प्रार्थनासमाजाची दीक्षा

विठ्ठल रामजी शिंदे यांच्या आयुष्यातील एक महत्त्वाची घटना म्हणजे त्यांनी प्रार्थनासमाजाची घेतलेली दीक्षा. मॅट्रिक्युलेशनची परीक्षा पास झाल्यानंतर त्यांना आगरकरांचा सुधारक वाचायला मिळू लागला होता. तेव्हापासून सुधारणावादी विचाराकडे त्यांचा कल जोराने होऊ लागला. त्यांचबरोबर बुद्धीलाच सर्वश्रेष्ठ मानून तिच्याच साह्याने देव आणि धर्म यांचा विचार करणे सयुक्तिक वाटून त्यांचा कल नास्तिकतेकडे झुकू लागला होता. फर्ग्युसन कॉलेजमध्ये आल्यानंतर मिल आणि स्पेन्सर यांचे ग्रंथ मुळातून वाचल्यानंतर हा परिणाम तीव्र झालेला होता. १८९५ च्या अखेरीस त्यांचा परिचय रेव्ह. जे. टी संडरलॅंड यांच्यासशी होऊन पाश्चात युनिटेरियन अथवा एकेश्वरी धर्मपंथाची कल्पना त्यांना प्रथमतः आली. विठ्ठलरावांनी त्यांच्याशी चर्चाही केली. युनिटेरीयन पंथाचा परिचय झाल्यानंतर रूढ हिंदू धर्मातील बुद्धीला न पटणा-या कल्पना व आचार यांच्याशिवायही धर्मविचार असू शकतो याची त्यांना प्रथमतः स्पष्ट जाणीव झालेली असणार. स्पेन्सरसारख्यांनी सांगितलेल्या उत्क्रांतीसारख्या तत्त्वांचा अवलंब करून बुद्धिनिष्ठ पद्धतीने धर्माचा विचार करता येतो हे त्यांना जाणवले असावे. त्यामुळे विठ्ठलरावांच्या मनात धर्माचा फेरविचार सुरू झाला. ती त्यांची आतून जाणवणारी गरजही होती. कारण “मिलस्पेन्सरच्या विचारामुळे जो बंडखोरपणा माझ्या मनात व भोवताली माजला होता त्यांत माझ्या आत्म्याची भूक शमविण्याची शक्ती नव्हती. नास्तिकपणाच्या वाळवंटात मनाची तहान भागणे शक्य नव्हते,”१ असे त्यांनी नमूदही केले आहे. अशा मानसिक अस्वस्थतेच्या काळात त्यांनी प्रो. मॅक्सम्युलरचे ग्रंथ वाचले. धर्मावरील त्यांची विस्तृत व्याख्याने, भाषाशास्त्रचे अलोट ज्ञान व पौरस्त्य विचारांबद्दलची त्यांची समतोल वृत्ती यांमुळे ते त्यांना आप्तपुरूष वाटू लागले व धर्माकडे बघण्याची नवी दृष्टी त्यांच्या ठिकाणी निर्माण झाली.

विठ्ठलरावांच्या मनाची घडणच अशी झाली होती की, त्यांच्या अंतःकरणामध्ये धर्माला मोठे स्थान होते. मुळात त्यांची धर्मप्रेरणा उत्कट आणि बळकट होती. त्यांच्या सश्रद्धतेवर मिल्-स्पेनरच्या विचारांचे काही काळ सावट आले तरी ते फार काळ टिकू शकले नाही. ह्या ओढाताणीच्या काळात ते गंभीरपणे आणि सखोलपणे धर्मचिंतन करीत होते व स्वतःची धर्मकल्पना सुस्पष्ट करून घेत होते. २२ मे १८९८ च्या रोजनिशीमध्ये त्यांनी लिहिले आहे, “आज संध्याकाळ किती थोर विचार मनात आले !... नेहमीप्रमाणे माझ्या धर्ममताच्या उत्कांतीची पाहणी चालली. आजपर्यंत अज्ञेयवादापर्यंत मजल पोचली होती. पण आज विचाराच्या तरंगात आमच्या अत्युच्च ब्रह्मतत्त्वाची कल्पना अगदी चित्तचक्षूपुढे सुबक झळकू लागली. होता होता मला, हल्लीच्या शास्त्रीय दृष्टीने पाहू लागलो तो ब्रह्मतत्वात व अज्ञेयवादात भेद दिसेना.”२

