा वेध घेत मौलिक स्वरुपाचे विचार मांडले. ह्या टिपणात हिंदू धर्माचे विशेष नोंदविले आहेत, ते अस: १) अनैतिहासिक २) व्यापक ३) संग्राहक ४) म्हातारा धर्म आणि ५) झोपाळू. टिपणात पुढे त्यांनी नमूद केले आहे की, हिंदू, ख्रिस्ती, मुसलमान, चिनी, बौद्ध, जैन वगैरे भिन्न धर्म नाहीत. धर्म एक; पंथ निराळे.


मोक्षधर्म आणि व्यवहारधर्म असा भेद कल्पून त्यांनी म्हटले आहे. मोक्षधर्म सर्वत्र एकच. तरी व्यवहारधर्मामुळे पंथ निराळे. एकं सत् विप्रा: बहुधा वदंति.


मोक्षाची बाजू सनातन असल्याने तिला झोप नाही व ती असामान्य ऋषिप्रणीत आहे. पण व्यावहारिक बाजूत मात्र झोप व जागृती असे हेलकावे (दिसतात.)


धर्माची सुधारणा म्हणून जी आहे ती ह्या व्यावहारिक ऊर्फ युगधर्मातच आहे. इतर धर्मपंथ जन्मण्यापूर्वी म्हणजे बुद्धकालीच हिंदू धर्मपंथाला म्हातारपण आले. बौद्ध व जैन धर्म ही पहिली सुधारणा ऊर्फ जागृती. बौद्ध सुधारणा ही जुनी झाल्यावर भागवत धर्माची दुसरी जागृती. हल्लीच्या (प्रार्थना) समाजधर्माच्या हेटाळणीप्रमाणेच सर्व पूर्व जागृतीचीही (हेटाळणी) झाली. झोपाळू मनुष्य झटकन न उठता आळेपिळे देतो तशीच ही हेटाळणी आहे. एक जागा झाला म्हणजे दुस-या झोपाळूची थट्टा करतो.


शंभर वर्षांत ह्या समाजाने जी कामगिरी केली ती आज म्हातारा हिंदू धर्म आता कबूल करीत आहे. ७ मार्च रोजी ते उत्तर ब्रह्मदेश पाहण्यासाठी मंडालेला निघाले. ८ मार्च रोजी मंडालेला पोहोचल्यानंतर दत्तात्रय सखाराम नागवंशे यांच्याकडे त्यांनी मुक्काम केला. नागवंशे हे मंडाले-मदाया रेल्वेत उपविभागीय अधिकारी होते. अहमदाबादचे डॉ. पायगुडे हे त्यांना भेटले. तारीख १० ला मंडाले येथील टेकडीवर श्वे या दो बुद्धाचा २५ फूट उंचीचा हात वर करुन उभा असलेला पुतळा पाहिला. मंडाले येथील मुख्य देवळातील महात्मा मुनीचा (बुद्धाचा) भव्य पितळी पुतळा तारीख ११ रोजी पाहिला. ह्या देवळामध्ये भाविकांची सतत गर्दी असे. बाहेरच्या अंगणात असलेल्या स्वच्छ तळ्यातून जिवंत मासे धरून काही लोक विक्रीस ठेवीत, आपण ते विकत घेऊन पुन्हा पाण्यात सोडल्यास पुण्य लागते अशी भाविक लोकांची समजूत असे. शिंदे यांनी म्हटले आहे, "पुन्हा पुन्हा तेच तेच मासे धरल्याने ते इतके माणसाळून गेले होते की, ते आपोआप टोपलीत येऊन पडत."


मंडाले येथील मुक्कामात शिंदे यांनी जुन्या राजाचा वाडा पाहिला. टिळकांना जेथे ठेवले होते तो राजकीय तुरुंगही पाहिला. अण्णासाहेब शिंदे जेथे जातील-मग ते पॅरिस असो की मंडाले असो-तेथील समाजशास्त्रज्ञांची आवर्जून भेट घेत असत व त्यांच्याकडून नवी माहिती मिळविण्याचा व आपले कुतूहल पूर्ण करुन घेण्याचा प्रयत्न करीत असत. मंडालेहून काही अंतरावर मेमियो हे हवा खाण्याचे सुमारे ३५०० फूट उंचीवर वसलेले ठिकाण आहे. तेथे टॉ सिन को या नावाच्या वास्तुशास्त्रज्ञाकडे एक दिवस त्यांनी पाहुणा म्हणून व्यतीत केला. हे विद्वान त्यांना ब्रह्मदेशाचे डॉ. भांडारकरच वाटले. त्यांच्याशी ब्रह्मी पुरातत्त्व वास्तुविषयासंबंधी शिंदे यांनी विचारविनिमय केला. शिंदे यांची फकिरीवृत्ती दिसत असूनही त्यांच्या ठिकाणी असलेली शोधक बुद्धी पाहून त्यांना आश्चर्य वाटले व तसे त्यांनी बोलून दाखविले. हे विद्वान गृहस्थ युरोपियन थाटात राहत असत. टेबलावर जेवीत असताना शिंदे यांनी एका चमत्कारिक विषयाबद्दलची पृच्छा केली. ब्रह्मी लोक मृतमांस खातात असे त्यांनी ऐकले होते. परंतु अधिकारवाणीने कोणी उलगडा अद्यापि त्यांच्याजवळ केलेला नव्हता म्हणून हा विषयमोठ्या नम्रपणे टॉसाहेबांकडे काढला. ब्रह्मी माणसे मृतमांस खातात हे त्यांनी कबूल करुन सगळीच माणसे मेलेल्या जनावराचेच मांस खातात, मग तो प्राणी मेलेला असो की मारलेला असो, असे एक प्रकारच्या आक्रमकपणाने सांगितले. खाते वेळी त्या प्राण्याचे मांस शुद्ध असणे महत्त्वाचे होय असे त्यांनी सांगितले.

ब्रह्मदेशाची यात्रा

मंगलोरहून परत आल्यानंतर १९२५-२६ साली विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी बौद्ध धर्मासंबंधी विशेष अभ्यास केला. डी.सी. मिशनपासून वियुक्त होण्याचा प्रसंग व त्यानंतर मंगलोर येथे ब्राह्मधर्माचे आचार्य म्हणून गेल्यानंतर वर्षभराच्या कालावधीनंतर तेथूनही पुण्यास परत यावे लागण्याची घटना, यामुळे त्यांच्या मनाला एक प्रकारची अशांतता जाणवत होती. म्हणून पुण्यास आल्यानंतर बौद्ध धर्माचाच त्यांनी विशेष अभ्यास सुरु केला. विशेषतः पाली भाषेतील धम्मपद हा ग्रंथ प्रो. चिं.वि.जोशी यांच्याजवळ वाचल्यापासून मनाला शांती वाटू लागली, असा अनुभव त्यांना आला. याचा वेळेला आपण ब्रह्मदेशाला जावे व तेथील बौद्ध धर्मातील जीवन प्रत्यक्ष पाहावे आणि स्वतः अनुभवावे हा विचार त्यांच्या मनात बळावत चालला. बौद्ध धर्माच्या जिज्ञासेबरोबर ब्रह्मदेशाबद्दल दुसरी एक जिज्ञासा विठ्ठल रामजी शिंदे यांच्या मनात होती. ती म्हणजे तेथील सामाजिक स्थितीचे स्वरुप न्याहाळावे. ब्रह्मदेशातील सामाजिक व कौटुंबिक स्थितीबद्दल त्यांना कुतूहल वाटत होते. ब्रह्मदेशात तर जातिभेद नाही, स्त्री-पुरुषांत समानतेचे नाते आहे, किंबहुना स्त्रियांचा वरचष्मा आहे असे त्यांनी ऐकले होते. या दुहेरी कुतूहलापोटी शिंदे यांनी ब्रह्मदेशाची यात्रा करण्याचे ठरविले. बौद्ध धर्माचे जीवन पाहावे, विशेषतः एकांत विहारात राहून त्या धर्माचे रहस्य अनुभवावे असाही विचार त्यांनी पक्का केला  ते ब्रह्मदेशाच्या यात्रेसाठी निघाले.


१९२७ सालच्या २४ जानेवारीपासून ६ फेब्रुवारीपर्यंत कलकत्त्याला ब्राह्मसमाजाचा वार्षिकोत्सव म्हणजे माघोत्सव होता. या उत्सवाला उपस्थित राहून मग कलकत्त्याहून पुढे रंगूनला जावे असे त्यांनी योजिले. माघोत्सवामध्ये ब्राह्मधर्माच्या प्रचारकांची ऊर्फ मिशनरींची एक परिषद आयोजित करण्यात आली होती. या परिषदेत भाषण करीत असताना शिंदे यांनी 'मी बौद्ध आहे' हे विधान केले. त्यांचे हे विधान ऐकून ब्राह्म मिशनरी बंधू चमकले. अनेकांना त्यांचे हे विधान ऐकून आश्चर्य वाटले, तर काहींना त्यांचे हे विधान रुचले नाही. याबाबतीत शिंदे यांची भूमिका स्वच्छ होती. १९०१ ते ०३ पर्यंत ऑक्सफर्ड येथील मॅंचेस्टर कॉलेजात धर्मशिक्षण घेत असताना प्रो. कार्पेंटर यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी पाली भाषा व बौद्ध धर्म यांचा विशेष अभ्यास केला होता. धर्माच्या अभ्यासासंदर्भात एक प्रकारची ऐतिहासिक दृष्टी त्यांना प्राप्त झाली होती. १९१० साली पुण्यास 'बौद्ध धर्माचा जीर्णोद्धार' या विषयावर व्याख्यान देताना त्यांनी बौद्ध धर्म हा आमचा बिनमोल वरसा आहे असे सांगितले होते. आपल्या हल्लीच्या धार्मिक व सामाजिक जीवनाचा बौद्ध धर्म हा एक मोठा घटक आहे, अशी त्यांची धारणा होती. आपल्या हल्लीच्या धार्मिक व सामाजिक जीवनाचा बौद्ध धर्म हा एक मोठा घटक आहे, अशी त्यांची धारणा होती. बौद्ध धर्म हा प्रत्यक्षार्थवादी (पॉझिटिव्हिस्ट), व्यवहारवादी आणि प्रागतिक आहे ह्या धारणेमुळे बौद्ध धर्माकडे त्यांचा ओढा होता. शिवाय ब्राह्याला तत्त्वत: कोणताच धर्म परका नव्हता. म्हणून ब्राह्म मिशनरीच्या सभेमध्ये त्यांनी वरील प्रकारचे उद्गार काढले. आमच्या ब्राह्मसमाजात जर वेगवेगळ्या धर्मातून माणसे येतात, तर मी बौद्ध धर्मातून आलो असलो तर त्याच वावगे काय? आज जर गौत्मबुद्ध जिवंत होऊन आले तर त्यांना तुम्ही ब्राह्मसमाजात घेणार नाही काय? या प्रकारे शिंदे यांना ह्या वादंगामध्ये युक्तिवाद करावा लागला. अध्यक्षस्थानी गुरुदास चक्रवर्ती हे बौद्ध प्रचारक होते. या विषयावर वाद माजू लागला आहे हे पाहून त्यांनी उठून सांगितले, "श्रीयुत शिंदे यांचा आध्यात्मिक भाव मनात आणा. शब्दावर वाद नको. ब्राह्मसमाज सर्वसंग्राहक आहे आणि शिंदे हे त्याचे नमुनेदार उदाहरण होय. आता ते लवकरच ब्रह्मदेशात बौद्ध धर्म पहावयास जाणार आहेत. त्यांच्या ब्राह्मधर्माचा उदारभाव पाहून तेथील मंडळींचा, त्याप्रमाणे ब्राह्मसमाजाचा फायदाच होईल."


८ फेब्रुवारी १९२७ रोजी रात्रौ शिंदे रंगूनला पोहोचले. रंगून येथील डॉ. पी. के. मुजुमदार यांच्या घरी पाहुणा म्हणून ते राहिले. ब्रह्मदेशात आल्यानंतर धर्मविचाराची देवाणघेवाण करणे हाही त्यांनी आपला एक उद्देश ठेवला होता. ११ फेब्रुवारीला रंगून येथील ब्राह्ममंदिरात त्यांनी 'धर्माचा आत्मा" ( दि सोल ऑफ रिलिजन) या विषयावर व्याख्यान दिले व १२ तारखेस उपासना चालविली. स्थानिक ब्राह्मांच्या मेळाव्यामध्ये शिंदे यांनी 'ब्राह्मबंधूंमध्ये जास्तीजास्त सहकार्य व ऐक्य निर्माण होण्याची आवश्यकता' या विषयावर भाषण दिले आणि ब्रह्मदेशात ब्राह्मधर्माचा प्रसार करण्याच्या चळवळीची आवश्यकता यासंबंधीही प्रतिपादन केले. १३ तारखेस रविवारी रंगून येथील ब्राह्मसमाज मंदिरात इंग्रजीमध्ये त्यांनी उपासना चालविली. रंगून ब्राह्मसमाजाने शिंदे यांच्या गौरवार्थ तारीख १९ रोजी बेगॉल अॅकॅडेमीमध्ये चहापार्टी दिली. दुस-या दिवसापासून त्यांनी आपल्या प्रवासाला प्रारंभ केला.१ दक्षिण ब्रह्मदेशात पाश्चात्त्य सुधारणेचे संस्कार विशेष प्रमाणात झाले होते. शिक्षण, व्यापार, राजकारण यांमध्ये ते संस्कार दिसून येत होते. तर उत्तर ब्रह्मदेशात जुने वळण प्राधान्याने प्रचलित होते. प्रथमत: दक्षिण ब्रह्मदेशामध्ये यात्रा करण्यास विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी सुरुवात केली.


२० फेब्रुवारीला सकाळी रंगूनहून निघून ते मेलोमनला पोहोचले. तेथील मुख्य पॅगोडे पाहून एका वृद्ध फोंजीला(भिक्षूला) भेटून त्याचा मठ पाहिला. नंतर थाईन या इतिहासप्रसिद्ध गावी शिंदे गेले. तेथे एक हजार फूट उंचीवर टेकडीवर असलेला म्या दबे नावाचा रमणीय पॅगोडा पाहिला. ह्या निर्जन आणि एकांतस्थळी शिंदे यांची ध्यानधारणा चांगल्या प्रकारे झाली. तेथील एक विहारात उ कोडन्ना नावाच्या फोंजीला ते भेटले. ते पूर्वाश्रमीचे डेप्युटी कलेक्टर होते. कोणाही प्रांपंचिक गृहस्थास काही काळ बुद्ध भिक्षूची दीक्षा घेऊन परत गृहस्थाश्रमास जाण्याला मुभा असते. ह्या सवलतीला अनुसरून उ कोडन्ना यांनी विश्रांतीसाठी आणि अध्ययनासाठी हा चतुर्थ आश्रम स्वीकारला होता. कोडन्ना यांची भेट शिंदे यांच्या मनाला फार समाधान देणारी वाटली. त्यांच्या भेटीने शांती आणि गंभीरपणा ह्याचा परिणाम त्यांच्या मनावर झाला. त्या विहाराचे वातावरणही आध्यात्मिक भावनांनी भारलेले होते. ह्या वातावरणाचा परिणाम होऊन विठ्ठल रामजी शिंदे यांना वाटले की, आपणही काही काळ बौद्ध धर्माची उपसंपदा (दीक्षा) घ्यावी. उ कोडन्ना हे विचारात अगदी नवीन वाटले. शिंदे यांनी त्यांना विचारले, "बुद्धं शरणं गच्छामि, संघं शरणं गच्छामि, धम्मं शरणं गच्छामि, ही तीन शरण्यरत्ने आहेत खरी. पण बुद्धालाच तेवढे शरण जाऊन माझा बौद्ध धर्मात प्रवेश होऊ शकणार नाही काय? आणि तुम्ही मला दीक्षा देऊ शकाल काय?" शिंदे यांच्या प्रश्नावर त्यांनी स्मितपूर्वक उत्तर दिले, "तुमचा आध्यात्मिक भाव पाहून मला आनंद वाटतो. तुम्हाला बाह्म उपसंपदेची जरूरी तरी काय उरली? शिवाय दीक्षा देण्याचा अधिकार मला नाही. तो मठाधिपतीकडे असतो. मी अद्यापि साधकच आहे.

एकंदरीत तुमच्या भेटीमुळे मला मोठे समाधान झाले." बौद्ध धर्माची दीक्षा घेण्याची प्रबळ उर्मी अण्णासाहेबांच्या मनामध्ये निर्माण झाली होती. तिचा आविष्कार अशा प्रकारे झाला.


२४ फेब्रुवारीला ते पेगूला गेले. तेथे श्वे थ याँ बुद्ध ( उजव्या हातावर मान टेकून निजलेला मोठा पुतळा) पाहिला. मोलेमन, थाटन आणि पेगू अशी स्थळे पाहून २५ ला सायंकाळी ते रंगूनला परत आले व मुजुमदार यांचे पाहुणे म्हणून राहिले. तारीख २६ ला रामदासनवमी होती. त्याचप्रमाणे तानाजी मालुसरे यांची पुण्यतिथीही त्याच दिवशी होती. या निमित्ताने सायंकाळी महाराष्ट्र मंडळाच्या विद्यमाने अण्णासाहेबांनी मयेकर यांच्या घरी 'महाराष्ट्र धर्म' या विषयावर कीर्तन केले. ह्या कीर्तनासाठी त्यांनी मुद्दाम पुढील पद तयार कले. हे पद तयार करताना तानाजी मालुसरे यांची पुण्यतिथी आहे, ही गोष्ट त्यांनी मनात वागविली.

महाराष्ट्र धर्म


बंधु हो भवाचा किल्ला    सर करणे आम्हा सकला ।।धृ।।
सिंहगड तो एकची नोहे    महाराष्ट्रामधला साचा ।।
तान्हाजि नव्हे एकुलता    शेलार मामाचा भाचा ।।
श्री शिवाजी होऊनि गेला   कधी काळी इतिहासाचा ।।


अशी गोष्ट न बोला कधीहि ।।
जीवन ये युद्धहि पाही ।।
दिनरात अंतरी बाहीं ।।


मग काहो स्वस्थसे बसला? ।।१।। बंधुहो...
संत आजवरी जे झाले ते संत नव्हत शिपाई ।।
भव-रणांगणा माझारी झुंझती ते ठाईठाई ।।
येरयेरा देती हाक या म्हणती आम्हालाहि ।।


आम्ही पहा कसे हे भ्रांत ।।
ठेवुनि कपाळी हात ।।
करितसे स्वत:चा घात ।।
चला उठा लागू कामाला ।।२।। बंधुहो...


जग नव्हे मराठ्यापुरते, पसरे ते अनाद्यनंती
राहणीचे जे जे साधे स्वार्थाबहिर जे पाहती ।।
सत्याची भूक जयांना अन्याया जे ना सहती ।।


ते सर्वची अस्सल मराठे ।।
कालदेश केव्हा कोठे ।।
सोडा हे विचार झूट ।।
महाराष्ट्र धर्म अपुला ।।३।। बंधुहो...


रामदास स्वर्गातुनिया ऐकुनि हे आनंदेल ।।
तान्हाजि शिवाचा कलिजा राखेतुनि पुन: उठेल ।।
तुक्याची म-हाटी वाणी कानीमनीं गुंजेल ।।


मग मी-तुपणाचे वारे ।।
निवारुनि जाईल सारे ।।
जगि उठा तुम्ही बारे ।।
महाराष्ट्र । जय जय बोला ।।४।। बंधुहो...


शिंदे यांनी या प्रसंगी गायिलेल्या प्रस्तुत पदावरुन त्यांनी भाषणात केलेल्या प्रतिपादनाची कल्पना येऊ शकते. आपले संत म्हणजे संत नसून संसाररुपी युद्धभूमीवर रात्रंदिवस लढणारे शूर शिपाई होत. सत्यासाठी, नैतिक आचरणासाठी त्यांचा सदैव लढा चाललेला असे ही भूमिका ते विशद करतात. त्याचप्रमाणे मराठा म्हणजे कोण ह्याबद्दलची व्यापक कल्पना ते मांडतात. ज्यांची ज्यांची राहणी साधी आहे; जे स्वार्थाच्या पलीकडे बघतात; ज्यांना सत्याची भूक आहे व ज्यांना अन्याय असह्म वाटतो, ते सर्व अस्सल मराठे होत. मग ते कोणत्याही काळातील व कोणत्याही देशातील असोत. अशा मराठ्यांचा धर्म म्हणजे महाराष्ट्र धर्म होय असे व्यापक स्वरुपाचे प्रतिपादन त्यांनी केलेले दिसते.

 

महाराष्ट्रापासून दूर ब्रह्मदेशासारख्या ठिकाणी असणा-या वेगवेगळ्या जातीच्या मराठी भाषिक मंडळींना त्यांचे हे प्रतिपादन आणि उन्नत विचार स्वाभाविकपणे आवडले असणार.
ब्रह्मदेशातील आपल्या ह्या मुक्कामात विठ्टल रामजी शिंदे विविध महत्त्वपूर्ण विषयांवर श्रोत्यांच्या स्वरुपानुसार भाषणे देत होते. २ मार्चला मिसेस मुजुमदार यांनी आपल्या घरी काही बायकांना बोलावले होते. ह्या स्त्रियांच्या पुढे त्यांनी 'महाराष्ट्रातील बायकांची कामे' ह्या विषयावर भाषण केले. आपल्या कुटुंबव्यवस्थेत स्त्रियांची भूमिका किती महत्त्वपूर्ण असते याचे शिंदे यांनी वेळोवेळी आपल्या लेखनातून तसेच भाषणातून प्रतिपादन केलेले आहे.


मुख्यत: कौटुंबिक पातळीवरील महत्त्वाचे निर्णय घेणे व मुलांवर योग्य संस्कार करणे हे मौलिक स्वरुपाचे काम आपल्याकडील स्त्रिया करीत आलेल्या आहेत व जिजाबाईंसारख्या स्त्री-रत्नांची परंपरा महाराष्ट्रात पूर्वीपासून आहे असे त्यांचे मत होते. या स्वरुपाचे स्त्रियांना रुचेल असे व अमलात आणता येऊ शकेल अशा प्रकारचे प्रतिपादन विठ्ठल सामजी शिंदे यांनी केले असावे. तारीख ५ मार्च रोजी लक्ष्मीनारायण धर्मशाळेत 'बृहद् हिंदू धर्म आणि जनतेचा उद्धार' या विषयावर इंग्रजीत भाषण केले.


६ मार्च १९२७ रोजी अण्णासाहेबांनी 'महाराष्ट्र मित्रमंडळी'च्या वार्षिक सभेत अध्यक्ष या नात्याने भाषण केले. त्यांच्या भाषणाचा विषय 'हिंदू धर्माची जागृती' हा असावा असे उपलब्ध टिपणावरुन दिसून येते.२ अण्णासाहेबांनी 'हिंदू धर्माची जागृती' ह्या विषयावर दिलेल्या व्याख्यानात ऐतिहासिक दृष्टिकोणातून हिंदुस्थानात झालेल्या धर्मविषयक उलाढालींचा वेध घेत मौलिक स्वरुपाचे विचार मांडले. ह्या टिपणात हिंदू धर्माचे विशेष नोंदविले आहेत, ते अस: १) अनैतिहासिक २) व्यापक ३) संग्राहक ४) म्हातारा धर्म आणि ५) झोपाळू. टिपणात पुढे त्यांनी नमूद केले आहे की, हिंदू, ख्रिस्ती, मुसलमान, चिनी, बौद्ध, जैन वगैरे भिन्न धर्म नाहीत. धर्म एक; पंथ निराळे.


मोक्षधर्म आणि व्यवहारधर्म असा भेद कल्पून त्यांनी म्हटले आहे. मोक्षधर्म सर्वत्र एकच. तरी व्यवहारधर्मामुळे पंथ निराळे. एकं सत् विप्रा: बहुधा वदंति.


मोक्षाची बाजू सनातन असल्याने तिला झोप नाही व ती असामान्य ऋषिप्रणीत आहे. पण व्यावहारिक बाजूत मात्र झोप व जागृती असे हेलकावे (दिसतात.)


धर्माची सुधारणा म्हणून जी आहे ती ह्या व्यावहारिक ऊर्फ युगधर्मातच आहे. इतर धर्मपंथ जन्मण्यापूर्वी म्हणजे बुद्धकालीच हिंदू धर्मपंथाला म्हातारपण आले. बौद्ध व जैन धर्म ही पहिली सुधारणा ऊर्फ जागृती. बौद्ध सुधारणा ही जुनी झाल्यावर भागवत धर्माची दुसरी जागृती. हल्लीच्या (प्रार्थना) समाजधर्माच्या हेटाळणीप्रमाणेच सर्व पूर्व जागृतीचीही (हेटाळणी) झाली. झोपाळू मनुष्य झटकन न उठता आळेपिळे देतो तशीच ही हेटाळणी आहे. एक जागा झाला म्हणजे दुस-या झोपाळूची थट्टा करतो.


शंभर वर्षांत ह्या समाजाने जी कामगिरी केली ती आज म्हातारा हिंदू धर्म आता कबूल करीत आहे. ७ मार्च रोजी ते उत्तर ब्रह्मदेश पाहण्यासाठी मंडालेला निघाले. ८ मार्च रोजी मंडालेला पोहोचल्यानंतर दत्तात्रय सखाराम नागवंशे यांच्याकडे त्यांनी मुक्काम केला. नागवंशे हे मंडाले-मदाया रेल्वेत उपविभागीय अधिकारी होते. अहमदाबादचे डॉ. पायगुडे हे त्यांना भेटले. तारीख १० ला मंडाले येथील टेकडीवर श्वे या दो बुद्धाचा २५ फूट उंचीचा हात वर करुन उभा असलेला पुतळा पाहिला. मंडाले येथील मुख्य देवळातील महात्मा मुनीचा (बुद्धाचा) भव्य पितळी पुतळा तारीख ११ रोजी पाहिला. ह्या देवळामध्ये भाविकांची सतत गर्दी असे. बाहेरच्या अंगणात असलेल्या स्वच्छ तळ्यातून जिवंत मासे धरून काही लोक विक्रीस ठेवीत, आपण ते विकत घेऊन पुन्हा पाण्यात सोडल्यास पुण्य लागते अशी भाविक लोकांची समजूत असे. शिंदे यांनी म्हटले आहे, "पुन्हा पुन्हा तेच तेच मासे धरल्याने ते इतके माणसाळून गेले होते की, ते आपोआप टोपलीत येऊन पडत."


मंडाले येथील मुक्कामात शिंदे यांनी जुन्या राजाचा वाडा पाहिला. टिळकांना जेथे ठेवले होते तो राजकीय तुरुंगही पाहिला. अण्णासाहेब शिंदे जेथे जातील-मग ते पॅरिस असो की मंडाले असो-तेथील समाजशास्त्रज्ञांची आवर्जून भेट घेत असत व त्यांच्याकडून नवी माहिती मिळविण्याचा व आपले कुतूहल पूर्ण करुन घेण्याचा प्रयत्न करीत असत. मंडालेहून काही अंतरावर मेमियो हे हवा खाण्याचे सुमारे ३५०० फूट उंचीवर वसलेले ठिकाण आहे. तेथे टॉ सिन को या नावाच्या वास्तुशास्त्रज्ञाकडे एक दिवस त्यांनी पाहुणा म्हणून व्यतीत केला. हे विद्वान त्यांना ब्रह्मदेशाचे डॉ. भांडारकरच वाटले. त्यांच्याशी ब्रह्मी पुरातत्त्व वास्तुविषयासंबंधी शिंदे यांनी विचारविनिमय केला. शिंदे यांची फकिरीवृत्ती दिसत असूनही त्यांच्या ठिकाणी असलेली शोधक बुद्धी पाहून त्यांना आश्चर्य वाटले व तसे त्यांनी बोलून दाखविले. हे विद्वान गृहस्थ युरोपियन थाटात राहत असत. टेबलावर जेवीत असताना शिंदे यांनी एका चमत्कारिक विषयाबद्दलची पृच्छा केली. ब्रह्मी लोक मृतमांस खातात असे त्यांनी ऐकले होते. परंतु अधिकारवाणीने कोणी उलगडा अद्यापि त्यांच्याजवळ केलेला नव्हता म्हणून हा विषयमोठ्या नम्रपणे टॉसाहेबांकडे काढला. ब्रह्मी माणसे मृतमांस खातात हे त्यांनी कबूल करुन सगळीच माणसे मेलेल्या जनावराचेच मांस खातात, मग तो प्राणी मेलेला असो की मारलेला असो, असे एक प्रकारच्या आक्रमकपणाने सांगितले. खाते वेळी त्या प्राण्याचे मांस शुद्ध असणे महत्त्वाचे होय असे त्यांनी सांगितले.


१३ मार्च रोजी अण्णासाहेब शिंदे हे मंडालेहून दक्षिणेकडे ८ मैलावर असलेल्या अमरपुरा या गावी साँडर्स वीव्हिंग इन्सिटयूटचे प्राचार्य श्री. महादेवराव मांडे यांच्याकडे उतरले. एक दिवस व त्यांच्याकडे राहिले व पुढील १४ ते १८ तारखेपर्यंत सगाईन टेकडीवरील विहारात राहिले. तारीख १८ ला अमरपु-यास परत आल्यानंतर दोन दिवस ते अमरपुरा व मंडाले येथे राहिले.


दक्षिण ब्रह्मदेशात रंगून येथे ब्राह्मसमाज व महाराष्ट्र मित्र मंडळी ह्या दोन संस्था कार्यरत होत्या. परंतु येथील मंडळीस धर्माविषयी विशेष कळकळ आहे असे प्रारंभी विठ्ठल शिंदे यांना वाटले नाही. ब्राह्मसमाजात डॉ. पी. के. मुजुमदार व महाराष्ट्र मित्रमंडळीत श्री.रा.न. सबनीस हे दोन कळकळीचे पुरुष वाटले. सबनीस हे बर्मा रेल्वेच्या हिशोब खात्यात अधिकारी होते. उत्तरेकडे मंडाले येथे दत्तोपंत सखाराम नागवंशे आणि अमरपुरा येथे महादेवराव मांडे आणि त्यांच्या कुटुंबातील मंडळी ह्यांना जरी ब्राह्मसमाजाविषयी त्यांच्या मनात विशेष आदर निर्माण झाला. श्री. मांडे यांच्या इच्छेनुसार त्यांच्या घरी शिंदे यांनी ब्रह्मोपासना केली. सौ. मांडे व त्यांचा मुलगा विद्याधर हे श्रद्धेने उपासनेस बसले होते. मंडालेहून येऊन नागवंशे, भिडे ही मंडळीही हजर होती. ह्या उपासनेचा सर्वांवर एवढा इष्ट परिणाम घडला की, पुढील रविवारी सगाईनवरुन आल्यावर श्री. मांडे, पायगुडे, नागवंशे ह्या तिघांच्या कुटुंबातील मंडळीनी नागवंशे यांच्या बंगल्यावर सर्व दिवस उपासना, चिंतन, भजन, संभाषण यांमध्ये घालविण्याचे ठरविले. अण्णासाहेब शिंदे यांच्या वास्तव्याचा ह्या सर्वच मंडळींवर अत्यंत अनुकूल असा प्रभाव पडला. शिंदे यांच्या तेथील वास्तव्यात मांडे यांच्या घरी वरचेवर कौटुंबिक उपासना होई.


ब्रह्मदेशातील बौद्धधर्माची वर्तमानस्थिती अवलोकन करावी. तेथील बौद्ध मठ, विहार यांचे निरीक्षण करावे व शक्य तेथे जमेल तेवढा वेळ एकांतवासात ध्यानधारणा करावी हाही एक प्रमुख उद्देश ठेवून विठ्ठल रामजी शिंदे ब्रह्मदेशातील यात्रेवर निघाले होते. रंगून येथे श्वे डगून पँगोडा हे मोठे मंदिर त्यांनी पाहिले. श्रावण, कार्तिक, फाल्गुन अशा तीन महिन्यांमध्ये तेथे धार्मिकांचा मोठा मेळावा जमतो. त्या वेळी अन्नाच्या राशीच्या राशी जमा होतात. पण नैवेद्याचे हे अन्न वरिष्ठवर्गीय कोणीही खात नाहीत. ते फयाचून नावाच्या अस्पृश्यांना देण्यात येते. ह्या मंदिरातील लाकडी काम विठ्ठल रामजी शिंदे यांना फारच सुरेख वाटले. देवळाचे अंगण झाडण्यात पुण्य लाभले अशी धारणा असल्याने श्रीमंत व सभ्य कुटुंबातील लोकही देवळाचे अंगण झाडताना आढळत. हा पँगोडा टेकडीवर ३०० फूट उंचीवर बांधण्यात आलेला आहे. देवळात ठिकठिकाणी शेकडो मूर्ती दिसतात. सर्व प्रकारचे लोक देवळामध्ये प्रवेश करतात. कोणालाही तेथे बंदी नाही. ह्या देवळातील गंभीर वातावरणाचा शिंदे यांच्या मनावर उत्तम परिणाम झाला.


शिंदे यांनी बघितलेले दुसरे ठिकाण म्हणजे सगाईन टेकडीवरील महाशिव चाँग हे धर्मक्षेत्र होय. ब्रह्मी भाषेत विहाराला अथवा मठाला चाँग म्हणतात. ह्या टेकडीवर बौद्ध भिक्षू आणि भिक्षुणींचे मिळून सुमारे चारशे विहार अथवा मठ त्यांना आढळले. भिक्षूंची संखअया एक हजार व भिक्षुणींची संख्या त्या वेळी सुमारे दोन हजार होती. श्रीयुत महादेवराव मांडे यांच्या प्रयत्नामुळे शिंदे सगाईन टेकडीवर राहण्याची उत्तम व्यवस्था झाली होती. ते सगाईन गावी राहणा-या उ माँ माँ नावाच्या श्रीमंत पारशी गृहस्थाकडे श्री. वासुदेव भिडे ह्यांच्यासह उतरले. श्री. भिडे ह्या पेन्शनर गृहस्थाला महादेवराव मांडे दुभाषी म्हणून पाठविले होते. भिडे यांना ब्रह्मी इंग्रजी व मराठी या भाषा उत्तम अवगत होत्या.

 

ब्रह्मदेशाच्या सार्वजनिक बांधकाम खात्यात उपविभागीय अधिकारी म्हणून त्यांनी काम केले होते. त्यांचा शिंदे यांना फारच उपयोग झाला. उ माँ माँ यांनी आपली मोटर देऊन शिंदे यांना टेकडीवरील विहारामध्ये पोहोचविले. तेथे भिक्षू ऊ विलास हे ३२ वर्षांचे व मुख्य फौंजी ऊ कुमार हे ४५ वर्षांचे होते. ह्या दोघांनाही पाली भाषा थोडी थोडी येत होती. परंतु ब्रह्मी भाषेतील त्यांचे उच्चार फार वेगळे असल्याने शिंदे यांना त्यांच्या पालीचा उपयोग झाला नाही. शिंदे यांची उतरण्याची व्यवस्था मठाच्या आवारातील स्वतंत्र बंगल्यात केली होती. सकाळी भिक्षूंची न्याहरी व साडेअकरा वाजता मुख्य जेवण होत असे. त्यानंतर मात्र दुस-या दिवसापर्यंत भोजन मिळत नसे. शिंदे यांच्या जेवणाची ऊ माँ माँ यांनी स्वतंत्रपणे उत्तम व्यवस्था केली होती.


येथील वास्तव्यात अण्णासाहेबांनी भिक्षुणींचे मठ हिंडून पाहिले. इरावती नदीच्या काठी असलेल्या टेकड्यांच्या पाच-सात मैल रांगांमधून जागोजागी हे विहार होते. बरोबर ऊ विलास दाखविण्यासाठी होते. निरनिराळ्या टेकड्या, खोल द-यांवरील उंच शिखरे, उतरणीवरील मठ अशी सर्वत्र रमणीय शोभा दिसत होती. वरपासून खालपर्यंत दाट झाडी, अत्यंत स्वच्छ भूभाग, गर्द छाया आणि झुळझुळ वाहणारी शुद्ध हवा अशी शारीरिक व आध्यात्मिक सुखाची विपुल साधने ह्या पुण्यक्षेत्री भरलेली आहेत अशा शिंदे यांना प्रत्यय येत होता. ह्या पाच-सात मैलांत गृहस्थाश्रमाचा मागमूस नव्हता. भिक्षूंनी भिक्षा मागून तरी अन्न आणावे नाहीतर भिक्षुणींनी त्यांना आणून द्यावे. भिक्षुणींना भिक्षुंइतका मान देण्यात येत नसे. त्यांनी कोरान्न भिक्षा मागावी. जरूर पडल्यास शिजवून भिक्षूंस वाढावे अशी प्रथा होती. कोणी कितीही मोठ्या दर्जाचा व श्रीमंत मनुष्य असो भिक्षूच्या मठात शिरण्यापूर्वी त्याला पायातले जोडे हातात घ्यावे लागत असत. ते न काढल्याबद्दल युरोपियनांचेही खून पडलेले आहेत, असे त्यांच्या ऐकिवात आले. भिक्षुणींच्या मठात मात्र जोडे घालून जाण्यास परवानगी असे. शिंदे यांची तेथे एका विद्वान भिक्षुणीशी भेट झाली. ती आपल्या शिष्यिणीस 'धम्मपद' पुस्तकातील 'सहस्सवग्ग' हा अध्याय शिकवीत होती. समोरून भिक्षू आला तर इतर सामान्यजनाप्रमाणे भिक्षुणीस रस्त्यावर जमिनीला गुडघे व कपाळ टेकून भिक्षूला तीन वेळा नमस्कार करावा लागे. ब्रह्मदेशात व इतर सर्व ठिकाणी ऐहिकबाबतीत स्त्रियांना पुरुषांबरोबर किंबहुना काकणभर अधिकच मान असला तरी धार्मिकबाबतीत मात्र स्त्री-पुरुषांमध्ये भेदभाव करुन पुरुषांना मोठेपणा दिला जातो हे पाहून शिंदे यांना आश्चर्य वाटले. ह्या भेदाला ब्रह्मदेश जबाबदार नसून हिंदुस्थानातून आलेला बौद्ध धर्म कारणीभूत आहे असा त्यांनी अर्थ लावला.


बौद्ध भिक्षूंना मान देण्याची अजब त-हा शिंदे यांना पाहावयास मिळाली. शिंदे यांचे मुख्य फौंजीशी दोन तास संभाषण चालले होते. ह्या संबंध भेटीत मुख्य फौंजीला भेटायला आलेले दोन श्रीमंत ब्रह्मी गृहस्थ भिक्षूंचा मान राखण्यासाठी मांजराप्रमाणे जमिनीला बिलगून बसले होते. भिक्षू उभा असता उपासकाने ( सामान्य माणसाने ) जमिनीवर बसावे. भिक्षू बसला असता जमिनीला पडून बिलगावे, एकंदरीत भिक्षूपेक्षा उच्च पातळीवर जाऊ नये अशी ही भिक्षूला मान देण्याची ब्रह्मी त-हा शिंदे यांना पाहावयास मिळाली.
सगाईन टेकडीवर श्वे जिन आणि तू धम्म (सुधर्म) असे दोन मुख्य पंथ या टेकडीवर त्यांना आढळले. श्वे जिन हा पंथ बौद्धविनय (बुद्धशिस्त) कडकडीत पाळतो. उदाहरणार्थ, विडी न पिणे, विडा न खाणे, नाटके न करणे, न करु देणे व न पाहणे, पैशात न शिवणे, प्राण्याने ओढलेल्या गाडीत न बसणे, गावात छत्री वगैरे आढ्यतेचा प्रकार न ठेवणे. ह्या पंथामध्ये कित्येक भिक्षू शाकाहारी आहेत. ऊ खंतीच्या (क्षांती) प्रयत्नामुळे ब्रह्मदेशात शाकाहार वाढत असल्याचे त्यांना समजले. निदान गोहत्येला तरी काही प्रमाणामध्ये आळा बसला होता. सुधर्म पंथात इतका कडकडीतपणा नाही असे त्यांना दिसून आले. धर्ममतात मात्र कोणताच फरक नव्हता.


संभाषणाच्या अनुरोधाने शिंदे यांना तेथील भिक्षूंच्या मताबद्दलचा एकांगीपणा व आग्रहीपणा दिसून आला. शिंदे यांनी ब्राह्मसमाजाचे ध्येय सांगण्याचा प्रयत्न केला, पण संकुचित वृत्तीमुळे ते ऐकून घेण्याची त्यांची तयारी दिसेना. ब्राह्मसमाज म्हणजे एक ना धड भाराभर चिंध्या असा त्यांचा गैरसमज होऊन त्यांचा क्षोभ वाढू लागल्याची चिन्हे दिसू लागली. स्वत: ऊ माँ माँ हे दुभाषीपणा करीत होते. त्यांनी चतुरपणाने ऊ कुमारांची समजूत घातली. नाहीतर शिंदे यांना मठातील पाहुणचारास मुकावे लागले असते. शिंदे हे एका मोठ्या धर्मचळवळीचे भिक्षू आहेत व जगामध्ये फिरुन बौद्ध धर्माचा मोठ्या अभिमानाने अभ्यास करीत आहेत हे नीट समजून दिल्यावर त्या बौद्ध भिक्षूंची समजूत पटली.


विठ्ठल रामजी शिंदे हे ह्या मठामध्ये साडेतीन दिवस राहिले. येथील पवित्र वातावरणाचा पहिल्याच दिवशी त्यांच्या मनावर अत्यंत अनुकूल परिणाम झाला. कोणताही विधिसंस्कार न करता स्वत:च्या मनानेच त्यांनी तेथे असेपर्यंत भिक्षूचे व्रत धारण केले. तेथील एकांतवास, शुद्ध चांदणे, कोणत्याही प्रकारची ददात नाही असे वातावरण त्यांना चिंतनाला व ध्यानाला अनुरुप वाटले. त्यांच्या डोळ्यांसमोर बौद्ध धर्माचा इतिहास साद्यंत उभा राहिला व गौतम बुद्धाचे चारित्र्य मूर्तिमंत दिसू लागले. रात्री ते उपासनालयाकडे गेले. दार झाकलेले होते. बाहेरच बसून त्यांनी कितीतरी वेळपर्यंत ध्यान केले. पुन्हा पहाटे हाच अनुभव त्यांनी घेतला.


या मठामध्ये वास्तव्य करणा-यांचे चार वर्ग शिंदे यांना दिसून आले. बाहेरून येणारे विद्यार्थी : १) कोईन् म्हणजे मुंज झालेले पीतांबरधारी, वीस वर्षांखालील शिष्य २) उब जेन् म्हणजे वीस वर्षांवरचे दीक्षा घेतलेले तरुण भिक्षू, ३) मठाचा मालक व चालक ऊर्फ शास्ता. ह्याला फौंजी असे म्हणतात आणि ४) कप्पियादायका नावाचा गृहस्थाश्रमी व्यवस्थापक मदतनीस कोठे कोठे आढळतो. बाहेरून येणारे विद्यार्थी सकाळचे जेवण विहारातच जेवतात. दोन प्रहरानंतर आपल्या घरी जेवून रात्री निजण्यास आपल्या विहारातच येतात. बाकीचे सर्वजण विहारातच राहतात. रात्री अंधार पडल्यावर कोणीही विहाराच्या बाहेर जरुरीच्या कामाविना आणि फौंजींच्या परवानगीशिवाय जाऊ नये असा सक्त नियम होता. अंधार पडल्यावर कोणतीही भिक्षुणी कोणत्याही सबबीवर भिक्षूच्या मठात येऊ शकत नाही.


साधनेच्या बाबतीत एक विशेष प्रकार शिंदे यांना आढळला. ते श्वे जिन पंथाच्या मुख्य आश्रमातील एका खोल गुहेत गेले असता एका कोप-यात उभा केलेले हाडांचा सांगाडा त्यांनी पाहिला. हा सांगडा तेथे लटकावण्याचा उद्देश असा असतो की, त्याच्यावर लय लावून अनित्याची (सर्व जग क्षणभुंगर आहे ही भावना) साधना साधावयाची असते.


उपोसथाच्या (उपवासाच्या) दिवशी उपासकांना (सामान्यजनांना), यात्रेकरुंना किंवा साधारण पांथस्थांना थोडे दिवस उतरण्यासाठी या (धर्मशाळा) एक किवा अधिक असतात. पाण्यासाठी विहिरी, तळी; बहिर्विधीसाठी पायखाने, चिंतनासाठी अगदी एकांत जागी बांधलेल्या झोपड्याही वेगळ्या असतात. बौद्ध विहारातील हा देखावा व तेथील वातावरण शिंदे यांना फारच शांतिदायक वाटले.


उपोषण करण्याचे दिवस म्हणून दोन अष्टम्या, पौर्णिमा व अमावस्या असे महिन्यातून चार दिवस पाळले जातात. त्या दिवशी गृहस्था लोक एकभुक्त राहून उपासनेसाठी विहारात येतात. ह्या दिवशी विद्यार्थ्यांना अनध्याय असतो. पण आश्रमाची झाडलोट करणे वगैरे कामे त्यांना करावी लागतात. आश्रम साधारणत: दहाबारा एकर एवढा विस्तीर्ण असतो. त्या झाडे, गुंफा वाटिका ब-याच असतात. ही सर्व झाडे रमणीय व स्वच्छ ठेवण्यात येतात. हे काम विद्यार्थी व कोईन करतात.