ह्या सुमारास बारामतीचे समाजसुधारक रामचंद्र अण्णाजी कळसकर यांची आणि विठ्ठलरावांची भेट झाली. २२ मे १८९८ रोजीच्या नोंदीमध्ये विठ्ठलरावांनी रा. कळसकर
बि-हाडी आल्याचा उल्लेख केला आहे. कळसकर यांनी ह्या सुमारास बारामतीच्या परिसरातील सहा खेड्यांमध्ये शाळा व उद्योगशाळा स्थापन करून महार, मांग या जातींमध्ये शिक्षणाचा फैलाव करण्याचे व या वर्गांमध्ये सुधारणा करण्याचे काम मोठ्या तळमळीने व त्यागपूर्वक चालविले होते. कळसकरांच्या वृत्तीचा आणि व्यक्तिमत्त्वाचा प्रभाव विठ्ठलरावांवर जोरदार झाला. कळसकरांशी बोलणे झाल्यानंतर त्यांनी त्यांच्यासंबंधी लिहिले आहे, “त्यांचे साहस, उद्योग व स्वार्थत्याग ऐकतच होतो. त्यांचे स्वतःभाषण ऐकून तर ह्यांनी म्हार-मांग ह्या अतिनीच जातीची किती किती कळकळ दाखविली; त्यांनी काय काय केले पण आणखी कितीतरी करण्यासारखे आहे हे सर्व मनात येऊन मला स्वतःची मनःपूर्वक लाज वाचली व तिटकारा आला.”३

महात्मा जोतीबा फुल्यांनंतर अस्पृश्यांसंबंधी स्वार्थत्यागपूर्वक काम करणारे कळसकर हे एकमेव गृहस्थच एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीस दिसतात. अस्पृश्यासंबंधी आपणही काही कार्य करावे ही प्रबळ प्रेरणा विद्यार्थिदशेतच विठ्ठलरावांच्या मनामध्ये कळसकरांच्या उदाहरणाने निर्माण झाली असावी. कळसकर ह्या कामी न्यायमृर्ती रानडे ह्यांचे साह्म घेत होते. त्यांच्या संस्थेसाठी पैशीची मदत  मिळण्यासाठी रानड्यांचा उपयोग होत होता. रानड्यांच्या सहवासामुळे कळसकर हेही पुण्याला आले म्हणजे प्रार्थनासमाजात जात असत असे दिसते. विठ्ठलरावांनी २९ मे १८९८ रोजी लिहिलेल्या रोजनिशीत पुढील नोंद आढळते: “आज सकाळी आठ वाजता रा. कळसकर, हुल्याळ व मी प्रार्थनासमाजातील उपासना पाहावयास गेलो होतो. पुण्यातील मंदिरातील उपासना मी आजच प्रथम पाहिली. गेल्या डिसेंबरात मुंबईतील देवळांतील ढंग पाहून मला मुळीच बरे वाटले नाही. पूज्यभाव दूर राहू समाजाविषयी तेव्हापासून माझा किंचित दुराग्रह झाला होता. समाजाचे उद्देश, भाषण व मेंबरांची कृती अथवा वागणूक यांमधील विरोध पाहून तर मला अद्यापही चीड येत आहे. समाजात कसल्याही प्रकारे जातिभेद असता कामा नये असे असता इतर सुधारकांत व समाजात मला काही. भेद दिसत नाही. म्हणजे दोघेही अद्याप जातिभेद उघड उघड झुगारण्यास तयार आहेतसे दिसत नाही.” मुंबई प्रार्थनासमाजाच्या तुलनेत पुणे मंदिरातील उपासना पाहून विठ्ठलरावांची अनुकूल भावना निर्माण झाली याचे कारण मुंबईच्या मंदिरापेक्षा पुण्यातील मंदिर साधे होते. मुंबईतल्या प्रार्थनामंदिरात ते प्रथमच गेले असल्यामुळे त्यांना तेथील ख्रिस्ती चर्चमधल्या प्रेयरची हुबेहूब नक्कल वाटली. तेथील भपकही त्यांच्या मनाला रूचला नाही. त्यांनी असेही म्हटले की, “माझ्यासाख्या गावंढळास जर नव्याने दीक्षा घ्यावयाची असली तर माझी खात्री आहे की तो मुंबईच्या रंगमहालात कधीच दीक्षा घेणार नाही.”४ विठ्ठलरावांच्या या विधानावरून मुंबई प्रार्थनामंदिराबद्दलची नापसंती आणि पुण्याच्या प्रार्थनामंदिराबद्दलचा अनुकूल भाव तर प्रकट होतोच पण दुसरी गोष्टही सूचित होते. ती म्हणजे प्रार्थनासमाजाची आपण दीक्षा घ्यावी असाही विचार या वेळेसच त्यांच्या मनामध्ये चाललेला होता. रावबहादूर का. बा. मराठे यांची पुणे प्रार्थनासमाजातील प्रार्थना आणि व्याख्यान त्यांना फार चित्तवेधक वाटले. त्यांचे मन श्रद्धेने भरून आले व प्रार्थनेची पदे इतरांबरोबर त्यांनी मनोभावे गाइली. प्रार्थनासमाजाच्या ह्या उपासनेमध्ये त्यांना हिंदू धर्माचे निर्मळ आणि उज्ज्वल स्वरूप दिसले. प्रपंच साधून परमार्थ कसा करावा ह्याचे मराठे यांनी केलेले विवरण त्यांना चित्तवेधक आणि पटण्यासारखे वाटले. वारकरी पंथाच्या आचाराविचाराला जुळणारीच ही भूमिका आहे असे त्यांना वाटले असणार.