ब्रिटीश सरकारचा ब्रह्मदेशात अंमल सुरु होण्यापूर्वी प्राथमिक शिक्षण देण्याचे काम हे बौद्ध विहारच करीत असत. इतर देशांच्या मानाने साक्षरतेचे येथील प्रमाण मोठे असल्याचे कारण हेच. आश्रमात कोणतेही काम मजुराकडून करवून घेण्यात येत नसे. तरीही लहानमोठी सर्व कामे लहानथोर बिनतक्रार व बिनबोभाट करीत असत. फौंजीशी व कोईनशी सर्वांचे वर्तन अत्यंत आदराचे असे. विहारामधील शाळा सरकारी विद्याखात्याने मंजूर केलेल्या असतात. ब्रह्मदेशात सर्वत्र पसरलेले हे विहार बौद्ध धर्माचा जिवंतपणा व उपयुक्तता दाखवितात असे शिंदे यांचे मत झाले.


१७ मार्च रोजी फाल्गुनी पौर्णिमा हा मुख्य उपोषणाचा दिवस होता. ऊ विलासने शिंदे यांना भिक्षुणींचे काही मठ दाखविले. हे मठ भिक्षूणी स्वतंत्रपणाने चालवीत असत. प्रपंचात तर सर्व व्यवहारात ब्रह्मी स्त्रियांचा दर्जा पुरुषांच्या वर त्यांना आढळला. परमार्थातही स्त्रियांचा हा स्वतंत्र बाणा पाहून शिंदे यांना कौतुक वाटले.


फाल्गुनी पौर्णिमेच्या तिस-या प्रहरी श्वे जिन पंथाचे सर्व भिक्षुक मुख्य मठात जमले. ऊ विलास यांनी शिंदे यांना तेथे नेले. त्या वेळी पालीत प्रदीर्घ प्रार्थना झाली आणि संघाचे ठराविक विधी झाले. अशा प्रकारे साडेतीन दिवसांच्या आपल्या संन्यासाचे पारणे फिटले असेच शिंदे यांना वाटले. ह्या पुण्यक्षेत्रातील अल्पकाळाचा संन्यासधर्माचा अवलंब हाही शिंदे यांच्या मनाला शांती व समाधान देणारा वाटला. १८ मार्चला ह्या रम्य अशा बौद्ध विहाराचा त्यांनी मोठ्या कष्टाने निरोप घेतला. पूर्वेकडील टेकडीच्या उतारावरील पाय-या उतरुन इरावती नदीच्या काठी असलेल्या पडावामध्ये बसून ते अमरपु-यास आले.


ब्रह्मदेशातील बौद्ध धर्मामध्ये असलेले एक विशेष अधिकारपद शिंदे यांना पाहावयास मिळाले. ख्रिस्ती धर्मात जसा पोप हा ख्रिस्ताचा इहलोकाचा प्रतिनिधी व सर्व पाद्रयांचा शास्ता असतो, तशाच प्रकारचा जवळ जवळ बुद्ध प्रतिनिधी म्हणून बौद्ध धर्मात अशा अधिका-यास जागा नाही. मात्र कोणाही भामट्याने पीतांबरधारी होऊन भिक्षू व्हावे आणि धर्मात व व्यवहारात गोंधळ माजवावा अशांचा योग्य बंदोबस्त करण्याच्या हेतूने, त्याचप्रमाणे आपल्या राजकीय अधिकाराला पाठिंबा मिळावा म्हणून हे धर्माधिकारी पद प्राचीन ब्रह्मी राजांनी निर्माण केले होते. बौद्धिक, सामाजिक व नैतिक दृष्टीने जनतेला वर आणण्याच्या कामी मठाचे मालक वा चालक असणारे बौद्ध फौंजी हे महत्त्वाचे प्रभावशाली अधिकारी असत. त्यांच्याच चळवळीवर व महत्त्वाकांक्षेवर योग्य ते नियंत्रण ठेवणे राजकीयदृष्टया शहरापणाचे कृत्य होते. म्हणूनच हे सर्वश्रेष्ठ धर्माधिका-याचे पद हेतुत: निर्माण करण्यात आले असावे असे शिंदे यांना वाटले.


१० मार्च रोजी विठ्ठल रामजी शिंदे मंडाले येथे गेले असता त्यांना एका बुद्ध भिक्षूची अंत्येष्टी पाहण्याचा योग आला. येथे भिक्षूचा अंत्यविधी म्हणजे एक प्रकारे मृत्यूचा उत्सवच साजरा केला जातो. फौंजी अथवा बुद्ध भिक्षू मेला असता त्याच्या पोटातील आतडी वगैरे काढून त्यात मसाला भरून त्याचे शरीर सहा महिने ठेवण्यात येते. त्याची तिरडी पालखीसारखी शृंगारण्यात येते. ठिकठिकाणचे भक्तगण वर्गणी काढून मोठा मांडव घालून फौंजीची तिरडी सजवून ठेवतात.


शिंदे यांना १० मार्च रोजी हा जो अंत्येष्टिविधी पाहावयास मिळाला त्या दिवशी शुद्ध अष्टमीचे चांदणे पडले होते. विहारामध्ये दोन-तीन दिवस मोठी उत्सव चालला होता. सुमारे तीन-चार हजार लोक जमले होते. मेवामिटाईची दुकाने होती. कळसूत्री बाहुल्यांचे खेळ व नाच-तमाशे ठिकठिकाणी चालू होते. काही वृद्ध फौंजीदेखील हा उत्सव बघत हिंडत होते. चार उंच खांबावर एक मोठा पाळणा टांगून त्यात मृत भिक्षूची तिरडी झुलती ठेवली होती. त्यावर हिरवे वस्त्र घालून बेगड लावले होते. कोणी भक्तांनी एक रुपया दिल्यावर तेथे असणारा सेवेकरी मोठमोठ्याने रडक्या सुरात प्रार्थना करीत असे. डोळ्यांना पदर पुसून रडण्याचा आवाज काढीत असे. आपल्या इकडे पूर्वी गुजरातेत ज्याप्रमाणे प्रेतयात्रेच्या प्रसंगी भाडोत्री रडणारे असत, तसाच हा प्रकार शिंदे यांना वाटला ख-याख-या शोकाचे अथवा गंभीरपणाचे चिन्ह त्यांना दिसून आले नाही.


मलबारात मातृसत्ताकपद्धती कोणत्या प्रकारची होती याचे विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी अवलोकन केले तेव्हाच, ब्रह्मदेशातील मातृसत्ताक कुटुंबापद्धतीचे स्वरुप आपण न्याहाळावे असे कुतूहल त्यांच्या मनामध्ये निर्माण झाले होते. ब्रह्मदेशातील आपल्या वास्तव्यात शिंदे यांनी बौद्ध मठामध्ये भिक्षुणींच्या संदर्भांत जे निरीक्षण केले, त्यात त्यांना असे दिसून आले होते की, पुरुषवर्गातील भिक्षूंपेक्षा भिक्षुणीचा दर्जा तेथे कमी मानला जातो व स्वत:कडे एक प्रकारचा दुय्यमपणा घेऊन भिक्षुणी ह्या मठामध्ये वावरत असतात. धार्मिक क्षेत्रातील स्त्रियांना मिळणारा हा गौणपणा भारतातून बौद्ध धर्म ब्रह्मदेशात गेलेला असल्यामुळे भारतीय वैशिष्टये तेथेही टिकून राहिली असावीत असा त्यांनी तर्क केला. ब्रह्मदेशात सामाजिक पातळीवर स्त्रियांचे निरीक्षण केले असता त्यांना जाणवले की, ब्रह्मी बायकांना अजूनही पुरुषांच्य जोडीने शिक्षणाचा हिस्ता मिळत नाही. टापटिपीने पोशाख करणे, केस विंचरणे, तोंडाला पावडर लावणे ह्या गोष्टी तेथील स्त्रिया सतत करीत असतात. अगदी दुकानात विक्रीचा व्यवहार करीत असतानाही त्यांचा हा साजशृंगार चालू असे. कुटुंबातील बाजारहाट, खरेदी-विक्री हे व्यवहार ब्रह्मी स्त्रियाच करतात. आपल्या शेतातील तांदूळ युरोपियन कंपनीला ती आपल्या जबाबदारीवर विकते व त्या ती नव-यापेक्षा जास्त फायदा काढते. वस्तुत:  घरची मालकीण स्त्रीच असते व पुरुष तिच्या हाताखाली वागत असतो. मुलाचे लग्न सामान्यत: १८ व्या वर्षी व मुलीचे चौदाव्या वर्षी होत असे. आई-बापांपासून पळून जाऊन लग्न केल्याचेी उदाहरणे नेहमी घडत असत. लग्नानंतर नवीन दंपती मुलीच्या माहेरच दोन-तीन वर्षे राहतात. जावई मुलीच्याच माहेरचा अक अशा रीतीने वागतो. मुलगी एकुलती एक असल्यास मुलीचे आईबाप तिच्या घरातच राहतात. घटस्फोटाची चाल त्यांना सर्रास आढळून आली. ब्रह्मी पुरुष हा श्रीमंत होण्याची अथवा कुठल्याही प्रकारची सत्ता मिळविण्याची महत्त्वाकांक्षा नसलेला संतुष्ट प्राणी आहे, असे शिंदे यांचे मत झाले.


ब्रह्मी लोकांचा व परकीयांचा मिश्र विवाह होण्याला येथे कोणताच अडथळा नसतो. पण असे विवाह फारसे होताना दिसत नाहीत. ब्रह्मी विवाह ही एक अत्यंत साधी गोष्ट असल्याचे शिंदे यांना समजले. तरुण व तरुणींची मने जमली की ती एकत्र राहू लागतात आणि पुढे सवडीनुसार काही मित्रमंडळींना बोलावून आपला विवाह झाला असे जाहीर करतात. घटस्फोटही विवाहाइतकाच तेथे सुलभ आहे. मात्र याचा अर्थ ब्रह्मी लोकांचे वैवाहिक जीवन शिथिल आहेअसा मात्र नव्हे. फक्त विधिसंस्काराचे आणि ब्राह्मोपचारांचे अवडंबर तेथे आले नाही. विवाहपद्धती स्वाभाविक आणि निसर्गस्वभावाशी सुसंगत असल्यामुळे तेथे वेश्या व्यवसायाला अवसरच मिळत नाही. म्हणूनच हिंदुस्थान, युरोप, अमेरिका येथील लहानमोठ्या शहरांतून वेश्या-व्यवसायाचे अथवा लैंगिक दुराचाराचे जे हिडीस प्रदर्शन बघावयास मिळते त्याचा ब्रह्मदेशामध्ये अत्यंत अभाव असल्याचे शिंदे यांना जाणवले.


ब्रह्मदेशाची यात्रा करण्याचे जेव्हा विठ्ठल रामजी शिंदे यांच्या मनात आले होते, तेव्हा त्यांचा एक मुख्य उद्देश बौद्ध धर्माची साधना पाहण्याचा व एकांतावासात काही काळ ध्यानधारणा करावी असा होता. हे निर्वेधपणे करता यावे म्हणून ह्या काळात आपले अभ्यासविषयाचे कुतूहल आवरुन बाजूला ठेवावे असे त्यांनी खरे तर योजिले होते. परंतु ह्या विचित्र देशामध्ये ते जेव्हा संचार करु लागले तेव्हा पुरातत्त्वविद्या, तुलनात्मक भाषाशास्त्र, मानववंशशास्त्र इत्यादी त्यांच्या आवडत्या अभ्यासविषयांनी त्यांच्यावर एकदम हल्ला चढविला व ब्रह्मदेशात बहिष्कृतवर्ग आहे हे समजल्याने ह्या विषयाबद्दलची आस्था जोरदारपणे उफाळून आल्यामुळे तेथील बहिष्कृतवर्गाचे पद्धतशीरपणे अभ्यासविषय म्हणून निरीक्षण केल्यावाचून त्यांना राहवले नाही. ब्रह्मदेशात जातिभेद नाही, तेव्हा तेथे अस्पृश्यता अथवा बहिष्कृतवर्ग नसला पाहिजे ही सामान्य समजून खोटी पडून गेल्या हजार वर्षांपासून तरी तेथे खितपत पडलेले चारपाच बहिष्कृत मानववर्ग असल्याचे श्वे यो हे टोपणनाव धारण करुन एका इंग्रजाने Burman: His Life and Nation ह्या ग्रंथात केलेले वर्णन वाचून त्यांना आश्चर्च वाटले होते. ब्रह्मदेशात प्रत्यक्ष फिरुन चार वर्गांची स्वत: निरीक्षणे करुन त्यांनी माहिती मिळविली.


ब्रह्मदेशात ब्रिटीश राज्य स्थापन होण्यापूर्वी खालील पाच प्रकारचे बहिष्कृत हीन वर्ग आढळत असत:


पहिला वर्ग : युद्धात जिंकलेले कैदी आणि त्यांचे वंशज यांना देवळातील सेवेला वाहिलेले गुलाम करण्यात येत असे. ह्या वर्गातील लोकांना फयाचून हे नाव होते. फया हा शब्द बुद्ध या शब्दाचा चिनी भाषेतून आलेले अपभ्रंश आहे. हा शब्द ब्रह्मदेशात बुद्ध, त्याची मूर्ती, देऊळ अथवा कोणी सन्माननीय व्यक्ती या सर्वांबद्दल उपयोगात आणला जातो. चून म्हणजे नोकर असा अर्थ आहे.

 

दुसरा वर्ग : स्मशानातील मर्तिकादी अशुभ संस्काराशी संबंध असलेला, थडगी खणण्याची व ती संभाळण्याची वगैरे हीन कामे करणारा ग्रामबाह्म वर्ग तुबायाझा, संडाला डूनसंडाला या नावाने ओळखला जातो. तुबायाझा हा शब्द अशुभ राजा ह्यापासून तर संडाला डूनसंडाला हे शब्द चांडाल, डोमचांडाल ह्या भारतीय नावापासून व्यत्पन्न झाले असावेत.

 

तिसरा वर्ग : महारोगी व इतर असाध्य रोगांनी पछाडलेले व अपंग बनलेले लोक. ह्यांना केबा ( मला मदत करा) असे म्हणतात.

 

चौथा वर्ग : भयंकर गुन्हेगारांना माफी मिळून जेलरचे अथवा फाशी देण्याचे वगैरे बहिष्कृतकाम करणा-या लोकांचा वर्ग. ह्यांना पॅगवे (पोलीस) अथवा लेयोन्टो (चोपदार किंवा छडीदार ) असे नाव असे.

 

ह्या शिवाय तु-डैं-डो म्हणजे राजे लोकांचे हलालखोर म्हणून एक वर्ग पूर्वी असे. मंडालेपासून दहा-बारा मैलांवर यांचा एक गावही आहे असे शिंदे यांना समजले. परंतु प्रत्यक्ष तेथे जाऊन त्यांचे निरीक्षण करण्याची संधी त्यांना मिळाली नाही. इतर चार वर्गांतील बहिष्कृतांचे मात्र त्यांनी गावोगावी जाऊन पद्धतशीरपणे निरीक्षण केले व 'ब्रह्मदेशातील बहिष्कृतवर्ग' म्हणून एक विस्तृत लेख पुमे येथील 'भारत इतिहास संशोधन मंडळा'त वाचला व अन्य नियतकालिकांतही प्रसिद्ध केला. शिंदे यांनी ज्या वेळेला ब्रह्मदेशातील या बहिष्कृतवर्गाचे निरीक्षण केले तेव्हा त्यांची संख्या हिंदुस्थानातील बहिष्कृतवर्गाच्या तुलनेत फारच थोडी म्हणजे एकंदर ब्रह्मदेशातच पाच-सहा हजार एवढी होती. त्यांची स्थिती हिंदुस्थानातील अस्पृश्यवर्गाएवढी करुणास्पद त्यांना वाटली नाही. हे लोक आपले मूळ ठिकाण सोडून व धंदा सोडून अन्य ठिकाणी सर्वसाधारण समाजात वावरु लागले तर इतर लोक त्यांची फारशी पर्वा करीत नसत. आपल्या मूळ गावातदेखील त्यांना हिंदुस्थानातल्याइतके कडक बहिष्कृत मानले जात नसे. तरी पण ह्या लोकांना गावात येण्याला व इतर धंदे करण्याला परवानगी नसे. अस्पृश्यता कडकपणे पाळण्यात जरी येत नव्हती तरी बहिष्कृतांचे व इतरांचे मोकळेपणाने व्यवहार घडत नव्हते. त्यांची स्थिती ब्रह्मदेशातील इतर जनसामान्यांसारखी चांगली नव्हती. शिंदे यांनी फयाचून लोकांचे निरीक्षण मोलमेन शहराजवळील थटून ह्या गावी जाऊन केले. तुबायाझावर्गातील बहिष्कृतांचे निरीक्षण पगान या गावी जाऊन केले व त्यांची प्रत्यक्ष स्थिती अवलोकिली. केबा हा बहिष्कृतवर्ग मंडालेपासून आठ-दहा मैलांवर असलेल्या मेंढाई या गावी वस्ती करुन असलेला त्यांनी बघितला. पँगवे अथवा लेयान्टो ह्या वर्गातील बहिष्कृत हे माफीचे गुन्हेगार असल्यामुळे ब्रिटीश अमदानीत दिसून येणे कठीण होते. ह्या अनेकविध ठिकाणी जाऊन विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी या लोकांचा पूर्वेतिहास, त्यांची वर्तमान गृहस्थिती, सध्याचा उपजीविकेचा व्यवसाय व त्यांचा समाजामध्ये असलेला दर्जा याबद्दलची माहिती अनेक जणांच्या मुलाखती घेऊन मिळविली व भेटीच्या स्थलाचे तपशिलाने वर्णन करुन त्यांची जोड या माहितीला दिली. हिंदुस्थानातील अस्पृश्यता हा त्यांच्या संशोधनाविषयक आस्थेचा विषय १९०३ सालापासूनच होता. प्रत्यक्ष अस्पृश्यतेची निर्मिती कशी होते, तिची प्रक्रिया काय असते हे समजून घेण्याच्या दृष्टीने ब्रह्मदेशातील बहिष्कृतवर्गाचे त्यांनी जे निरीक्षण केले त्याचा त्यांना मोठाच उपयोग झाला.

 
ब्रह्मदेशाच्या या दौ-यामध्ये बौद्ध धर्माच्या आचरणाचे विठ्ठ रामजी शिंदे यांना अवलोकन करता आले. त्याचप्रमाणे काही काळ धर्मचिंतनात व तत्त्वचर्चेत घालविता आला.

ब्रह्मदेशातील लोकस्थितीचे, सामाजिक चालीरीतीचे व तेथे अस्तित्वात असलेल्या बहिष्कृतवर्गाचे निरीक्षण करता आले. हा तर त्यांच्या दृष्टीने लाभ होताच त्याचप्रमाणे ब्रह्मदेशात काही महाराष्ट्रीय व काही बंगाली माणसे लोभ करणारी भेटली, याचा त्यांना आनंद वाटला. खरे तर विठ्ठल रामजी शिंदे यांच्यासारख्या सात्त्विक पुरुषाच्या समागमाचा लाभ झाला याबद्दल ब्रह्मदेशातील मंडळींना शिंदे यांच्याबद्दल फारच कुतज्ञता वाटून राहिली. दक्षिण ब्रह्मदेशात रंगून येथे विशेषत: बंगाली व्यक्तींच्या पुढाकाराने ब्राह्मसमाज चालविला होता. तेथे डॉ. पी. के. मुजुमदार यांचा पुढाकार होता व महाराष्ट्र मित्र मंडळीमध्ये श्री. रा. न. सबनीस हे पुढाकार घेऊन कामे करणारे उत्साही चिटणीस होते. उत्तरेकडे मंडाले येथे दत्तोपंत सखारामपंत नागवंशे आणि अमरपुरा येथील प्राचार्य महादेवराव मांडे, श्री. पायगुडे, श्री. भिडे ही मंडळी त्यांच्या सहवासात आली व त्यांच्यामध्ये परस्परांवर लोभ जडला. रंगून येथील मुक्कामात डॉ. पी. के. मुजुमदार यांनी मे २७ मध्ये लिहिलेल्या एका पत्रावरुन येऊ शकते. "आपल्या सहवासाने येथील मंडळी अतिशय आनंदित झाली होती व आपली वियुक्ती सर्वांना विशेषच जाणवत आहे. आमच्याबद्दल म्हणायचे झाले तर आपल्या सहवासामध्ये आम्हाला जो आनंदाचा अनुभव आला, त्याचप्रमाणे आपण इथून गेल्यानंतर आम्हाला जे वियुक्तीचे दु:ख झाले, त्याचे वर्णन भाषेच्या साहाय्याने करणे अशक्य आहे. आपल्या गोड आवाजाचा प्रतिध्वनी अजूनही आम्हाला घरामध्ये ऐकू येतो असे वाटते व आपण आमच्या घरातील ज्या खोलीत मुक्काम केला तेथे जाताच आपल्या वास्तव्यातील आनंददायक दिवसाची आठवण झाल्यावाचून राहात नाही. 'प्रवासी' ह्या नियकालिकातील आपल्याबद्दलचा लेख वाचून व अस्पृश्यवर्गाच्या उन्नतीसाठी आपण जे अविरत कष्ट उपसले त्याची माहिती वाचून अतीव आनंद झाला." ह्या देशाला आपण वारंवार पावनभेट देत राहाल अशी आशा पत्राच्या अखेरीस त्यांनी प्रकट केली.


विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी स्वार्थत्यागपूर्वक आयुष्यभर अस्पृश्यवर्गाच्या उन्नतीसाठी जे कार्य केले त्यामुळे तसेच शिंदे यांच्या साधुतुल्य प्रगल्भ व्यक्तिमत्त्वामुळे ब्रह्मदेशातील त्यांच्या सहवासात आलेली मंडळी अत्यंत प्रभावित झाली होती. त्यांचा ब्रह्मदेशातील मुक्काम संपत आला व त्या वेळेला रंगून येथील महाराष्ट्र मित्र मंडळीने त्यांना निरोपादाखल ३ एप्रिल रोजी सायंकाळी पानसुपारी देण्याचा कार्यक्रम आयोजित केला. ह्या कार्यक्रमातच अकस्मातपणे शिंदे यांना ३५१ रुपयांची थैली अर्पण करण्यात आली. बॅ. पाटकर ह्या कार्यक्रमाचे अध्यक्ष होते. शिंदे यांनी ही थैली कोणत्यातरी सार्वजनिक कार्यासाठी उपयोगात आणण्याची परवानगी मागितली; पण हे पैसे शिंदे यांच्या कुटुंबाच्याच उपयोगासाठी जमविले असून त्यासाठीच त्याचा उपयोग करावा अशी तेथील मंडळींनी आग्रहपूर्वक विनंती केली. ह्या रक्कमेची हुंडी ११ एप्रिल १९२७ रोजी शिंदे यांचे थोरले चिरंजीव श्री. प्रतापराव यांच्याकडे पाठविली व सोबतच्या पत्रात चिटणीस रा. न. सबनीस यांनी लिहिले, "ही रक्कम केवळ कौटुंबिक योगक्षेमार्थ आहे, हे पैसे जमविताना सभासदास ८ मार्च १९२७ रोजी पाठविलेल्या सोबतच्या नकलेवरुन व सोबतच्या थैलीवर लिहिलेल्या मजकुरावरुन आपल्या ध्यानात येईलच." सबनीस यांनी आपल्या पत्रातील 'केवळ कौटुंबिक योगक्षेमार्थ' हे शब्द अधोरेखित केले आहेत हे हाच हेतू श्री. प्रतापराव शिंदे यांच्या मनावर बिंबविण्यासाठी. महाराष्ट्र मित्रमंडळीने सभासदांना ८ मार्च १९२७ रोजी जे पत्र पाठविले. त्या पत्रामध्ये पुढील मजकूर आहे :


"अस्पृश्योद्धारक चळवळीचे जनक व गेली वीस वर्षे त्या सत्कार्यास स्वत:स वाहून घेतलेले रा. रा. विठ्ठल रामजी शिंदे, बी. ए. हे बौद्ध धर्म व ब्रह्म संस्कृती यांची माहिती मिळविण्यासाठी येथे आले असून तारीख १५ मार्च १९२७ च्या सुमारास हिंदुस्थानात परत जाणार आहेत.


२) सन १८९८ मध्ये बी. ए. झाल्यावर पैसे मिळविण्याचा धंदा करावयाचे त्यांनी मनात आणले असते तर आज ते बडोदे संस्थानात मोठ्या हुद्द्यावर असते आणि त्यांची घरची मूळची अत्यंत गरिबी होती, हे ध्यानात घेतले म्हणजे आलेली सुखाची नोकरी स्वीकारणे हेच जगाच्या राहटीप्रमाणे स्वाभाविक होते. पण मागासलेल्या, हीन मानलेल्या गरीब अस्पृश्यांविषयी अंत:करणात अत्यंत कळकळा येऊन त्यांनी सुखाची नोकरी स्वीकारण्याचा मोह आवरुन धरिला व जन्मभर गरिबीत राहण्याचा निर्धार करुन अस्पृश्यांची उन्नती करण्याचा निश्चय केला व ते स्वीकृत कार्य अत्यंत यशस्वीरीतीने नावारुपास आणले. त्यांच्या कुटुंबातील मंडळींनी त्यांना या कामी सहाय्य केले, पण कुटुंबाची सांपत्तिक स्थिती हलाखीची आहे.


३) रा. शिंदे पैशाबद्दल केव्हाच याचना करीत नाहीत, परंतु स्वार्थत्यागाने व कळकळीने, निर्लोभीपणाने व निर्वेतन जनसेवा करण्यात आयुष्य वेचणा-या विषयी लोकांसच सहानुभूती वाटून त्यांनीच समाजसेवकास सांपत्तिक मदत करुन त्यांचा योग्य परामर्श घेणे व निश्चित मनाने लोककार्य करण्यास त्यांस उत्तेजन देणे आवश्यक आहे, असा विचार करुन रा. शिंदे यांस त्यांच्या दीर्घकालीन व अभिनंदनीय लोकसेवेस साजेशी थैली त्यांच्या कौटुंबिक योगक्षेमार्थ अर्पण करण्याचे मंडळीच्या तारीख २७ फेब्रुवारी १९२७च्या सभेत सर्वानुमते ठरले आहे."


ह्या पत्राच्या अखेरीस, "रा. शिंदे यांस अर्पण करण्यास येणा-या पवित्र थैलीत आपल्या उत्पन्नाचा शक्य तितका जास्तीतजास्त अंश घालावा," अशी विनंती सभासदांस केली आहे. प्रतापरावांना पाठविलेल्या ह्या पत्राच्या नकलेमधील कौटुंबिक योगक्षेमार्थ हे शब्द तांबड्या शाईने अधोरेखित केले आहेत. शिंदे यांच्या त्यागी वृत्तीचा, त्यांनी केलेल्या अपूर्व कार्याचा व त्यांच्या ऋषितुल्य व्यक्तिमत्त्वाचा प्रभाव रंगून येथील मंडळीवर किती पडला होता याचीच ही घटना निदर्शक आहे.


डॉ. पी. के. मुजुमदार ह्यांनी शिंदे यांच्याशी पत्रव्यवहार पुढेही चालूच ठेवला. २१ नोव्हेंबर १९२८ च्या पत्रात त्यांनी आपल्या कौटुंबिक बाबी त्यांना कळविल्या आहेत. कलकत्याच्या ब्राह्म शतसांवत्सरिक उत्सवानिमित्त शिंदे कलकत्याला आले होते, त्या सुमारास ते रंगूनला येथील व पुन्हा आपली भेट होईल अशी मुजुमदार कुटुंबीय आशा बाळगून होते. शिंदे जाऊ न शकल्यामुळे त्यांची फारच निराशा झाली. २९ सालच्या डिसेंबरात शिंदे यांनी कलकत्यास यावे म्हणजे आपली सर्वांची भेट होईल. ही आशा बाळगून त्यांना मुजुमदारांनी आग्रहाची विनंती केली आहे.


रंगून येथील ब्राह्मसमाजीय मंडळींच्या मनामध्ये शिंदे यांच्याबद्दल आदराची भावना निर्माण झाली होती. ५ डिसेंबर १९२७ रोजी ब्राह्मसमाजाचे सेक्रेटरी श्री. बी. के. बसाक यांनी शिदे यांना एक पत्र लिहिले. त्यामध्ये रंगून येथे २० ते २७ जानेवारी १९२८ मध्ये होणा-या माघोत्सवासाठी मुख्य पाहुणे म्हणून शिंदे यांनी यावे अशी सेक्रेटरी बसाक यांनी सर्व ब्राह्मसदस्यांच्या वतीने रीतसर विनंती केली. परंतु शिंदे यांना ब्रह्मदेशाला आणखी एक फेरी करणे त्यांच्या अन्य व्यापांमुळे शक्य नव्हते.


उत्तर ब्रह्मदेशातील मंडालेजवळ असलेल्या अमरपुरा येथील 'साँडर्स वीव्हिंग इन्सिट्ट्यूट' चे प्राचार्य श्री. महादेवराव मांडे, त्यांचे कुटुंबीय तसेच मंडाले येथील नागवंशे, भिडे, पायगुडे ह्या मंडळीच्या मनामध्ये शिंदे यांच्याबद्दल आदराची भावना निर्माण झाली. वस्तुतः  ह्या मंडळीना ब्राह्मधर्माविषयी फारशी माहिती नव्हती, परंतु शिंदे यांच्या दोन-चार दिवसांच्या सहवासामध्ये ब्राह्मधर्म व ब्राह्मसमाज याबद्दल त्यांच्या मनात आदराची भावना निर्माण झाली. श्री. मांडे यांच्या इच्छेनुसार त्यांच्या घरी ब्रह्मोपासना झाली. सौ. मांडे व त्यांचा मुलगा विद्याधर हे श्रद्धेने उपासनेस बसले. ह्या समयी मंडालेहून आलेले श्री. नागवंशे, भिडे हेहे उपासनेस हजर होते. शिंदे यांनी चालविलेल्या उपासनेचा ह्या सर्वांच्या मनावर अत्यंत अनुकूल परिणाम झाला. शिंदे मंडाल्यावरुन परत आल्यावर मांडे, पायगुडे व नागवंशे ह्या तीनही कुटुंबातील मंडळींनी नागवंशे ह्यांच्या बंगल्यावर रविवारचा सर्व दिवस उपासना, चिंतन, भजन, संभाषण व भोजन ह्यात एकत्र घालविला. श्री. महादेवराव मांडे ह्यांच्या मनामध्ये तर शिंदे यांच्याबद्दल अतीव आदराची भावना निर्माण झाली. महादेवराव मांडे हे मूळचे देहू येथील देशस्थ ब्राह्मण. शिंदे यांना निरोप देताना मोठा गहिवर आला. त्यांनी शिंदे यांच्या वहाणा आठवणीदाखल स्वतःला ठेवून घेतल्या आणि बाजारातून पुष्कळ ब्रह्मी चिजा आणून आठवणीदाखल शिंदे यांना भेट दिल्या. ह्या प्रसंगाने एखाद्यावर एवढा विलक्षण प्रभाव पडावा असे विठ्ठल रामजी शिंदे यांचे ऋषितुल्य व्यक्तिमत्त्व होते हे जसे जाणवते, त्याचप्रमाणे श्री. महादेवराव मांडे यांच्या ठिकाणी मनोवृत्तीची किती मोठी थोरवी होती, त्यांची आध्यात्मिक वृत्ती उन्नत होती, त्याचप्रमाणे सर्व लौकिक अथवा व्यावहारिक भेदाच्या अलीकडे जाण्याचा अंतःकरणाचा नितळपणा व निकोपपणा कसा होता, हे जाणवून हे दोन्ही पुरुष लोकोत्तर व्यक्तिमत्त्वाचे होते असा ठसा आपल्या मनावर उमटतो.


अण्णासाहेब शिंदे ब्रह्मदेशाहून परत पुण्यास गेल्यावर महादेवराव मांडे यांना पत्र लिहिले व खास सौभाग्यवती मांडे यांच्यासाठी तुकारामांची गाथा व महादेवराव मांडे यांच्यासाठी इतर काही पुस्तके पाठविली. ९ सप्टेंबर रोजी श्री. महादेवराव मांडे यांनी, 'गुरुवर्य शिंदे' यांना पत्र पाठविले व त्यामध्ये आपण आधी एक पत्र पाठवून आपल्याला पाठविलेल्या पुस्तकांची एकंदर किती किंमत आहे अशी पृच्छा केली होती, त्याचे आपण उत्तर पाठविले नाही हे नमूद केले आहे व "आपण आम्हाला भेट देऊन आधीच उपकृत केले आहे. त्यामध्ये ह्या उपकारांचे ओझे अधिकच होत आहे," असे नमूद केले. श्री. महादेवराव मांडे यांनी आपल्या पत्नीने सौ. शिंदे यांना रेशमी कापड व मखमली सपाता भेट म्हणून पाठविल्या असल्याचा उल्लेख केला आहे. शिंदे यांच्या भेटीमुळे ब्रह्मदेशातील ह्या मराठी व बंगाली लोकांमध्ये सोहार्दाचे वातावरण निर्माण झाले ते अपूर्व म्हणावे लागेल. तसेच शिंदे यांचे ऋषितुल्य व्यक्तिमत्त्व किती प्रभावशाली होते, याचाही पडताळा आपल्याला येतो.

 

बालपण

हायस्कूलचे शिक्षण
विठ्ठल रामजींच्या लहापणीच त्यांच्या घराची सुबत्ता जाऊन ते दुर्धर दारिद्र्याच्या फेर्‍यात सापडले होते.  असे असले तरी ह्या दारिद्र्याचे सावट त्यांच्या बाल्यावर पडले नाही.  ह्याचे प्रमुख कारण म्हणजे आईचे प्रेमळपणाने ओतप्रोत भरलेले अंतःकरण व तिची स्वाभाविक आनंदी वृत्ती याचा अखंड अनुभव त्यांना मिळत होता.  त्याचप्रमाणे, दुसरे कारण म्हणजे दारिद्र्याच्या प्रतिकूल स्थितीतही त्यांच्या वडिलांची टिकून राहिलेली उदार मनोवृत्ती व त्यांनी शाबूत ठेवलेला प्रतिष्ठितपणा.  आई-वडिलांच्या प्रेमळ, उदार सहवासात लहानग्या विठूचे बालपण गेले व त्याच्या व्यक्तिमत्त्वाच्या विविध अंगांचे पोषण झाले.

विठ्ठलाचे वय पाच-सात वर्षांचे असताना त्याचे आजोबा बसवंतराव वारले.  तेव्हापासून अकरा वर्षांचे वय होईपर्यंतची म्हणजे इ. स. १८७९ पासनू १८८४ पर्यंतची पाच वर्षे ही त्याच्या प्राथमिक शिक्षणाची होती.  वडिलांनी लहानग्या विठूच्या शिक्षणाच्या आरंभाचा एक लहानसा विधी साडेतीन शुभ मुहूर्तांपैकी एका शुभमुहूर्तावर करविला.  त्यासाठी त्यांनी रा. बाळा काणे नावाच्या शिक्षकांना बोलाविले.  त्यांनी 'श्रीगणेशाय नमः' हा धडा लहानग्या विठूचा हात धरून गिरविला.  प्राथमिक शाळेत लहान वयामुळे स्वाभाविकपणेच त्याचे फारसे लक्ष लागले नाही.  मराठी शाळेत चौथीनंतरही पाचवीचे एक वर्ष त्याला घालवावे लागले.  त्यामुळे मराठी कवितेत आणि गणितात त्या वेळच्या मानाने त्याची बरीच प्रगती झाली.  मोरोपंतांच्या आर्यांचा अर्थ आणि व्याकरण त्याला चांगले कळत असे.  कुणी शाळा पाहावयास आले म्हणजे त्याच्याकडून पंतोजी कविता म्हणून घेत असत व लहानगा विठू त्या चांगल्या सुरावर व ऐटीत म्हणत असे.

विठूच्या आयुष्यातील १८८५ ते १८९१ अखेरची सात वर्षे महत्त्वाची होती.  हा त्याच्या हायस्कूल शिक्षणाचा काळ.  विठूच्या वृत्तीत फरक पडावा अशी एक घटना १८८५ च्या पावसाळ्याच्या आरंभी घडली.  ती म्हणजे त्याचा वडील भाऊ परशुराम ह्याचा अकाली झालेला मृत्यू.  त्यामुळे विठूच भावंडांमध्ये वडील झाला आणि त्याचा बालपणाचा हूडपणा कमी होऊन तो गंभीर, विचारी व अभ्यासी बनला.  त्या वेळी त्याला नुकतेच अकरावे वर्ष संपून बारावे वर्ष लागले होते.

विठ्ठलाने हायस्कुलात प्रवेश केला त्या वेळी श्री. त्रिंबकराव खांडेकर यांना पुण्याहून हेडमास्तरांच्या जागेवर आणले होते.  त्यांचा स्वभाव सुशील, नेमस्त, गंभीर आणि करारी होता.  त्यामुळे गावात व दरबारात त्यांचा एक प्रकारचा दबदबा होता.  शाळेला हायस्कूलचा पूर्ण दर्जा मिळाल्यानंतर श्री. वासुदेवराव चिरमुले बी.ए. हे पहिले पदवीधर शिक्षक शाळेला लाभले.  हायस्कूलमध्ये प्रवेश केल्यानंतर पहिले वर्ष विठ्ठलाला जड गेले.  दुसर्‍या वर्षांपासून मात्र इंग्रजी भाषेची व इतर सर्वसामान्य विषयांची त्याला गोडी लागली.  शिक्षक सहानुभूतीने शिकविणारे होते.  विठ्ठलाची हुशारी पाहून ते त्याचे कौतुक करू लागले.  मराठी शाळेहून हायस्कूलमधील वातावरण वेगळे असल्याने व शिक्षकवर्गाकडून कौतुक होत असल्यामुळे त्याचे मन शाळेच्या अभ्यासात आणि वातावरणात चांगलेच रमले.

इंग्रजीच्या अभ्यासामुळे एक नवेच विश्व विठ्ठलाच्या ग्रहणशील मनासमोर खुले झाले.  तिसर्‍या इयत्तेपासून इंग्रजी राहणीचे धडे त्याला वाचायला मिळत.  इंग्रजी शेताचे वर्णन, इंग्रजी झाडाझुडपांची नावे, इंग्रजी खेडी, इंग्रजी कुंपणावरील निरनिराळ्या जंगली वेली, फुले वगैरे नवीन देखावे वेगळ्या प्रकारचा आनंद त्याच्या मनाला देऊ लागले.  श्री. आप्पा काळे हे रसिकतेने शिकवीत व विठ्ठल समरसून शिकत असे.  इंग्रजी चौथ्या इयत्तेवर त्याचे आवडते शिक्षक श्री. आप्पा काळे हे पुन्हा आले.  सँडफर्ड ऍंड मर्टन  हे अभ्यासक्रमातील पुस्तक त्यांना फार आवडे.  त्यामधील नवीन व उदार विचार, बाळबोध भाषा, इंग्रजी पोशाखाची, राहणीची व वनश्रीची शब्दचित्रे यांमुळे इंग्रजी राहाणीविषयी त्याचे कुतूहल दिवसेंदिवस वाढू लागले.  योगायोगाने तरुणपणी विठ्ठल रामजी हे इंग्लंडातील उत्तमोत्तम अशा ऑक्सफर्ड विश्वविद्यालयात दोन वर्षे राहिले.  तेव्हा तेथील खेड्यापाड्यांत जाऊन शेतात, कुंपणात फिरून त्यांनी जे देखावे पाहिले त्याची पूर्वस्वप्नेच जणू काय जमखंडीसारख्या खेडवळ शाळेतील क्रमिक पुस्तके वाचत असताना पडत होती.  पाचव्या इयत्तेत लँबस् टेल्स  या पुस्तकाद्वारा त्यांची कविकुलगुरू शेक्सपियरची भेट झाली.  सहाव्या इयत्तेत रीडिंग्ज फ्रॉम द स्पेक्टेक्टर  हे पुस्तक श्री. चिरमुले यांनी त्यांना शिकविले; यात ऍडिसनच्या खर्‍या बाळबोध इंग्रजीचा व ताज्या विचारांचा नमुना त्याला कळाला.  अशा तर्‍हेने ग्रहणशील वयातच त्याच्या हृदयावर इंग्रजी भाषेचाच नव्हे तर इंग्रजी संस्कृतीचा अनुकूल असा परिणाम झाला.

एखादा विद्यार्थी शालेय अभ्यासक्रमातून उत्कट स्वरूपाचा आनंद घेऊ शकतो ही गोष्ट दुर्मीळच म्हणावी लागेल.  विठ्ठल रामजी शिंदे यांच्या ठिकाणी त्या वयातही असणारी तरल संवेदनशीलता व तीव्र ग्रहणशीलता यांमुळे ह्या हायस्कूलमधील अभ्यासक्रमातून ते अपूर्व असा आनंद घेऊ शकत होते.  त्यांनीच या अनुभवाचे वर्णन केलेले आहे.  ''पाचव्या इयत्तेत संस्कृत, बीजगणित आणि भूमिती आणि सहावीत रसायन, यंत्रशास्त्र, भूगोल, खगोल इत्यादी आधुनिक शास्त्रांची मूलतत्त्वे ह्यांचा उपक्रम झाला.  एखाद्या मनोर्‍यावर चढत असताना प्रत्येक मजल्याभोवतालचे क्षितिज अधिकाधिक विस्तीर्ण होऊन ज्याप्रमाणे जास्त प्रदेश दृष्टीच्या टापूत येतो व आनंद वाटतो त्याप्रमाणे माझा हा हायसकूलमधील अभ्यासक्रम मला फार चित्तवेधक व बोधकारक झाला.  त्यामुळे माझ्या घरातील भयानक दारिद्र्याच्या वेदना मला कधीच भासल्या नाहीत, की माझ्या शिशुदशेच्या सहजानंदात कधी खंड म्हणून पडला नाही.  ह्या माझ्या सदानंदी उत्साहामुळे माझ्या आईबाबांचे दुःखही हलके झाले.''१

इंग्रजीचा प्रभाव जरी विठ्ठलावर उत्कट स्वरूपात पडला असला तरी तो मराठी भाषेला व संस्कृत साहित्याला मुळीच पारखा झाला नाही.  त्याच्या रसिकतेत पक्षपातीपणा नव्हता.  उलट व्यापकता होती.  रघुनाथ पंडितांच्या नलदमयंती आख्यानाचा आणि नवनीतातील अन्य कवितांचा ठसा त्याच्या मनावर उमटला.  त्यामधील कविता तो आपल्या आईला व बहिणींना म्हणून दाखवून मोठ्या रसिकतेने अर्थ सांगे.  मराठीवरील अकृत्रिम प्रेम वाढण्यास अधिक साधने घरीच होती असे विठ्ठल रामजी नमूद करतात.  श्रीधर, महिपती, तुकाराम, ज्ञानेश्वर वगैरे मराठी कवींच्या आणि संतांच्या ग्रंथांचे पारायण स्वतः त्यांचे बाबा करीत असत.  ते वाचून इतरांस पुराणिकांप्रमाणे अर्थ सांगत असत.  विठ्ठलही आपल्या वडिलांचे अनुकरण करून हरिविजय-पांडवप्रतापासारखे ग्रंथ चौथ्या-पाचव्या इयत्तेतच वाचून आपल्या वर्गातील मुलांना त्याचा अर्थ सांगत असे.

सहाव्या इयत्तेत संस्कृतचा त्याचा परिचय झाला.  श्री. गणेशशास्त्री जोशी या नावाचे जुने शास्त्री त्यांना संस्कृत वाङ्‌मय शिकवीत असत.  अधिक वाचन करण्याच्या हेतूने शास्त्रीबुवांच्या घरी इतर विद्यार्थ्यांसमवेत विठ्ठल जात असे.  शास्त्रीबुवा गोठ्यात गाईचे शेण काढीत असताना तोंडात तंबाखूचा बार भरून, त्याच्या मधून मधून पिचकार्‍या मारीत, इतके तिकडे फिरत या मुलांना रघुवंशातील श्लोक सांगत.  बाणभट्टाची कादंबरी  आणि अन्य वाङ्‌मय गणेशशात्र्यांनी अत्यंत रसिकतेने या विद्यार्थ्यांना शिकविले.  आपण जातीने मराठी म्हणून शास्त्रीबुवांनी कधीही भेदभाव दाखविला नाही असे विठ्ठल रामजींनी आवर्जून नमूद केले आहे.

हायस्कूलमध्ये विठ्ठल रामजींनी अभ्यासात जी गती दाखविली तिचे श्रेय ते आपल्या रसिकतेला देतात; बुद्धिमत्तेला नव्हे.  त्यांनी म्हटले आहे की, ''गणित असो वा शास्त्र असो, भाषा असो वा व्याकरण असो, परकीय इंग्रजी असो वा मृत संस्कृत असो की मातृभाषा चालू मराठी असो, माझी गती सारखीच अकुंठितपणे चाले.  सर्व हायस्कूलच्या अभ्यासक्रमात मला अभ्यासाचे श्रम म्हणून कधी भासलेच नाहीत.  ह्याचे कारण माझ्या बुद्धीचे तेज नसून (मी बुद्धीने साधारणच आहे) केवळ माझ्या हृदयाची निर्मळ रसिकताच होय, हे मला येथे नमूद करावयाचे आहे.  ही रसिकता मला शाळेपेक्षा घरातच अधिक, गुरूपेक्षा माझ्या आईबापांकडूनच जास्त मिळाली हे खास.  माझ्या घरी जातिभेद नव्हता, तसा माझ्या हृदयात संस्कृतिभेदाचा किंवा पक्षपाताचा कृत्रिमपणाही नव्हता.  सौंदर्य जेथे भेटेल तेथे ऊर्ध्वहस्ताने स्वीकारण्यास मी लहानपणापासूनच एका पायावर तयार आहे.  मग ते इंग्लंडातले असो की स्वदेशातले असो, शहरातले असो की खेड्यातले असो, संस्कृत असो की प्राकृत असो, ते सहज व स्वाभाविक असले की पुरे.  मी त्याला बिलगलोच म्हणून समजावे.''२

सोबती व खेळ
इंग्रजी पहिल्या इयत्तेत असताना विठ्ठलाचा वडील भाऊ परशुराम हा अकाली मृत्यू पावला हा त्याच्या मनावर मोठाच आघात होता.  जोपर्यंत हा वडील भाऊ जिवंत होता तोपर्यंत त्याच्या मागे मागेच दुय्यमाप्रमाणे लहान विठ्ठल वागत असे. आपल्याला सांभाळून घेणारा शांत स्वभावाचा वडील भाऊ परशुराम वारल्यानंतर विठ्ठलाला एकाएकी उघडा पडल्यासारखे वाटले.  भाऊ होता तोपर्यंत भावंडे हेच त्याचे मित्रमंडळ होते.  दुसर्‍या इयत्तेत गेल्यानंतर व अभ्यासात प्रगती दिसू लागल्यानंतर, वर्गात कायमचा पहिला नंबर पटकावीत राहिल्यानंतर विठ्ठलाभोवती सोबत्यांचा घोळका कायम जमू लागला.  सुरुवातीला त्याच्या मित्रमंडळात मराठा, लिंगायत, न्हावी, मुसलमान अशी मुले असायची.  तो वरच्या वर्गात जाऊ लागल्यानंतर ब्राह्मणेतर मित्रमंडळी मागे पडून ब्राह्मण मुलांची मित्रमंडळात संख्या वाढली.  विठ्ठल रामजींचा वाडा एकीकडे निवांत होता.  अभ्यासाला बसावयाला जागा पुष्कळ होती.  पुस्तकांचा साठा भरपूर.  अभ्यासात अडचण आली तर सांगायची विठ्ठलाची सदैव तयारी.  सोबत्यांवर अकृत्रिम प्रेम करणारे आईबाप, यामुळे विठ्ठलाच्या भोवती सदैव सोबत्यांचा गराडा असायचा.  अभ्यास करीत करीत खेळ आणि खेळत खेळत अभ्यास असा ह्या मुलांचा कार्यक्रम असायचा.  तिसर्‍या इयत्तेपासून सातवीअखेर पाच वर्षांपर्यंत त्यांचा वाडा म्हणजे एक अनरजिस्टर्ड शाळा, एक मोफत वाचनालय, एक मुक्तद्वार विद्यार्थी वसतिगृह, एक धांगडधिंग्याचा जिमखाना होता असे त्यांनी वर्णन केले आहे.  त्यांच्या मित्रमंडळात तिसर्‍या-चौथ्या इयत्तेत दामू रानडे, सखाराम गोखले, वामन घारे यांची भर पडली.  तर पाचव्या-सहाव्या इयत्तेपासून विष्णू देशपांडे, हणमंत कुलकर्णी, रामू पाटील, अंतू हनगंडी इत्यादिकांची भर पडली.  मुधोळच्या शाळेतून आलेली ही सर्व मुले देशस्थ ब्राह्मणांची होती.  त्यांच्या आईबापांनी एका घरी जेवणा-राहण्याची त्यांची सोय करून दिली होती.  ती सर्व विठ्ठल रामजींच्या घरी त्यांच्या भावंडांप्रमाणे नेहमी पडून असत.  सातव्या इयत्तेत कुंदगोळाहून जनार्दन सखाराम करंदीकर हे जमखंडीच्या शाळेत आले.  पुढे ते व विठ्ठल रामजी बी. ए. पर्यंत बरोबर शिकत असत.  अखेरपर्यंत ते त्यांचे स्नेही होते.  तेरदाळचे विष्णुपंत देशपांडे हे तर विठ्ठल रामजींचे आयुष्यभराचे जिवलग मित्र राहिले.  या हायस्कूलच्या काळातच ह्या मित्रमंडळींच्या सहवासात विठ्ठल रामजींच्या ठिकाणी असणारी  पुढारपणाची क्षमता दिसून येते.  त्यांची अनेकांना बरोबर घेऊन जाण्याची तयारीही याच काळात झाली असे जाणवते.

खेळ
विठ्ठलाचा स्वभाव आणि शील बनण्यात सोबत्यांच्या सहवासाचा त्याचप्रमाणे त्यांच्याबरोबरच्या खेळाचा मोठा भाग होता.  एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरच्या काळात जमखंडी गाव खेडेवजाच होते.  खेळायला मोठमोठी क्रीडांगणे व खेळ शिकविणारे शिक्षकही होते.  पण खेड्यांतील संस्कृतीमध्ये साधनांवर अवलंबून असणारे खेळ खेळता येत नसले तरी साधनाशिवायचे खेळ नैसर्गिक वातावरणात मनसोक्त खेळले जात.  विठ्ठलाचे बाबा स्वतः फारसे बैठे खेळ खेळत नसले तरी त्यांनी गंजीफा, बुद्धिबळे, सोंगट्यांचे हस्तिदंती फासे वगैरे खेळांची साधने घरी करून ठेवली होती.  लहानपणी विठ्ठल बैठा खेळ खेळायचा तो म्हणजे सोंगट्यांचा.  त्याचा वडील भाऊ होता तेव्हा दिवाळीच्या सणात सोंगट्यांच्या खेळाची धमाल चालू असे.  हा खेळ मोठ्या ईर्षेचा.  चिडून भांडल्याशिवाय या खेळाची समाप्‍ती व्हायची नाही.  एका एका बाजूला दहा-बारा गडी बसलेले असायचे.  खेळ संध्याकाळी चालू होऊन उजाडेपर्यंत चालायचा.  भांडण केव्हा केव्हा हातघाईवरही यावयाचे.  त्यांचा आलगूरचा मामा वडील भावापेक्षा एक-दोन वर्षांनी मोठा होता.  तो विरुद्ध बाजूला असे.  मामा फार विनोदी, रडी खेळणारा, चिडखोरांना अधिक चिडवून मजा बघणारा आणि पट्टीचा पहिलवान, दुसर्‍याला चिडवून स्वतः मात्र कधीच चिडत नसे.  भांडण हातघाईवर आल्यावर गलिव्हरच्या अंगावरील लिलिपुटाप्रमाणे विठ्ठल आणि परशुराम हे दोघे बंधू मामाच्या पाठीवर चढून लाथा-बुक्क्यांचा मारा करीत आणि मामा मात्र खाली वाकून त्यांना अधिकच खिजवीत असे.  स्वयंपाकघरातून आई येऊन आपल्या भावालाच नावे ठेवीत हे गमतीचे भांडण सोडवीत असे.  मोकळ्या जागेत खेळावयाचे मैदानी खेळ म्हणजे आट्यापाट्या, हुतुतू, खो-खो हे खेळही मुले खेळत असत.  त्याशिवाय किर्र नावाचा आडदांडपणाचा खेळही खेळायचे.  त्याशिवाय सूरपारंब्या, सूरपाट्या हे खेळ हमखास दुखापती करून देणारे, कपडे फाटणारे खेळ मोठ्या हिरिरीने खेळत असत.  ह्या खेळणार्‍या मुलांच्या टोळीचा मुख्य नायक म्हणजे विठ्ठल.  गावचे लोक, विशेषतः शिक्षक मंडळी, ह्या मुलांच्या खेळाचे कौतुक करीत असत.  विठ्ठल हा खेळगड्यांचा कंपू घेऊन दरसाल उन्हाळ्यात आणि पावसाळ्यात कुठेतरी नदीच्या काठी किंवा डोंगराच्या दरीत वनभोजनाला जात असे.  त्यांच्यात लिंगायत, मराठे, ब्राह्मण, मुसलमान वगैरे सर्व जातींचे विद्यार्थी असत.  जातिभेद त्यांच्या गावी नव्हता.  सोवळी पोरे ह्या कंपूच्या वार्‍यालाही उभी राहत नसत.  जनुभाऊ करंदीकर असल्या सोवळ्याचा होता.  विठ्ठलाच्या वाड्यात हा कंपू रात्रंदिवस पडलेला असे.  मोठ्या अंगणापासून आत स्वयंपाकघरापर्यंत व देवघरापर्यंत त्यांचा धुडगूस चाले.  विठ्ठलाच्या दोन बहिणी जनाक्का व तान्याक्का ह्या लहान अल्लड असत.  त्याही मुलांच्या धांगडधिंग्यात सामील होत.  विठ्ठलाच्या आईला कोणीच भीत नसत.  तिला सर्व आपलीच पिले वाटत.  कित्येक वेळा स्वयंपाकघरातील खाण्याच्या पदार्थावर हल्ला होई.  त्यांचे गरिबीतील शिळे तुकडे तेरदाळचा विष्णू आणि जमखंडीचा सिनू ही श्रीमंतांची मुले मिटक्या मरीत खात.  मग विठ्ठलाच्या आईला अपरंपार प्रेम वाटणे स्वाभाविक होते.  विठ्ठल रामजींच्या भावी चरित्राची, समाजसुधारणेची ही पूर्वचिन्हेच होती.  त्याचे चरित्र असे अंगणातल्या जिवंत धांगडधिंग्यात आणि समानशील सवंगड्यांच्या धसमुसळेपणाच्या जिव्हाळ्यात जन्म पावत होते.

लहान विठ्ठलाच्या वर्तनातील वेगळेपणा, धाडशीपणा व विक्षिप्‍तपणा त्याच्या लहानसहान खोड्यांतून दिसून येत असे.  (जमखंडीचे श्रीमंत अप्पासाहेब यांनी रामतीर्थ ह्या डोंगरावर आपली वस्ती मांडली व बसवन्ना या लिंगायत देवाची यात्रा रामतीर्थ लोकप्रिय करण्यासाठी वर डोंगरात आपल्या राहण्याच्या जागी नेली.).  रामतीर्थास जाण्यासाठी एक वरची डोंगराची व दुसरी खालची सपाट, गाड्या वगैरे जाण्यासाठी, अशा दोन वाटा असत.  ह्या दोन्ही वाटा सोडून अगदी डोंगराच्या माथ्यावरून मेलगिरी लिंगाप्पाच्या देवळामागून रामेश्वराच्या देवळाला जाण्याची नवी टूम विठ्ठलाने काढली.  ह्याचे कारण पावसाळ्यात डोंगरावरची व भोवतालच्या दूरवर मैदानी प्रदेशातील शोभा फार सुंदर दिसत असे.

विठ्ठलाच्या लहानपणीच्या वागण्यात धाडशीपणा आणि अर्कटपणा कधी कधी डोकावत असे.  रामतीर्थ डोंगरावर विषारी काळे विंचू अथवा इंगळ्या भरपूर असत.  ह्या इंगळ्यांनी नांगी मारली की प्राणांतिक वेदना होत असत.  हे विंचू धरून त्यांची लांबलचक माळ करण्याची खोड या मित्रमंडळाला लागली होती.  विठ्ठल विंचू धरण्यात धीट आणि पटाईत होता.  विंचवाच्या नांगीतले विष काढून त्याला अगदी तळहातावर घेऊन इतर मुलांना चकित करीत असे.  विंचू नजरेस पडला तर तो आपली नांगी प्रथम वर करतो.  विठ्ठल मोठ्या शिताफीने ती नांगी चिमटीत घट्ट पकडत असे.  मग नखावर त्याच्या नांगीचे टोक घासले म्हणजे विषाचा एक बिंदू बाहेर निघे.  मग विंचू निस्तेज होऊन आपोआप नांगी खाली टाकी.  मग त्याला हातावर घेण्यात कोणताच धोका नसे.  तरीही इतर मुले हे धाडस दाखवीत नसत.  विठ्ठल मात्र हे धाडस दाखवून हातावर विंचू घेऊन फुशारकी मारीत असे.  घरात किंवा शाळेत विंचू निघाला तर तो पकडण्याचे काम विठ्ठलाचे.  एखादे वेळी गडबडीत विंचू चावला तरी अभिमानास पेटून विठ्ठल त्या वेदना मुकाट्याने सहन करायचा.

दुखणे आले अथवा जबर इजा झाली तरी विठ्ठल विव्हळत नसे.  स्वस्थ घुमेपणाने पडून राही.  ''विठ्या, तू काय बेरड आहेस रे'' असे आई उद्‍गारी.  ही स्पार्टन सहिष्णुता आपल्यात जन्मजात नसून ती मानीपणाने आणल्याचे त्यांनी नमूद केले आहे.  शाळेत शिक्षकाकडून छडी खाण्याचा प्रसंग विठ्ठलावर येत नसे.  पण केवळ आपल्या अंगी सहनशीलता बाणावी यासाठी एखाद्या मुलाला आपल्या हातावर जोराने छडी मारावयास तो सांगत असे.  तळहात काळा-निळा झाला तरी त्याच्या तोंडातून हूं की चूं निघत नसे.  या प्रकारची सहनशीलता त्याने आपल्या ठिकाणी जाणीवपूर्वक बाणवली होती.  आपली सहनशीलता अजमावण्यासाठी सहाव्या-सातव्या इयत्तेत असताना विठूने एक भयंकरच प्रकार करून घेतला.  अपण किती वेदना सहन करू शकतो हे अजमावण्यासाठी नेहमीचे मित्रमंडळ बसले असता व्यंकू कुलकर्णीला आपल्या उजव्या हाताच्या पंजाच्या मागील भागावर एक जळती उदकाडी ठेऊ दिली.  विठ्ठलाच्या तोंडातून वेदनेचा एखादा शब्दही उमटला नाही, की चेहर्‍यावरून अथवा डोळ्यावरून वेदनेचे कोणतेही चिन्ह दिसले नाही.  उदकाडीच विझू लागली.  विठूच्या आईने इतक्यात अकस्मात येऊन पाहिले.  ती खूप रागे भरली.  त्यांच्या उजव्या हाताच्या मागे लहानसा व्रण अखेरपर्यंत होता.  धाडसाची आणि विक्षिप्‍तपणाची लकेर त्यांच्या पुढच्या आयुष्यातही अनेकदा चमकून जाताना दिसते.  १८९८ मध्ये फर्ग्युसन कॉलेजमध्ये असताना पन्हाळगड, विशाळगडाची सफर त्यांनी केली.  तेव्हा किल्ल्याच्या अवघड जागी चढून जाऊन बसणे त्यांना आवडायचे.  पुढे इंग्लंडला गेल्यावर लेक डिस्ट्रिक्ट्समधील 'लीथ्स कॉटेज' ह्या प्रो. कार्पेंटर यांच्या घरी इतर सहाध्यायांसमवेत ते सुटी घालविण्यासाठी प्रोफेसरांच्या निमंत्रणावरून गेले होते.  सूर्योदय पाहण्यासाठी रात्री उठून डोंगराच्या शिखरावर जावयाचे ठरले होते.  भल्या पहाटे अंधाराच्या वेळी डोंगराची काही वाट चढल्यानंतर पाऊस पडला.  बाकीची सारी मंडळी परतली.  परंतु विठ्ठल रामजी मात्र एकटेच पुढे निघाले. खूप पाऊस आल्यामुळे त्यांना डोंगरातील एका छोट्या गुहेत उजाडेपर्यंत भुतासारखी रात्र काढावी लागली.  ह्याच सुटीमध्ये सगळ्या मंडळींसमवेत ते वनभोजनास गेले असता मंडळी स्वच्छंदपणे हिंडत होती.  एका उंच झाडावर चढण्याची विठ्ठल रामजींना हुक्की आली व ते पायात बूट असताना कसेतरी चढले; परंतु बूट घसरू लागल्यामुळे उतरणे त्यांना जमेना.  मंडळीत बूट कोढणेही अशिष्टपणाचे वाटले.  अखेर एका फांदीच्या वर जाऊन ती वाकवून त्यांनी खाली उडी घेतली त्या वेळी तर मिसेस् कार्पेंटरनी किंकाळीच फोडली.  पुन्हा असला प्रकार करू नकोस म्हणून त्यांनी गंभीरपणाने त्यांना बजावले.  स्कॉटलंडातील सरोवर प्रांतात रोज वीस-पंचवीस मैल चालत जाऊन उंच डोंगराच्या शिखरावर ते एकटेच तासनतास बसत.  रॉवरडेनॉन नावाच्या खेड्यात ते एका गरीब कुटुंबात उतरले होते.  तेथील लहान मुलांना घेऊन ते लॉख लोमंड सरोवरावर एकदा फिरायला गेले.  सरोवरात पोहोण्याची त्यांना लहर आली.  कपडे काढून उडी घेतली.  जरी उन्हाळ, होता तरी सरोवराचे पाणी इतके थंड होते की पाण्यात पडल्याबरोबर ते गारठले.  हातापायांत गोळे येऊ लागले.  मोठ्या प्रयासाने ते काठाला लागले.  लहान मुले घाबरून गेली.  सुदैवाने जिवावरचा हा प्रसंग टळला.

खोडकर स्वभावामुळे जमखंडीस विठ्ठलावर आणि मित्रमंडळावर खोड मोडावी असा एक बिकट प्रसंग आला होता.  शिमग्याच्या दिवसात बाबांचा डोळा चुकवून ही मुले उनाडक्या करीत फिरत असत.  त्याचा अतिरेक म्हणजे वेश्यांच्या आळीत बदफैली लोकांच्या नावाने शिमग्यातल्या अचकट बिचकट म्हणी म्हणत, अभद्र ध्वनी काढीत मध्यरात्र उलटून जाईपर्यंत हिंडत.  एकदा विठ्ठल काही मुलांबरोबर एका वेश्येच्या घराजवळ वाईट गाणी म्हणत, शंखध्वनी करीत गेला व मुलांच्या नादी लागून तिच्या दाराशी दंगामस्ती करू लागला.  आतून बाळा काणे नावाचा एक तरुण ब्राह्मण त्रासून आला व त्याने विठ्ठलालाच पकडले.  याच शिक्षकाने विठूला शाळेत घालण्याचा प्रथम मुहूर्त करण्याचा धडा घालून दिला होता.  हा शिक्षक फार रागीट, दांडगा व शाळेत मुलांना गुरासारखा झोडपणारा होता.  संतापून त्याने विठूचे डोके धरले.  त्याच्या हातात विठूचा रुमाल राहिला व त्याने सुंबाल्या केला.  बाळा काण्यांच्या हातून आपण सुटलो खरे पण रुमालाशिवाय घरात बाबांपुढे कसे जाणार अशी फिकीर त्याला पडली.  शेवटी वडील भाऊ परशुराम काण्यांकडे गेला.  विठू, परशुराम रामजीबुवांचे मुलगे असे कळल्यावर त्याचीच भीतीने गाळण उडाली.  रुमाल परत देऊन झालेली गोष्ट बाबांना कळवू नको अशी विठूच्या भावाचीच तो गयावया करू लागला.  व्यक्तिगत आणि सामुदायिक खोड्यांचे आणि व्रात्यपणाचे कितीतरी प्रकार विठ्ठल रामजींनी केले होते.  ह्या त्यांच्या खोड्यांतून काहीतरी वेगळे करण्याचा धाडशीपणा दिसून येतो, त्याचप्रमाणे त्यांची विलक्षण सहनशीलताही दिसून येते.

बालपण

हायस्कूलचे शिक्षण
विठ्ठल रामजींच्या लहापणीच त्यांच्या घराची सुबत्ता जाऊन ते दुर्धर दारिद्र्याच्या फेर्‍यात सापडले होते.  असे असले तरी ह्या दारिद्र्याचे सावट त्यांच्या बाल्यावर पडले नाही.  ह्याचे प्रमुख कारण म्हणजे आईचे प्रेमळपणाने ओतप्रोत भरलेले अंतःकरण व तिची स्वाभाविक आनंदी वृत्ती याचा अखंड अनुभव त्यांना मिळत होता.  त्याचप्रमाणे, दुसरे कारण म्हणजे दारिद्र्याच्या प्रतिकूल स्थितीतही त्यांच्या वडिलांची टिकून राहिलेली उदार मनोवृत्ती व त्यांनी शाबूत ठेवलेला प्रतिष्ठितपणा.  आई-वडिलांच्या प्रेमळ, उदार सहवासात लहानग्या विठूचे बालपण गेले व त्याच्या व्यक्तिमत्त्वाच्या विविध अंगांचे पोषण झाले.

विठ्ठलाचे वय पाच-सात वर्षांचे असताना त्याचे आजोबा बसवंतराव वारले.  तेव्हापासून अकरा वर्षांचे वय होईपर्यंतची म्हणजे इ. स. १८७९ पासनू १८८४ पर्यंतची पाच वर्षे ही त्याच्या प्राथमिक शिक्षणाची होती.  वडिलांनी लहानग्या विठूच्या शिक्षणाच्या आरंभाचा एक लहानसा विधी साडेतीन शुभ मुहूर्तांपैकी एका शुभमुहूर्तावर करविला.  त्यासाठी त्यांनी रा. बाळा काणे नावाच्या शिक्षकांना बोलाविले.  त्यांनी 'श्रीगणेशाय नमः' हा धडा लहानग्या विठूचा हात धरून गिरविला.  प्राथमिक शाळेत लहान वयामुळे स्वाभाविकपणेच त्याचे फारसे लक्ष लागले नाही.  मराठी शाळेत चौथीनंतरही पाचवीचे एक वर्ष त्याला घालवावे लागले.  त्यामुळे मराठी कवितेत आणि गणितात त्या वेळच्या मानाने त्याची बरीच प्रगती झाली.  मोरोपंतांच्या आर्यांचा अर्थ आणि व्याकरण त्याला चांगले कळत असे.  कुणी शाळा पाहावयास आले म्हणजे त्याच्याकडून पंतोजी कविता म्हणून घेत असत व लहानगा विठू त्या चांगल्या सुरावर व ऐटीत म्हणत असे.

विठूच्या आयुष्यातील १८८५ ते १८९१ अखेरची सात वर्षे महत्त्वाची होती.  हा त्याच्या हायस्कूल शिक्षणाचा काळ.  विठूच्या वृत्तीत फरक पडावा अशी एक घटना १८८५ च्या पावसाळ्याच्या आरंभी घडली.  ती म्हणजे त्याचा वडील भाऊ परशुराम ह्याचा अकाली झालेला मृत्यू.  त्यामुळे विठूच भावंडांमध्ये वडील झाला आणि त्याचा बालपणाचा हूडपणा कमी होऊन तो गंभीर, विचारी व अभ्यासी बनला.  त्या वेळी त्याला नुकतेच अकरावे वर्ष संपून बारावे वर्ष लागले होते.

विठ्ठलाने हायस्कुलात प्रवेश केला त्या वेळी श्री. त्रिंबकराव खांडेकर यांना पुण्याहून हेडमास्तरांच्या जागेवर आणले होते.  त्यांचा स्वभाव सुशील, नेमस्त, गंभीर आणि करारी होता.  त्यामुळे गावात व दरबारात त्यांचा एक प्रकारचा दबदबा होता.  शाळेला हायस्कूलचा पूर्ण दर्जा मिळाल्यानंतर श्री. वासुदेवराव चिरमुले बी.ए. हे पहिले पदवीधर शिक्षक शाळेला लाभले.  हायस्कूलमध्ये प्रवेश केल्यानंतर पहिले वर्ष विठ्ठलाला जड गेले.  दुसर्‍या वर्षांपासून मात्र इंग्रजी भाषेची व इतर सर्वसामान्य विषयांची त्याला गोडी लागली.  शिक्षक सहानुभूतीने शिकविणारे होते.  विठ्ठलाची हुशारी पाहून ते त्याचे कौतुक करू लागले.  मराठी शाळेहून हायस्कूलमधील वातावरण वेगळे असल्याने व शिक्षकवर्गाकडून कौतुक होत असल्यामुळे त्याचे मन शाळेच्या अभ्यासात आणि वातावरणात चांगलेच रमले.

इंग्रजीच्या अभ्यासामुळे एक नवेच विश्व विठ्ठलाच्या ग्रहणशील मनासमोर खुले झाले.  तिसर्‍या इयत्तेपासून इंग्रजी राहणीचे धडे त्याला वाचायला मिळत.  इंग्रजी शेताचे वर्णन, इंग्रजी झाडाझुडपांची नावे, इंग्रजी खेडी, इंग्रजी कुंपणावरील निरनिराळ्या जंगली वेली, फुले वगैरे नवीन देखावे वेगळ्या प्रकारचा आनंद त्याच्या मनाला देऊ लागले.  श्री. आप्पा काळे हे रसिकतेने शिकवीत व विठ्ठल समरसून शिकत असे.  इंग्रजी चौथ्या इयत्तेवर त्याचे आवडते शिक्षक श्री. आप्पा काळे हे पुन्हा आले.  सँडफर्ड ऍंड मर्टन  हे अभ्यासक्रमातील पुस्तक त्यांना फार आवडे.  त्यामधील नवीन व उदार विचार, बाळबोध भाषा, इंग्रजी पोशाखाची, राहणीची व वनश्रीची शब्दचित्रे यांमुळे इंग्रजी राहाणीविषयी त्याचे कुतूहल दिवसेंदिवस वाढू लागले.  योगायोगाने तरुणपणी विठ्ठल रामजी हे इंग्लंडातील उत्तमोत्तम अशा ऑक्सफर्ड विश्वविद्यालयात दोन वर्षे राहिले.  तेव्हा तेथील खेड्यापाड्यांत जाऊन शेतात, कुंपणात फिरून त्यांनी जे देखावे पाहिले त्याची पूर्वस्वप्नेच जणू काय जमखंडीसारख्या खेडवळ शाळेतील क्रमिक पुस्तके वाचत असताना पडत होती.  पाचव्या इयत्तेत लँबस् टेल्स  या पुस्तकाद्वारा त्यांची कविकुलगुरू शेक्सपियरची भेट झाली.  सहाव्या इयत्तेत रीडिंग्ज फ्रॉम द स्पेक्टेक्टर  हे पुस्तक श्री. चिरमुले यांनी त्यांना शिकविले; यात ऍडिसनच्या खर्‍या बाळबोध इंग्रजीचा व ताज्या विचारांचा नमुना त्याला कळाला.  अशा तर्‍हेने ग्रहणशील वयातच त्याच्या हृदयावर इंग्रजी भाषेचाच नव्हे तर इंग्रजी संस्कृतीचा अनुकूल असा परिणाम झाला.

एखादा विद्यार्थी शालेय अभ्यासक्रमातून उत्कट स्वरूपाचा आनंद घेऊ शकतो ही गोष्ट दुर्मीळच म्हणावी लागेल.  विठ्ठल रामजी शिंदे यांच्या ठिकाणी त्या वयातही असणारी तरल संवेदनशीलता व तीव्र ग्रहणशीलता यांमुळे ह्या हायस्कूलमधील अभ्यासक्रमातून ते अपूर्व असा आनंद घेऊ शकत होते.  त्यांनीच या अनुभवाचे वर्णन केलेले आहे.  ''पाचव्या इयत्तेत संस्कृत, बीजगणित आणि भूमिती आणि सहावीत रसायन, यंत्रशास्त्र, भूगोल, खगोल इत्यादी आधुनिक शास्त्रांची मूलतत्त्वे ह्यांचा उपक्रम झाला.  एखाद्या मनोर्‍यावर चढत असताना प्रत्येक मजल्याभोवतालचे क्षितिज अधिकाधिक विस्तीर्ण होऊन ज्याप्रमाणे जास्त प्रदेश दृष्टीच्या टापूत येतो व आनंद वाटतो त्याप्रमाणे माझा हा हायसकूलमधील अभ्यासक्रम मला फार चित्तवेधक व बोधकारक झाला.  त्यामुळे माझ्या घरातील भयानक दारिद्र्याच्या वेदना मला कधीच भासल्या नाहीत, की माझ्या शिशुदशेच्या सहजानंदात कधी खंड म्हणून पडला नाही.  ह्या माझ्या सदानंदी उत्साहामुळे माझ्या आईबाबांचे दुःखही हलके झाले.''१

इंग्रजीचा प्रभाव जरी विठ्ठलावर उत्कट स्वरूपात पडला असला तरी तो मराठी भाषेला व संस्कृत साहित्याला मुळीच पारखा झाला नाही.  त्याच्या रसिकतेत पक्षपातीपणा नव्हता.  उलट व्यापकता होती.  रघुनाथ पंडितांच्या नलदमयंती आख्यानाचा आणि नवनीतातील अन्य कवितांचा ठसा त्याच्या मनावर उमटला.  त्यामधील कविता तो आपल्या आईला व बहिणींना म्हणून दाखवून मोठ्या रसिकतेने अर्थ सांगे.  मराठीवरील अकृत्रिम प्रेम वाढण्यास अधिक साधने घरीच होती असे विठ्ठल रामजी नमूद करतात.  श्रीधर, महिपती, तुकाराम, ज्ञानेश्वर वगैरे मराठी कवींच्या आणि संतांच्या ग्रंथांचे पारायण स्वतः त्यांचे बाबा करीत असत.  ते वाचून इतरांस पुराणिकांप्रमाणे अर्थ सांगत असत.  विठ्ठलही आपल्या वडिलांचे अनुकरण करून हरिविजय-पांडवप्रतापासारखे ग्रंथ चौथ्या-पाचव्या इयत्तेतच वाचून आपल्या वर्गातील मुलांना त्याचा अर्थ सांगत असे.

सहाव्या इयत्तेत संस्कृतचा त्याचा परिचय झाला.  श्री. गणेशशास्त्री जोशी या नावाचे जुने शास्त्री त्यांना संस्कृत वाङ्‌मय शिकवीत असत.  अधिक वाचन करण्याच्या हेतूने शास्त्रीबुवांच्या घरी इतर विद्यार्थ्यांसमवेत विठ्ठल जात असे.  शास्त्रीबुवा गोठ्यात गाईचे शेण काढीत असताना तोंडात तंबाखूचा बार भरून, त्याच्या मधून मधून पिचकार्‍या मारीत, इतके तिकडे फिरत या मुलांना रघुवंशातील श्लोक सांगत.  बाणभट्टाची कादंबरी  आणि अन्य वाङ्‌मय गणेशशात्र्यांनी अत्यंत रसिकतेने या विद्यार्थ्यांना शिकविले.  आपण जातीने मराठी म्हणून शास्त्रीबुवांनी कधीही भेदभाव दाखविला नाही असे विठ्ठल रामजींनी आवर्जून नमूद केले आहे.

हायस्कूलमध्ये विठ्ठल रामजींनी अभ्यासात जी गती दाखविली तिचे श्रेय ते आपल्या रसिकतेला देतात; बुद्धिमत्तेला नव्हे.  त्यांनी म्हटले आहे की, ''गणित असो वा शास्त्र असो, भाषा असो वा व्याकरण असो, परकीय इंग्रजी असो वा मृत संस्कृत असो की मातृभाषा चालू मराठी असो, माझी गती सारखीच अकुंठितपणे चाले.  सर्व हायस्कूलच्या अभ्यासक्रमात मला अभ्यासाचे श्रम म्हणून कधी भासलेच नाहीत.  ह्याचे कारण माझ्या बुद्धीचे तेज नसून (मी बुद्धीने साधारणच आहे) केवळ माझ्या हृदयाची निर्मळ रसिकताच होय, हे मला येथे नमूद करावयाचे आहे.  ही रसिकता मला शाळेपेक्षा घरातच अधिक, गुरूपेक्षा माझ्या आईबापांकडूनच जास्त मिळाली हे खास.  माझ्या घरी जातिभेद नव्हता, तसा माझ्या हृदयात संस्कृतिभेदाचा किंवा पक्षपाताचा कृत्रिमपणाही नव्हता.  सौंदर्य जेथे भेटेल तेथे ऊर्ध्वहस्ताने स्वीकारण्यास मी लहानपणापासूनच एका पायावर तयार आहे.  मग ते इंग्लंडातले असो की स्वदेशातले असो, शहरातले असो की खेड्यातले असो, संस्कृत असो की प्राकृत असो, ते सहज व स्वाभाविक असले की पुरे.  मी त्याला बिलगलोच म्हणून समजावे.''२

सोबती व खेळ
इंग्रजी पहिल्या इयत्तेत असताना विठ्ठलाचा वडील भाऊ परशुराम हा अकाली मृत्यू पावला हा त्याच्या मनावर मोठाच आघात होता.  जोपर्यंत हा वडील भाऊ जिवंत होता तोपर्यंत त्याच्या मागे मागेच दुय्यमाप्रमाणे लहान विठ्ठल वागत असे. आपल्याला सांभाळून घेणारा शांत स्वभावाचा वडील भाऊ परशुराम वारल्यानंतर विठ्ठलाला एकाएकी उघडा पडल्यासारखे वाटले.  भाऊ होता तोपर्यंत भावंडे हेच त्याचे मित्रमंडळ होते.  दुसर्‍या इयत्तेत गेल्यानंतर व अभ्यासात प्रगती दिसू लागल्यानंतर, वर्गात कायमचा पहिला नंबर पटकावीत राहिल्यानंतर विठ्ठलाभोवती सोबत्यांचा घोळका कायम जमू लागला.  सुरुवातीला त्याच्या मित्रमंडळात मराठा, लिंगायत, न्हावी, मुसलमान अशी मुले असायची.  तो वरच्या वर्गात जाऊ लागल्यानंतर ब्राह्मणेतर मित्रमंडळी मागे पडून ब्राह्मण मुलांची मित्रमंडळात संख्या वाढली.  विठ्ठल रामजींचा वाडा एकीकडे निवांत होता.  अभ्यासाला बसावयाला जागा पुष्कळ होती.  पुस्तकांचा साठा भरपूर.  अभ्यासात अडचण आली तर सांगायची विठ्ठलाची सदैव तयारी.  सोबत्यांवर अकृत्रिम प्रेम करणारे आईबाप, यामुळे विठ्ठलाच्या भोवती सदैव सोबत्यांचा गराडा असायचा.  अभ्यास करीत करीत खेळ आणि खेळत खेळत अभ्यास असा ह्या मुलांचा कार्यक्रम असायचा.  तिसर्‍या इयत्तेपासून सातवीअखेर पाच वर्षांपर्यंत त्यांचा वाडा म्हणजे एक अनरजिस्टर्ड शाळा, एक मोफत वाचनालय, एक मुक्तद्वार विद्यार्थी वसतिगृह, एक धांगडधिंग्याचा जिमखाना होता असे त्यांनी वर्णन केले आहे.  त्यांच्या मित्रमंडळात तिसर्‍या-चौथ्या इयत्तेत दामू रानडे, सखाराम गोखले, वामन घारे यांची भर पडली.  तर पाचव्या-सहाव्या इयत्तेपासून विष्णू देशपांडे, हणमंत कुलकर्णी, रामू पाटील, अंतू हनगंडी इत्यादिकांची भर पडली.  मुधोळच्या शाळेतून आलेली ही सर्व मुले देशस्थ ब्राह्मणांची होती.  त्यांच्या आईबापांनी एका घरी जेवणा-राहण्याची त्यांची सोय करून दिली होती.  ती सर्व विठ्ठल रामजींच्या घरी त्यांच्या भावंडांप्रमाणे नेहमी पडून असत.  सातव्या इयत्तेत कुंदगोळाहून जनार्दन सखाराम करंदीकर हे जमखंडीच्या शाळेत आले.  पुढे ते व विठ्ठल रामजी बी. ए. पर्यंत बरोबर शिकत असत.  अखेरपर्यंत ते त्यांचे स्नेही होते.  तेरदाळचे विष्णुपंत देशपांडे हे तर विठ्ठल रामजींचे आयुष्यभराचे जिवलग मित्र राहिले.  या हायस्कूलच्या काळातच ह्या मित्रमंडळींच्या सहवासात विठ्ठल रामजींच्या ठिकाणी असणारी  पुढारपणाची क्षमता दिसून येते.  त्यांची अनेकांना बरोबर घेऊन जाण्याची तयारीही याच काळात झाली असे जाणवते.

खेळ
विठ्ठलाचा स्वभाव आणि शील बनण्यात सोबत्यांच्या सहवासाचा त्याचप्रमाणे त्यांच्याबरोबरच्या खेळाचा मोठा भाग होता.  एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरच्या काळात जमखंडी गाव खेडेवजाच होते.  खेळायला मोठमोठी क्रीडांगणे व खेळ शिकविणारे शिक्षकही होते.  पण खेड्यांतील संस्कृतीमध्ये साधनांवर अवलंबून असणारे खेळ खेळता येत नसले तरी साधनाशिवायचे खेळ नैसर्गिक वातावरणात मनसोक्त खेळले जात.  विठ्ठलाचे बाबा स्वतः फारसे बैठे खेळ खेळत नसले तरी त्यांनी गंजीफा, बुद्धिबळे, सोंगट्यांचे हस्तिदंती फासे वगैरे खेळांची साधने घरी करून ठेवली होती.  लहानपणी विठ्ठल बैठा खेळ खेळायचा तो म्हणजे सोंगट्यांचा.  त्याचा वडील भाऊ होता तेव्हा दिवाळीच्या सणात सोंगट्यांच्या खेळाची धमाल चालू असे.  हा खेळ मोठ्या ईर्षेचा.  चिडून भांडल्याशिवाय या खेळाची समाप्‍ती व्हायची नाही.  एका एका बाजूला दहा-बारा गडी बसलेले असायचे.  खेळ संध्याकाळी चालू होऊन उजाडेपर्यंत चालायचा.  भांडण केव्हा केव्हा हातघाईवरही यावयाचे.  त्यांचा आलगूरचा मामा वडील भावापेक्षा एक-दोन वर्षांनी मोठा होता.  तो विरुद्ध बाजूला असे.  मामा फार विनोदी, रडी खेळणारा, चिडखोरांना अधिक चिडवून मजा बघणारा आणि पट्टीचा पहिलवान, दुसर्‍याला चिडवून स्वतः मात्र कधीच चिडत नसे.  भांडण हातघाईवर आल्यावर गलिव्हरच्या अंगावरील लिलिपुटाप्रमाणे विठ्ठल आणि परशुराम हे दोघे बंधू मामाच्या पाठीवर चढून लाथा-बुक्क्यांचा मारा करीत आणि मामा मात्र खाली वाकून त्यांना अधिकच खिजवीत असे.  स्वयंपाकघरातून आई येऊन आपल्या भावालाच नावे ठेवीत हे गमतीचे भांडण सोडवीत असे.  मोकळ्या जागेत खेळावयाचे मैदानी खेळ म्हणजे आट्यापाट्या, हुतुतू, खो-खो हे खेळही मुले खेळत असत.  त्याशिवाय किर्र नावाचा आडदांडपणाचा खेळही खेळायचे.  त्याशिवाय सूरपारंब्या, सूरपाट्या हे खेळ हमखास दुखापती करून देणारे, कपडे फाटणारे खेळ मोठ्या हिरिरीने खेळत असत.  ह्या खेळणार्‍या मुलांच्या टोळीचा मुख्य नायक म्हणजे विठ्ठल.  गावचे लोक, विशेषतः शिक्षक मंडळी, ह्या मुलांच्या खेळाचे कौतुक करीत असत.  विठ्ठल हा खेळगड्यांचा कंपू घेऊन दरसाल उन्हाळ्यात आणि पावसाळ्यात कुठेतरी नदीच्या काठी किंवा डोंगराच्या दरीत वनभोजनाला जात असे.  त्यांच्यात लिंगायत, मराठे, ब्राह्मण, मुसलमान वगैरे सर्व जातींचे विद्यार्थी असत.  जातिभेद त्यांच्या गावी नव्हता.  सोवळी पोरे ह्या कंपूच्या वार्‍यालाही उभी राहत नसत.  जनुभाऊ करंदीकर असल्या सोवळ्याचा होता.  विठ्ठलाच्या वाड्यात हा कंपू रात्रंदिवस पडलेला असे.  मोठ्या अंगणापासून आत स्वयंपाकघरापर्यंत व देवघरापर्यंत त्यांचा धुडगूस चाले.  विठ्ठलाच्या दोन बहिणी जनाक्का व तान्याक्का ह्या लहान अल्लड असत.  त्याही मुलांच्या धांगडधिंग्यात सामील होत.  विठ्ठलाच्या आईला कोणीच भीत नसत.  तिला सर्व आपलीच पिले वाटत.  कित्येक वेळा स्वयंपाकघरातील खाण्याच्या पदार्थावर हल्ला होई.  त्यांचे गरिबीतील शिळे तुकडे तेरदाळचा विष्णू आणि जमखंडीचा सिनू ही श्रीमंतांची मुले मिटक्या मरीत खात.  मग विठ्ठलाच्या आईला अपरंपार प्रेम वाटणे स्वाभाविक होते.  विठ्ठल रामजींच्या भावी चरित्राची, समाजसुधारणेची ही पूर्वचिन्हेच होती.  त्याचे चरित्र असे अंगणातल्या जिवंत धांगडधिंग्यात आणि समानशील सवंगड्यांच्या धसमुसळेपणाच्या जिव्हाळ्यात जन्म पावत होते.

लहान विठ्ठलाच्या वर्तनातील वेगळेपणा, धाडशीपणा व विक्षिप्‍तपणा त्याच्या लहानसहान खोड्यांतून दिसून येत असे.  (जमखंडीचे श्रीमंत अप्पासाहेब यांनी रामतीर्थ ह्या डोंगरावर आपली वस्ती मांडली व बसवन्ना या लिंगायत देवाची यात्रा रामतीर्थ लोकप्रिय करण्यासाठी वर डोंगरात आपल्या राहण्याच्या जागी नेली.).  रामतीर्थास जाण्यासाठी एक वरची डोंगराची व दुसरी खालची सपाट, गाड्या वगैरे जाण्यासाठी, अशा दोन वाटा असत.  ह्या दोन्ही वाटा सोडून अगदी डोंगराच्या माथ्यावरून मेलगिरी लिंगाप्पाच्या देवळामागून रामेश्वराच्या देवळाला जाण्याची नवी टूम विठ्ठलाने काढली.  ह्याचे कारण पावसाळ्यात डोंगरावरची व भोवतालच्या दूरवर मैदानी प्रदेशातील शोभा फार सुंदर दिसत असे.

विठ्ठलाच्या लहानपणीच्या वागण्यात धाडशीपणा आणि अर्कटपणा कधी कधी डोकावत असे.  रामतीर्थ डोंगरावर विषारी काळे विंचू अथवा इंगळ्या भरपूर असत.  ह्या इंगळ्यांनी नांगी मारली की प्राणांतिक वेदना होत असत.  हे विंचू धरून त्यांची लांबलचक माळ करण्याची खोड या मित्रमंडळाला लागली होती.  विठ्ठल विंचू धरण्यात धीट आणि पटाईत होता.  विंचवाच्या नांगीतले विष काढून त्याला अगदी तळहातावर घेऊन इतर मुलांना चकित करीत असे.  विंचू नजरेस पडला तर तो आपली नांगी प्रथम वर करतो.  विठ्ठल मोठ्या शिताफीने ती नांगी चिमटीत घट्ट पकडत असे.  मग नखावर त्याच्या नांगीचे टोक घासले म्हणजे विषाचा एक बिंदू बाहेर निघे.  मग विंचू निस्तेज होऊन आपोआप नांगी खाली टाकी.  मग त्याला हातावर घेण्यात कोणताच धोका नसे.  तरीही इतर मुले हे धाडस दाखवीत नसत.  विठ्ठल मात्र हे धाडस दाखवून हातावर विंचू घेऊन फुशारकी मारीत असे.  घरात किंवा शाळेत विंचू निघाला तर तो पकडण्याचे काम विठ्ठलाचे.  एखादे वेळी गडबडीत विंचू चावला तरी अभिमानास पेटून विठ्ठल त्या वेदना मुकाट्याने सहन करायचा.

दुखणे आले अथवा जबर इजा झाली तरी विठ्ठल विव्हळत नसे.  स्वस्थ घुमेपणाने पडून राही.  ''विठ्या, तू काय बेरड आहेस रे'' असे आई उद्‍गारी.  ही स्पार्टन सहिष्णुता आपल्यात जन्मजात नसून ती मानीपणाने आणल्याचे त्यांनी नमूद केले आहे.  शाळेत शिक्षकाकडून छडी खाण्याचा प्रसंग विठ्ठलावर येत नसे.  पण केवळ आपल्या अंगी सहनशीलता बाणावी यासाठी एखाद्या मुलाला आपल्या हातावर जोराने छडी मारावयास तो सांगत असे.  तळहात काळा-निळा झाला तरी त्याच्या तोंडातून हूं की चूं निघत नसे.  या प्रकारची सहनशीलता त्याने आपल्या ठिकाणी जाणीवपूर्वक बाणवली होती.  आपली सहनशीलता अजमावण्यासाठी सहाव्या-सातव्या इयत्तेत असताना विठूने एक भयंकरच प्रकार करून घेतला.  अपण किती वेदना सहन करू शकतो हे अजमावण्यासाठी नेहमीचे मित्रमंडळ बसले असता व्यंकू कुलकर्णीला आपल्या उजव्या हाताच्या पंजाच्या मागील भागावर एक जळती उदकाडी ठेऊ दिली.  विठ्ठलाच्या तोंडातून वेदनेचा एखादा शब्दही उमटला नाही, की चेहर्‍यावरून अथवा डोळ्यावरून वेदनेचे कोणतेही चिन्ह दिसले नाही.  उदकाडीच विझू लागली.  विठूच्या आईने इतक्यात अकस्मात येऊन पाहिले.  ती खूप रागे भरली.  त्यांच्या उजव्या हाताच्या मागे लहानसा व्रण अखेरपर्यंत होता.  धाडसाची आणि विक्षिप्‍तपणाची लकेर त्यांच्या पुढच्या आयुष्यातही अनेकदा चमकून जाताना दिसते.  १८९८ मध्ये फर्ग्युसन कॉलेजमध्ये असताना पन्हाळगड, विशाळगडाची सफर त्यांनी केली.  तेव्हा किल्ल्याच्या अवघड जागी चढून जाऊन बसणे त्यांना आवडायचे.  पुढे इंग्लंडला गेल्यावर लेक डिस्ट्रिक्ट्समधील 'लीथ्स कॉटेज' ह्या प्रो. कार्पेंटर यांच्या घरी इतर सहाध्यायांसमवेत ते सुटी घालविण्यासाठी प्रोफेसरांच्या निमंत्रणावरून गेले होते.  सूर्योदय पाहण्यासाठी रात्री उठून डोंगराच्या शिखरावर जावयाचे ठरले होते.  भल्या पहाटे अंधाराच्या वेळी डोंगराची काही वाट चढल्यानंतर पाऊस पडला.  बाकीची सारी मंडळी परतली.  परंतु विठ्ठल रामजी मात्र एकटेच पुढे निघाले. खूप पाऊस आल्यामुळे त्यांना डोंगरातील एका छोट्या गुहेत उजाडेपर्यंत भुतासारखी रात्र काढावी लागली.  ह्याच सुटीमध्ये सगळ्या मंडळींसमवेत ते वनभोजनास गेले असता मंडळी स्वच्छंदपणे हिंडत होती.  एका उंच झाडावर चढण्याची विठ्ठल रामजींना हुक्की आली व ते पायात बूट असताना कसेतरी चढले; परंतु बूट घसरू लागल्यामुळे उतरणे त्यांना जमेना.  मंडळीत बूट कोढणेही अशिष्टपणाचे वाटले.  अखेर एका फांदीच्या वर जाऊन ती वाकवून त्यांनी खाली उडी घेतली त्या वेळी तर मिसेस् कार्पेंटरनी किंकाळीच फोडली.  पुन्हा असला प्रकार करू नकोस म्हणून त्यांनी गंभीरपणाने त्यांना बजावले.  स्कॉटलंडातील सरोवर प्रांतात रोज वीस-पंचवीस मैल चालत जाऊन उंच डोंगराच्या शिखरावर ते एकटेच तासनतास बसत.  रॉवरडेनॉन नावाच्या खेड्यात ते एका गरीब कुटुंबात उतरले होते.  तेथील लहान मुलांना घेऊन ते लॉख लोमंड सरोवरावर एकदा फिरायला गेले.  सरोवरात पोहोण्याची त्यांना लहर आली.  कपडे काढून उडी घेतली.  जरी उन्हाळ, होता तरी सरोवराचे पाणी इतके थंड होते की पाण्यात पडल्याबरोबर ते गारठले.  हातापायांत गोळे येऊ लागले.  मोठ्या प्रयासाने ते काठाला लागले.  लहान मुले घाबरून गेली.  सुदैवाने जिवावरचा हा प्रसंग टळला.

खोडकर स्वभावामुळे जमखंडीस विठ्ठलावर आणि मित्रमंडळावर खोड मोडावी असा एक बिकट प्रसंग आला होता.  शिमग्याच्या दिवसात बाबांचा डोळा चुकवून ही मुले उनाडक्या करीत फिरत असत.  त्याचा अतिरेक म्हणजे वेश्यांच्या आळीत बदफैली लोकांच्या नावाने शिमग्यातल्या अचकट बिचकट म्हणी म्हणत, अभद्र ध्वनी काढीत मध्यरात्र उलटून जाईपर्यंत हिंडत.  एकदा विठ्ठल काही मुलांबरोबर एका वेश्येच्या घराजवळ वाईट गाणी म्हणत, शंखध्वनी करीत गेला व मुलांच्या नादी लागून तिच्या दाराशी दंगामस्ती करू लागला.  आतून बाळा काणे नावाचा एक तरुण ब्राह्मण त्रासून आला व त्याने विठ्ठलालाच पकडले.  याच शिक्षकाने विठूला शाळेत घालण्याचा प्रथम मुहूर्त करण्याचा धडा घालून दिला होता.  हा शिक्षक फार रागीट, दांडगा व शाळेत मुलांना गुरासारखा झोडपणारा होता.  संतापून त्याने विठूचे डोके धरले.  त्याच्या हातात विठूचा रुमाल राहिला व त्याने सुंबाल्या केला.  बाळा काण्यांच्या हातून आपण सुटलो खरे पण रुमालाशिवाय घरात बाबांपुढे कसे जाणार अशी फिकीर त्याला पडली.  शेवटी वडील भाऊ परशुराम काण्यांकडे गेला.  विठू, परशुराम रामजीबुवांचे मुलगे असे कळल्यावर त्याचीच भीतीने गाळण उडाली.  रुमाल परत देऊन झालेली गोष्ट बाबांना कळवू नको अशी विठूच्या भावाचीच तो गयावया करू लागला.  व्यक्तिगत आणि सामुदायिक खोड्यांचे आणि व्रात्यपणाचे कितीतरी प्रकार विठ्ठल रामजींनी केले होते.  ह्या त्यांच्या खोड्यांतून काहीतरी वेगळे करण्याचा धाडशीपणा दिसून येतो, त्याचप्रमाणे त्यांची विलक्षण सहनशीलताही दिसून येते.

एकांत सहली
विठ्ठल पोरवयात सदैव आपल्या मित्रमंडळींसमवेत खेळ करण्यात, धांगडधिंगा घालण्यात वा आडदांडपणाने वागण्यात दंग असला तरी याही वयात एकाकीपणे निसर्गात रममाण होण्याची व स्वतःमध्येच गुंग होऊन जाण्याची त्याची वृत्ती दिसून येत असे.  जमखंडी गावचा परिसर हाही या दृष्टीने आकृष्ट करणारा होता.  जमखंडी गाव तीन डोंगरांच्या कुशीत वसलेला.  दक्षिणेस मुधोळ संस्थानच्या वाटेवर एक लांब सुंदर दरी.  तिच्यात कट्टेगिरी नावाचा एक विस्तीर्ण तलाव आहे.  पावसाळ्यात हा भरून वाहू लागला म्हणजे त्या प्रदेशास सुंदर शोभा प्राप्‍त होत असे.  मग विठूला एखाद्या दरीतून, डोंगराच्या माथ्यावरून आजूबाजूच्या शेतात किंवा जमखंडीतील मोतीबागेतून एकटेच हिंडणे आवडत असे.  आपल्या हृदयाचा परिपोष ह्या एकांत सहलीमुळे विशेष झाला असे त्यांनी नमूद केले आहे.  निर्जन डोंगरातून व दरीतून एकाकीपणे हिंडत असताना तो आपण वाचलेल्या कादंबर्‍यांतील नायकाच्या ठिकाणी स्वतःला कल्पून गुंगून जात असे.  नायिकेशिवाय विप्रलंभ शृंगाराचा अनुभव सृष्टिदेवीच्या आविर्भावात तो घेत असे.  निसर्गाच्या विविध विभ्रमात रंगून जात असे.  मात्र विठ्ठल रामजींनी लिहिले आहे की, ''सर्वांच्याही पूर्वी मला हृदयदान दिले ते माझ्या पवित्र आईनेच !  तिच्याच पुण्यप्रभावाने मला सर्व जडरसांतून तारण मिळून माझ्या हृदयाचा परिपाक प्रथम धर्माच्या भक्तिरसात व नंतर तत्त्वज्ञानाच्या शांत रसात झाला.''३  निसर्गाच्या आवडीची पूर्वतयारी आपल्या आईच्या रानावनाच्या गोड गोष्टींत आणि बाबांच्या प्रेमळ सहवासातच झाली असे त्यांना वाटते.  पुढे कादंबर्‍यांनी आणि पौराणिक पोथ्यांनी जी काही भर टाकली असेल ती केवळ शब्दसंपत्तीची आणि जडरसांचीच होय.  दैवी कोमल भावनांचा पहिला ठसा त्यांच्या आईचाच.

विठ्ठल रामजींच्या निसर्गप्रेमाचा परिपोष व्हावयाला दुसरे कारण म्हणजे त्यांच्या वडिलांची वनभोजनाची आवड.  जमखंडी गावाच्या पश्चिमेस सातशे-आठशे फूट उंच असलेल्या डोंगराच्या शिखरावर मेलगिरी लिंगाप्पा या नावाने ओळखले जाणारे एक शिवालय आहे.  पावसाळ्यात हा उंच डोंगर हिरवागार होतो.  हे उंच आणि एकांत ठिकाण रामजीबाबानां पसंत असे.  वर्षातून निदान एकदा तरी - विशेषतः पावसाळ्याच्या अखेरीस - रामजीबाबा आपल्या सर्व कुटुंबीयांना व एकदोघा जिवलग मित्रांना बरोबर घेऊन वनभोजनासाठी त्या ठिकाणी जात.  रामजीबाबांची ही रसिकता विठ्ठलाच्या मनाला त्या वयातच उत्कटत्वाने भावली.  त्यामुळे सृष्टिशोभेची आवड व अवलोकनशक्तीची बीजे लहानपणीच विठ्ठलाच्या ग्रहणशील मनामध्ये रुजली.

वाचन
व्यक्तिमत्त्वाच्या घडणीच्या काळात मनाचे पोषण करणारा एक घटक म्हणजे वाचन होय.  विठ्ठल रामजींच्या ठिकाणी कल्पनाशीलता व वृत्तीची भावनामयता असल्यामुळे निव्वळ शालेय अभ्यासक्रमानेसुद्धा त्यांच्या मनावर कोणते संस्कार केले हे आपण बघितले.  शालेय अभ्यासक्रमाबाहेरच्या अवांतर वाचनामुळे त्यांच्या मनाचे पोषण होणे स्वाभाविक होते.  कल्पनाशीलता आणि भावनामयता या त्यांच्या वृत्तिविशेषांमुळे कादंबरीसारख्या अद्‍भुतरम्य वाङ्‌मयप्रकाराकडे त्यांचे मन आकृष्ट होणे स्वाभाविक होते.  १८८०-८५ पर्यंतचा काळच असा होता की, त्या वेळेला सकस वास्तवदर्शी कादंबरीवाङ्‌मयाची निर्मिती व्हावयाला प्रारंभदेखील झाला नव्हता.  अद्‍भुतरम्य कथानकाच्या आणि उघड शृंगाराच्या कादंबर्‍यांची पैदास मात्र विपुल प्रमाणात होत होती.  अगदी लहानपणापासूनच त्यांना गोष्टी ऐकण्याचा छंद होता.  मग स्वतः वाचण्याच्या अवस्थेप्रत आल्यानंतर त्यांचा मोहरा कादंबरीसारख्या कल्पनानिर्मित वाङ्‌मयाकडे वळणे स्वाभाविकच होते.  मराठी चौथा-पाचव्या इयत्तेत असताना गुलबकावली, वेताळपंचविशी, बत्तीसपुतळी, शुकबहात्तरी वगैरे पुस्तके त्यांनी वाचली.  इंग्रजी शाळेत गेल्यानंतर खालच्या वर्गात असतानाच विचित्रपुरी, मंजुघोषा, मदनमंजिरी, वसंतकोकिला, शृंगारसुंदरी ही पुस्तके कोठूनतरी मिळवून अधाशाप्रमाणे वाचून टाकली.  पुढे पुढे सहाव्या-सातव्या इयत्तेत गेल्यानंतर अरेबियन नाइट्सचे भाषांतर, नारायणराव व गोदावरी, वेषधारी पंजाबी अशा प्रकारची पुस्तके मिळवून वाचली. मराठी शाळेतील बीभत्स गोष्टी आणि इंग्रजी शाळेतील शृंगाराच्या घवघवीत वर्णनाच्या कादंबर्‍या यांमुळे आपल्यात अकाली शृंगाररसाचा प्रादुर्भाव होण्याचा अनिष्ट परिणाम झाला असे त्यांना वाटले, तरी एकंदरीतच करुण, शृंगार, वीर, रौद्र इत्यादी रसही समजू लागून त्यांच्या बुद्धीचा, त्याप्रमाणेच हृदयाचा परिपोश होणे हे स्वाभाविक होते.  त्यांच्या हायस्कूल शिक्षणाच्या काळातच जमखंडीस अल्लर्डुर्रर्र नाटके येऊ लागली.  वरच्या इयत्तेत गेल्यावर वाईकर संगीत मंडळीचे रत्‍नावली आणि अण्णा किर्लोस्करांची शाकुंतल आणि सौभद्र ही नाटके पाहावयास मिळू लागली.  गरिबीमुळे नाटके पाहण्यावर मर्यादा पडत असली तरी त्यांच्या कादंबरीवाचनाला पायबंद बसण्याचे कारण नव्हते.  सातत्याने अखेरपर्यंत पहिला नंबर टिकविल्यामुळे त्यांचे कादंबरीवाचनाचे वेड कुणाच्या डोळ्यांवर आले नाही.  आपले खाजगी वाचन केवळ फोलकट कादंबर्‍यांतच न संपता श्रीधर, मुक्तेश्वर, महिपतीसारख्या मराठी कवींच्या पौराणिक पोथ्याही वाचीत असू हे त्यांनी नमूद केले आहे.  त्यांच्या बाबांच्या संग्रही हरिविजय, रामविजय, पांडवप्रताप, करवीरमाहात्म्य, गुरुचरित्र वगैरे पोथ्या असत.  त्याचप्रमाणे ज्ञानेश्वरीची एक मोठी हस्तलिखित पोथी आणि तुकारामाची रूपावली, मनचर्येचे अभंग, गौळण वगैरे हस्तलिखित गाथांचा संग्रह असे.  त्याशिवाय त्यांच्या बाबांनी दत्त संप्रदायाची अष्टके, देवींच्या आरत्या, अनुभविक साधूंची पदे, भजने, भारूडे वगैरे कानडी आणि मराठी पदांचा त्यांना जसजसा शोध लागे त्याप्रमाणे ते मुलांकडून लिहून ठेवीत असत.  ह्यामुळे विठ्ठल रामजींच्या धर्मबुद्धीच्या विकासालाच नव्हे तर मराठी व कानडी भाषेच्या अभ्यासाला मोठी मदत झाली.

बालपणातील धर्मभावना
१८९१ अखेरचा म्हणजे वयाची अठरा वर्षे होईपर्यंतचा काळ हा विठ्ठल रामजींच्या हायस्कूल शिक्षणाचा कालखंड होय.  अभ्यास, खेळ, खोड्या, वाचन वगैरेंबद्दलच्या त्यांनी जशा आठवणी लिहिल्या आहेत, त्याचप्रमाणे स्वतःच्या धर्मभावनेबद्दलच्या आठवणीही लिहिल्या आहेत.  विठ्ठल रामजींनी पुढे ऑक्सफर्ड येथे तौलानिक धर्मशास्त्राचा अभ्यास केला.  मानववंशशास्त्र, समाजशास्त्र ह्यांची अभ्यासपद्धती आत्मसात केली आणि धर्मभावना हा तर त्यांच्या चरित्राचा आत्मा.  तेव्हा बालपणापासूनच्या स्वतःच्या धर्मभावनेचे त्यांनी आकलन-निवेदन करणे अपरिहार्यच होते.  हे निवेदन करताना त्यांची दृष्टी शास्त्रीय स्वरूपाची, धर्मविषयक त्यांचा विचारही पारंपारिक रूढ धर्मनिष्ठेहून वेगळा होता.  इतर गोष्टी वेगळ्या व धर्म ही बाब वेगळी अशी त्यांची समजूत नाही.  इतर गोष्टींप्रमाणे मनुष्यमात्रात धर्माची जी उपजत बुद्धी आढळते तीही परिणतीचा व विकासाचा विषय आहे असे त्यांना वाटते.  त्यांच्या वैचारिकतेत उत्क्रांतीच्या अथवा क्रमवार विकासाच्या तत्त्वाला महत्त्वाचे स्थान आहे.  खाणे, पिणे, वाचन, अभ्यास वगैरे गोष्टी जशा निसर्गनियमाप्रमाणे घडतात, त्यांना ईश्वरी प्रसादाची किंवा प्रेरणेची गरज नसते त्याचप्रमाणे धर्माच्या जागृतीला आणि वाढीलाही ईश्वरी कृत्याची जरुरी नाही असे त्यांचे मत.  ह्या जाणिवेतूनच त्यांनी आपल्या बालपणीतील धर्मभावनेचे स्मरण, आकलन व निवेदन केले आहे.  धर्म हा विषय बुद्धीपेक्षा भावनेचा अधिक आहे आणि तो विकासशीलही आहे, ही त्यांची भूमिका असल्याने धर्मविषयक आठवणीला त्यांनी अगदी पाळण्यापासून सुरुवात केली.  आदिमानवापासून ते आजच्या सुधारलेल्या मानवापर्यंत धर्मविषयक कल्पनेत जसा एक विकासक्रम दिसतो तसाच मानवी व्यक्तीच्या जीवनातही बालपणापासून त्याच्या प्रौढावस्थेपर्यंत असू शकतो.  हा धर्मविषयक कल्पनेच्या विकासक्रमात असलेला समांतरपणा विठ्ठल रामजींच्या भूमिकेमध्ये दिसून येतो. धर्मविषयक जाणिवेचा प्रारंभ पाळण्यातल्या एका स्पष्ट आठवणीपासून ते करतात.  लहानगा विठू पाळण्यात उताणा असताना त्याचे लक्ष वर असलेल्या एका वेळूच्या चमत्कारिक गाठीकडे जात असे.  ही गाठ त्याला दाढीवाल्या बोवाच्या मुखवट्याप्रमाणे भासत असे.  तो लवकर निजला नाही तर आणि निजवायची घाई असली म्हणजे आई त्याला बागुलबुवाची भीती घालायची.  ही वेळूची गाठ म्हणजेच बागुलबुवा अशी भीती आणि आश्चर्य या भावनांनी मिसळलेली समजूत त्याच्या कोवळ्या मनाची व्हावयाची व गाठीत दिसणार्‍या बोवाची आणि त्याची दृष्टादृष्ट झाली म्हणजे त्याचा लय त्याच्याकडे विशेषच लागे आणि त्याचे रडणे थांबे.  ह्या वेळी लहानग्या विठूचे वय फार तर सव्वादोन-अडीच वर्षांचे असेल.  त्याच्या धर्मशावनेचा हा पहिला आविष्कार.  हे बागुलबुवाचे त्याला झालेले दर्शन म्हणजे त्याच्या पहिल्या देवाचे दर्शन होय असा अर्थ प्रगल्भावस्थेतील विठ्ठल रामजींना विश्लेषणाअंती जाणवला.

त्यांच्या घरी लहानपणी आजोबा तुळजापूरच्या अंबाबाईची भक्ती करीत, तर आजी यल्लमा देवीची.  लहानग्या विठूला यल्लमा अधिक पसंत असे.  कारण तिचा गाजावाजा जास्त आणि पूजेत गोड खावयालाही भरपूर मिळत असे.

आजी जिवंत असेपर्यंत बाबांनी पुढे सुरू केलेल्या ब्राह्मणी संस्कृतीला विशेष बळ आले नव्हते.  देव्हार्‍यावरच्या श्रीयल्लमापेक्षाही बाहेरच्या गोठ्यातील कोनाड्यात बसलेल्या ताईबाईंचे प्रस्थ वर्षातून एक दिवस इतके माजे की सर्वजण हैराण होऊन जात.  कारण एक आजोबांचा अपवाद वगळता सर्वजण शाकाहारी असत आणि केवळ नवसासाठी म्हणून एक गाभण मेंढी कापून या ग्राम्य ताईबाईची आजीला कंदुरी करावी लागत असे.  यल्लमाचा लहानग्या विठूच्या मनावर अनुकूल परिणाम होत असे तर ताईबाईचा अतिशय प्रतिकूल.  हा राग एवढा असे की, महाद्वाराशी दोन्ही बाजूला ठेवलेल्या व हळदीकुंकवाने पुजल्या जाणार्‍या दोन दोन त्रिकोनी दगडाला ताईबाईचे नातलग समजून लहानगा विठू चांगले ठेचून काढीत असे, उलटे ठेवी किंवा पालथे पाडी.  जिवंत मेंढी कापल्याचा राग लहानगा विठू ताईबाईच्या ह्या आरोपित नातलगांवर काढीत असे.

घरामध्ये कितीतरी आरोपित देवतांची पूजा लहानग्या विठूला करावी लागत असे.  एका खोलीतील पडका खांब म्हणजे रमाबाई नावाच्या एका बाईंचे भूत असे.  महापूजेचा प्रसंग आला म्हणजे देव्हार्‍यावरील खंडोगणती टाकांची व मूर्तींची पूजा झाल्यावर, उतरंडीच्या डेर्‍यांची, लाकडी पादुकांची, खिडकीतून रचून ठेवलेल्या पोथ्यांची, स्वयंपाकघरातील ताक करण्यासाठी रोवलेल्या खांबाची, सोप्यातील गणपतीची, गोठ्यातील ताईबाईची आणि पायखान्याजवळील बाहेरच्या पडक्या खोलीतील खांबाची ऊर्फ रमाबाई नावाच्या भुताची पूजा लहानग्या विठूला क्रमवार करावी लागत असे आणि गोड नैवेद्याच्या अपेक्षेने ही सर्व पूजा यथासांग करणे त्याला आवडतही असे.

चौथ्या-पाचव्या इयत्तेत असताना विठूकडेच घरचे पुजारीपण बाबांनी दिले होते.  मूर्तिपूजा करण्यात त्याचे मन रमत असले तरी सकाळची शाळा आटोपून आल्यानंतर स्नान करून जेवण वगैरे न करता घरची पूजा आटोपून भर उन्हात मारुतीच्या देवळात पूजा करण्याला जावयाचे त्याच्या जिवावर येई.  घरच्या पासरीभर देवांचा त्याला कधी कधी राग येत असे.  घाईघाईने तो दूरवरून देव्हार्‍यातल्या टाकावर पाणी फेकून भिजवीत असे.  घरच्या देवांचा असा संक्षिप्‍त समाचार घेतल्यावर मारुतीच्या पूजेसाठीही त्याने पर्याय शोधून काढला.  घरातून निघताना पंचपात्री, गंध, फुले, अक्षता असा थाट करून निघाला तरी कडाक्याची भूक लागलेली असताना मारुतीच्या देवळापर्यंत तो जातो कशाला ?  अंगणाच्या पलीकडेच त्याच्या बाबांचे मित्र म्हातारबा सुतार यांचा सुतारकामाचा नेट असे.  त्यांच्याकडे दुरुस्तीला आलेल्या गाड्यांपैकी एखाद्या गाडीच्या चाकाच्या गड्डयाची पूजा करून हा तत्परतेने घरी उपस्थित असे.  आपल्या गाडीच्या चाकाची पूजा कशी होते ह्या गूढाबद्दल म्हातारबाने विठूच्या बाबांकडेच चौकशी केली असता हे रहस्य उलगडले.  विठूने आपली लबाडी प्रामाणिकपणे कबूल केली.  त्याच बाबांनी त्याच्या जेवणाला उशीर होतो हे ध्यानात घेऊन आणि त्याच्या खरे बोलण्याचे कौतुक करून मारुतीची पूजा करण्याच्या कामातून त्याची सुटकी केली.  बाबांनी पूजेची त्याच्यावर बळजबरी न केल्याने मूर्तिपूजेबाबतच्या विठूच्या धर्मबुद्धीला धक्का पोहोचला नाही.

वयाच्या बाराव्या वर्षापर्यंतची विठूची देवपूजेबाबतची समजूत आणि वागणूक अशा प्रकारची होती.  त्यानंतर मात्र मूर्तिपूजेच्या बाबतीत त्याच्या ठिकाणी मनःपूर्वकता आणि उत्साह अधिकाधिक निर्माण होऊ लागला.  त्याच्या देवघरातील देव्हारा म्हणजे कमरेइतक्या उंचीवर असलेला चार फूट रुंद, उंच आणि खोल कोनाडा होता.  त्यात देवाच्या मूर्ती, पितराचे टाक, शाळिग्राम, निरनिराळ्या नद्यातले गोटे ह्या पूजनीय वस्तू असत आणि घंटा, धूपारती, निरांजने, पळीपंचपात्र, शंख इत्यादी पूजेची उपकरणे असत.  मनात आले की विठू ह्या सर्व देवदेवता आणि उपकरणे धुऊन-पुसून व्यवस्थेने मांडून त्यावर गंधाक्षता, कुंकू, हळद, फुले यथासांग लावून पूजा करीत असे.  अशी पूजा करण्यात त्याला मोठे सुख वाटत असे.  सणावारी गोडधोड नैवेद्याचे असले म्हणजे त्याच्या बालभक्तीला पूर येत असे.  मात्र हीही गोष्ट खरी की, ही पूजा करण्यात केवळ नैवेद्याचा लोभ होता असे नव्हे.  बाबांनी पूजेची सक्ती त्यावर केली नव्हती.  तेव्हा त्या लहान वयामध्ये आपल्या ठिकाणी एक प्रकारची कोवळी आध्यात्मिकताच असण्याची शक्यता विठ्ठल रामजींना जाणवली.

इंग्रजी तिसर्‍या-चौथ्या इयत्तेत असताना वयाच्या चौदाव्या-पंधराव्या वर्षी आपल्या भावनाशील अंतःकरणात स्पष्टरूपाने भक्तिभावनेचा उद्रेक झाल्याचे विठ्ठल रामजींना जाणवले.  एव्हाना त्याचे पौराणिक पोथ्यांचे वाचन झाले होते.  शिवलीलामृत ह्या पोथीचे पारायण स्नानानंतर जेवणापूर्वी आवडीने करीत असे.  श्रावण मासात शिवलिंगाचे अर्चन मोठ्या भक्तिभावाने करू लागला.  स्वहस्ते तोडून आणलेली बेलपत्रे पाटावर ठेवलेल्या शिवलिंगाला भक्तिभावाने अर्पण करीत असे.  शिव आणि विष्णू ह्या दोन मुख्य देवतांपैकी शिवाची भक्ती करणे त्याला अधिक पसंत असे.  शिवालये प्राचीन आणि निवांत असतात.  विष्णूच्या मंदिराप्रमाणे भजन-पूजनाचा व स्त्री-पुरुषांचा गोंगाट तेथे नसतो.  हरिचरित्रातील कृष्णाचे जे चाळे त्याने वाचले होते त्यापेक्षा शंकरपार्वतीच्या गोष्टींतील साधेपणा व भोळेपणा त्याच्या मनाला अधिक भावत असे.
हायस्कूलच्या शेवटच्या दोन-चार वर्षांत विठ्ठलाच्या बुद्धिविकासाबरोबरच भक्तीची भावना अधिक विकसित झाली.  शाळकरी विठ्ठल आपल्या सोबत्यांत जमवून सुट्टीच्या दिवसांत हरिविजयातील गोवर्धनाख्यान, रामविजयातील कुंभकर्णवध किंवा पांडवप्रतापातील हरिश्चंद्राख्यान असले भक्तिरसोत्पादक अध्याय वाचून पुराणिकांप्रमाणे अर्थ सांगत असे.  हरिश्चंद्राख्यान तर हा छोटा पुराणिक इतके समरसून सांगत असे की, तो आणि त्याचे श्रोते करुणरसाने व्याकूळ होऊन रडत असत.  बाबा वाचीत असलेल्या गुरुचरित्रातील कथा करुणभक्तीचा परिपोष करणार्‍या जाणवून विशेष आवडू लागल्या.  विठूच्या बुद्धिविकासाबरोबरच धर्मभावनांचाही विकास होऊ लागला.  श्रावण मासात डोंगरात आपल्या मित्र वानरसेनेला घेऊन जाऊन परत येताना जिवंत विंचवाची माळ घरी आणून लहान बहिणींना भेडसावणार्‍या आडदांड विठूमध्ये आता एकदम फरक पडला होता.  श्रावण महिन्यात स्नान करून जेवणापूर्वी शिवलीलामृताचे पारायण करण्याचा, नामजपाचा आणि उपवास करून दीड मैल दूरवरच्या डोंगरावरील रामतीर्थास जाऊन येण्याचा जो नाद त्याला लागला त्यात त्याच्या अंतःकरणाचा खरा भक्तिभाव होता.  विठूमध्ये पडलेला हा फरक पाहून त्याच्या प्रेमळ आईबाबांना कौतुक वाटत असे.  विठूच्या वृत्तीमध्ये झालेला हा फरक आकस्मिक नव्हता.  त्याच्या भावाचा मृत्यू, घरातील दारिद्र्य, आईबाबांचा उदासीनपणा इत्यादी नैसर्गिक कारणे या आंतरपालटाची होती.  वर्गातील हुशारीमुळे सोबत्यांमध्ये आणि वर्गामध्ये जे यश व पुढारपण मिळाले त्याचाही हा सात्त्विक परिणाम होता.
विठ्ठल शाळेत जाण्यापूर्वी मूर्तीचे दर्शन घेत असे.  बबलादीच्या सिद्ध पुरुषाने दिलेला प्रसाद आणि रामेश्वराचा, मारुतीचा, दत्ताचा वगैरे अंगारा तो पेटीत घालून ठेवीत असे व शाळेला जाण्यापूर्वी हा मिश्र अंगारा कपाळाला लावीत असे.  आपल्या भक्तीमुळे वर्गात इतरांपेक्षा जास्त मार्क मिळून पहिला नंबर राही अशी त्याची भावना होती.  त्यात धर्मभोळेपणा होता.  पाचव्या इयत्तेत खरूज झाल्यामुळे त्यानेच यल्लमाच्या यात्रेला जाण्याचा आग्रह धरला व त्याच्या बाबांनी तो पारही पाडला.  विठ्ठलाच्या भक्तिभावनेच्या विकासातील ह्या दुसर्‍या टप्प्यात सकामतेचा अंश असला तरी तिच्यात बर्‍याच अंशाने स्वाभाविक सहजमधुरता होती.
विठ्ठलाच्या भक्तिभावनेचा ह्या वयातील आणखी एक आविष्कार म्हणजे संतसमागमामुळे त्याला होणारा आनंद.  ह्या आनंदाचे स्वरूप अर्थातच धार्मिक होते.  रामजीबाबांना संसारी आपत्तीच्या ह्या काळात साधुसंतांचा नाद लागलेला होता व ते त्यांची यथायोग्य संभावना करीत असत.  विठ्ठलालाही अशा साधुसंतांचा समाचार घेणे आवडत असे.  जुन्या धर्माचे अनेक आचार त्याच्या घरी चालत असले तरी केवळ कर्मठपणा, धर्मभोळेपणा, दंभ आणि दुराग्रहाचा पगडा त्याच्या आईबापांच्या वर्तनात कधीच दिसून येत नसे.  कोणा सांप्रदायिक अतिथिचा दांभिकपणा अथवा स्वार्थी मतलब दिसून आला तर रामजीबाबा उग्र रूप धारण करून त्याची उलट्या दिशेने संभावना केल्याशिवाय राहत नसत.  आईबाबांच्या धर्मभावना साध्या, सहज आणि निर्हेतुक होत्या.  त्यामध्येच आपल्या भावी धर्माचा आणि सामाजिक सुधारणांचा उगम असल्याचे त्यांना जाणवले.
कौटुंबिक वातावरण
विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी आपले आयुष्य उदार, उन्नत अशा धर्मप्रसारासाठी घालवावयाचे असा ऐन तारुण्यात निश्चय केला व ब्राह्मधर्माचे प्रचारक म्हणून आपले आयुष्य वेचले, हे सर्वश्रुत आहे.  अस्पृश्यतानिवारणाचे कार्य हे धर्मकार्य समजून ह्या कामासाठी त्यांनी आपले आयुष्य खर्च केले.  मुरळी सोडण्याची विघातक चाल बंद व्हावी, मुलांप्रमाणे मुलींनाही सक्तीचे शिक्षण मिळावे, शेतकर्‍यांची स्थिती सुधारावी यांसारख्या सुधारणा घडून याव्यात यासाठी त्यांनी तळमळीने आयुष्यभर प्रयत्‍न केले असे दिसून येते.  धार्मिक सामाजिक सुधारणेसाठी आपले आयुष्य वाहून, फकिरी पत्करून एखाद्या व्यक्तीने आयुष्यभर कार्य केले हे उदाहरण एक विठ्ठल रामजी सोडता निदान अन्य कुणाही मराठी माणसाचे दिसून येत नाही.  विठ्ठल रामजींच्या हातून भावी आयुष्यात जे अपवादात्मक वाटावे असे मौलिक स्वरूपाचे कार्य घडले त्याची तयारी त्यांच्या कौटुंबिक वातावरणातच झाली होती.  त्यालाही त्यांच्या आईबाबांचा धर्म आणि शील हीच कारणीभूत होती.
विठ्ठलाच्या आजोबा-आजींची पुरातन देवदेवींच्या उपासनेची परंपरा त्याच्या आई-वडिलांनी चालविली.  मात्र त्यांच्या पाठीमागे ती टिकून राहण्याचा प्रश्नच नव्हता.  कारण आई-वडील हयात असतानाच रामजीबाबांनी पंढरपूरच्या वारकरी संप्रदायामध्ये प्रवेश केला होता.  एवढेच नव्हे तर पुढाकारही चालू केला होता.  विठ्ठलाच्या थोरल्या भावाचे नाव परशुराम असे ठेवले होते.  ते यल्लमाची भक्ती करणार्‍या आजीने ठेवले असावे, कारण यल्लमा हे जमदग्नी ॠषीची पत्‍नी रेणुकादेवी हिचे तेलगू अथवा कानडी नाव होय.  पुढील सर्व मुलांची नावे रामजीबाबांनी पंढरपूरच्या वारकरी संप्रदायानुसार ठेवलेली आढळतात.  विठूच्या जन्माच्या वेळी रामजीबाबा पंढरीच्या वारीला गेले होते.  विठूचे पाळण्यात ठेवलेले नाव तुकाराम असे असले तरी वारीवरून आल्यानंतर त्यांनी बदलून विठ्ठल असे ठेवले.  विठ्ठल पाचवा मुलगा.  जनाक्का हे सातवे अपत्य, आठवी तान्याक्का.  हिचे नाव मुक्ताबाई असे ठेवले.  शेवटच्या मुलाचे नाव एकनाथ.  वारकरी पंथाच्या साध्या, उदार, भागवत धर्माचा प्रभाव रामजीबाबांच्या मनावर, त्यांच्या शीलावर पडलेला होता.
आपली भावी सामाजिक सुधारणा बाबांच्या भागवत धर्मातून उदय पावली असे विठ्ठल रामजी शिंदे यांना वाटते.
"विष्णुमय जग वैष्णवांचा धर्म ।
भेदाभेदभ्रम अमंगळ ॥
कोणाही जीवाचा न घडो मत्सर
वर्म सर्वेश्वरपूजनाचे ॥
ह्या तुकाराममहाराजांच्या अभंगाचा ठसा बाबांनी व आईने विठूच्या ग्रहणशील हृदयावर आपल्या प्रत्यक्ष आणि पदोपदीच्या प्रेमळ आचरणाने उठविला.  त्यामध्ये ब्राह्मसमाजाचे ते प्रचारक झाल्यानंतरही विशेष भर पडली असे त्यांना वाटत नाही.  प्रार्थना अथवा ब्राह्मसमाजाचा मराठ्यांवरच नव्हे तर इतरही महाराष्ट्रीयांवर फारसा परिणाम झालेला नसताना विठ्ठल रामजी मात्र त्याचे आजीव प्रचारक झाले.  ह्याचे श्रेय समाजापेक्षाही त्यांच्या वडिलांनी घालून दिलेल्या आचरणाच्या धड्याकडेच जास्त जाते.
त्यांच्या घरात पडदानशीनपणा नव्हता की सोवळेपणा राखून जातिभेदाला थारा देणे त्यांना माहीत नव्हते.  कोणीही सभ्य. विश्वासार्ह पाहुणेमंडळी अगर मित्रमंडळी आली तर घरची स्त्रीपुरुष आणि लहानथोर माणसे मोकळेपणाने वागत असत.  घरच्या स्वाभाविक बाळबोधपणामुळे व स्नेहशील गोड वागणुकीमुळे बाहेरच्यांना त्यांच्या घरातल्या सर्वांचे वर्तन नमुनेदान वाटत असे.  त्यांच्या घरातील शांती, तृप्‍ती आणि प्रीती अवर्णनीय वाटत असे.  त्यांचे बाबा आपल्या मुलींना 'आई' अशी हाक मारीत.  ही लहानशी गोष्ट बाहेरच्यांच्या अंतःकरणाला भिडत असे.  विठूच्या दोन लहान बहिणी त्याच्या लहानग्या मित्रांबरोबर लडिवाळपणाने व मोकळपणाने वागत.  आई विठूच्या सार्‍या मित्रांना आपल्याच मुलांप्रमाणे वागवावयाची.  विश्वकुटुंबी वृत्तीचा प्रत्यय त्यांच्या घरातील वातावरणामुळे बाहेरच्यांना सहज होत असे.  आपल्या घरासंबंधी लिहिताना विठ्ठल रामजी शिंदे म्हणतात, ''नुसता पडदा न घालणे ह्यात काही विशेष नाही; पण अंतःकरणातच मुळी पडद्याला थारा र देणे ही दैवी कृपा होय.  आमचे घर म्हणजे ह्या दैवी कृपेचा देव्हारा होता !  प्रापंचिक विपत्ती कितीही आल्या; दारिद्र्य, आजार, मरण, कर्जाचा बोजा असले इतर कितीही मनाची पारख करणारे प्रसंग आले, तरी घरचे शांतीचे वातावरण कधी क्षुब्ध होत नसे.  येणेप्रमणे भौतिक दारिद्र्यात आत्मिक श्रीमंतीचा भोग आमचे घरी आणि घरातील लहानथोर व्यक्तींत दिसत असे.  अशा घरी मग जातिभेदाला कोठून वाव मिळणार !  आधुनिक सुधारकाप्रमाणे जातिभेद मोडण्याची उठाठेव करण्याची आम्हांवर कधी पाळीच येत नसे.  कारण तो जातिभेदाचा संस्कारच आम्हांवर घडला नव्हता.''४
शिक्षणाच्या बाबतीत रामजीबाबांच्या घराचा त्या प्रांतात मोठा लौकिक होता.  त्यांनी त्या काळाच्या मानाने घेतलेले पुस्तकी शिक्षण व संपादिलेली बहुश्रुतता लोक नावाजीत असत.  विठ्ठलाने हायस्कूलच्या अभ्यासामध्ये जी प्रगती दाखविली त्याचे अप्रत्यक्ष श्रेय त्यांच्या वडिलांना.  परंतु रामजीबाबांची विशेष गोष्ट म्हणजे त्यांनी आपल्या मुलींना शिक्षण देण्यास उत्साह दाखविला होता.  ही त्या काळाच्या मानाने व मराठा समाजाच्या बाबतीत अपवादात्मक गोष्ट म्हणावी लागेल.  ह्यावरून स्पष्ट दिसते की, मुलगा आणि मुलगी यांमध्ये ते फरक करीत नव्हते. भगिनी जनाबाईंनी लिहिलेल्या आठवणीत तर असे नमूद केले आहे की, जमखंडी येथे मुलींसाठी स्वतंत्र शाळा व्हावी, याचा प्रारंभिक प्रयत्‍न रामजीबाबांनीच केला व संस्थानाच्या अधिपतीचे पाठबळ मिळून जमखंडीस मुलींची शाळा स्थापन झाली.
घरच्या ह्या मोकळ्या वातावरणामध्ये विठूच्या स्वभावविशेषांचा विकास स्वाभाविकपणे होत राहिला.  स्वातंत्र्याची आवड, नव्या जीवनाची स्पृहा आणि सत्याचा छडा लावण्याची हौस ही विठ्ठल रामजींच्या स्वभावाची मुख्य लक्षणे लहानपणापासूनच दिसून येत होती.  ह्या त्यांच्या स्वभाववैशिष्ट्याच्या आविष्काराला आळा घालण्याचा प्रयत्‍न विठूच्या लहानपणी आईबाबांनी कधी केला नाही, आईबाबांचा त्याला आश्रय होता, पण दाब कसलाही नव्हता. त्याने एखादी चांगली पण अगदी नवी आणि रूढीविरुद्ध गोष्ट केली तर तिचे ते कौतुकच करायला तयार असत.
हायस्कूल शिक्षणाच्या काळात विठूला निरनिराळ्या जातींचे व संस्कृतीचे मित्र आणि सोबती मिळत जाऊन त्याला आपल्या विचाराला आचाराचे स्वरूप देण्याचे प्रयोग करण्यालाही वाव मिळू लागला.  ब्राह्मण-लिंगायतांसारख्या ज्या जाती मराठ्यांकडे जेवत नाहीत त्या जातीची माणसे त्यांच्या विश्वकुटुंबी घरी जेवत.  न्हावी, धोबी वगैरे तसेच मुसलमानांसारख्या परधर्मीयांकडे मराठे जेवत नसत.  त्या जातींच्या लोकांशीही त्यांच्या घरी पंक्तिभेद कधी घडत नसे.  विठ्ठलाचे वय चौदा-पंधरा वर्षांचे असताना सय्यद मीरासाहेब हथरूट या पोक्त मुसलमान गृहस्थाचा त्याच्याशी जिवलग स्नेह जडला.  मीरासाहेब त्यांच्या घरी आणि विठ्ठल मीरासाहेबांच्या घरी उघड जेवत असत. त्याच्यासमोर या मुसलमान कुटुंबातील स्त्रिया पडदा पाळीत नसत.  एवढी समरसता ह्या दोन कुटुंबांत त्या वेळेलाच झाली होती.
शिंदे यांच्या कुटुंबातील सुधारकी वर्तणुकीचा विशेष म्हणजे, समता आणि स्वतंत्रता, उदारता आणि स्वाभिमान ह्यांचा समतोल स्वाभाविकपणे पाहिला जात असे.  पोकळ डौल सोडून समानतेच्या नात्याने वागणार्‍या ब्राह्मण-लिंगायतादी जातींतील व्यक्तींशी आणि मुसलमानांसारख्या परधर्मीय मित्रांशी समानतेचे, स्वतंत्रतेचे, अंतःकरणापासून प्रेमाचे नाते असले तरच हा भोजनादी व्यवहार एकत्र होत असे.  अंतःकरणाचा जिव्हाळा, हेतूचा शुद्धपणा आणि अकृत्रिम प्रेम हा सर्व सुधारणांचा अढळ पाया असतो.  देवाणघेवाणीच्या व्यापारी तत्त्वाने अथवा आधुनिक सुधारकाच्या शुद्ध बुद्धिवादाने खर्‍याखुर्‍या सुधारणा घडत नसतात अशी विठ्ठल रामजींची जी धारणा पुढील काळात प्रकट होत राहिली त्याचा वस्तुपाठ त्यांना बालपणीच घरच्या घरी गिरवावयास मिळाला.
भावी काळात त्यांच्या हातून सामाजिक सुधारणेचे कार्य घडावे अशी त्यांच्या मनाची घडण बालपणीच त्यांच्या घरातील संस्कारांनी झाली.  आपण प्रार्थनासमाजात गेलो म्हणून सुधारक झालो असे नसून, आपण सुधारक होतो म्हणून प्रार्थनासमाजात गेलो असे विठ्ठल रामजींनी रास्तपणे नमूद केले आहे.

संदर्भ
१.  विठ्ठल रामजी शिंदे, माझ्या आठवणी व अनुभव, पृ.४४.
२.  तत्रैव, पृ. ४५-४६.
३.  तत्रैव, पृ. ६४.
४.  तत्रेव, पृ. ८२.