जनाबाई आपल्या मैत्रिणीसमवेत उपासनेला गेल्या होत्या. खरे म्हणजे विठ्ठलरावांच्या आधीपासून त्या प्रार्थनासमाजात अधूनमधून जाऊ लागल्या होत्या. जनाबाई पुण्यात आल्यावर पहिल्यांदा खिश्चन शाळेतच चार-सहा महिने जात होत्या. तेथील खिश्चन शिक्षिका उठल्या सुटल्या हिंदू देवदेवतांना, धर्ममतांना एवढेच नव्हे तर पोशाखादी राहणीपद्धतींना हीन लेखून हेटाळणी करीत असत. नंतर त्या फिमेल हायस्कुलात म्हणजे हुजूरपागेत आल्या. डॉ. भांडारकर हे या हायस्कूलच्या मुख्य चालकांपैकी एक होते. म्हणूनही कदाचित असू शकेल की, हायस्कूलमधील काही मुलींना प्रार्थनासमाजात जावेसे वाटले. जनाबाईंनाही तसे वाटले होते. विठ्ठलरावांना त्यांनी परवानगी विचारली. त्यांचा स्वतःचा कल अद्यापही प्रार्थनासमाजाकडे झालेला नव्हता, तरी त्यांनी जनाबाईंना परवानगी दिली. तेव्हा जनाबाई, त्रिवेणीबाई भाटवडेकर, छोटूबाई तावडे, जानकीबाई पानसे, कावेरीबाई उल्लाळ, लिंबाबाई अशा चार-पाचजणी प्रार्थनासमाजात जाऊ लागल्या. निदान प्रारंभी तरी त्या धर्मसाधनेच्या हेतूने नव्हे तर नावीन्य म्हणून प्रार्थनासमाजात जात होत्या. परंतु डॉ. भांडारकरांसारख्या विद्वानांच्या उपासना ऐकून त्यांच्या मनामध्ये समाजाबद्दल गोडी उत्पन्न होऊ लागली होती. शिंदे यांच्या वर उल्लेखिलेल्या रोजनिशीमध्ये चि. जनाक्का ही आपल्या मैत्रिणीबरोबर आली होती व तिलाही उपासना आवडली, तिला दर रविवारी जावेसे वाटत असे त्यांनी नमूद केले आहे. आपलाही दर रविवारी जाण्याचा मनोद्य येथेच त्यांनी प्रकट केला आहे. हुल्याळ यास मात्र प्रार्थनासमाज रूचला नाही. अशा त-हेने प्रार्थनासमाजाकडे विठ्ठलरावांचा आढा वाढत चालला होता.

२९ मे १८९८ रोजी प्रार्थनासमाजामध्ये कळसकरांच्या समवेत विठ्ठलराव उपासना पाहावयास गेले. तेव्हापासून प्रार्थनासमाजाबद्दलचा ओढा त्यांच्या ठिकाणी निर्माण झाला आणि त्यानंतर दर रविवारी उपासनेसाठी प्रार्थनासमाजात नियमाने व आवडीने जाऊ लागले. ३१ जुलै १८९८च्या रोजनिशीमध्ये त्यांनी नमूद केले आहे, “गेले ५-६ रविवार मी नियमाने व मोठ्या आवडीने जात आहे. जनाक्काचा भाव तर आगदी दृढ बसला आहे. प्रार्थनेत ती तल्लीन होते. आज तर ती परमानंदाने डुलत होती. माझेही लक्ष ते दोन तास धार्मिक विचारातच गुरफटले(ले) असते. गीते म्हणत असता व प्रार्थना ऐकत असता ब-याच वेळा मी श्रद्धाळू होतो. शुद्ध भावाने उपासना करणा-यास पाहून मला फार आनंद होतो. एकंदर त्या जागेत त्या वेळी माझी भावना काही विलक्षणच होते. कल्पनाशक्ती व उच्च मनोवृत्ती ह्या जोराने उचंबळतात. इतर बाबतीप्रमाणे धर्माबाबतीतही केवळ बुद्धीच्या जोरावरच विचरण्याचा माझा पूर्वीचा आग्रह थोडा ढिला पडत चालला आहे व त्यासरशी श्रद्धा बळावत आहे. पण ह्या धांदलीत मनाची शांतता वाढत आहे!”५ प्रार्थनासमाजाच्या उपासनेस उपस्थित राहू लागल्यानंतर विठ्ठलरावांमध्ये झालेला ठळक फरक ह्या तारखेस नोंदला गेला आहे. धर्मबाबतीतही केवळ बुद्धीच्या जोरावर विचरण्याचा त्यांचा पूर्वीचा आग्रह थोडा ढिला पडत चालला व त्याबरोबरच श्रद्धा बळावत चालली हा स्वतःच्या मनोवृत्तीत झालेला फरक विठ्ठलरावांनी येथे नमूद केलेला आहे.

कळसकर यांचे खेड्यातील समाजाच्या तसेच महार, मांग या अस्पृश्य समजल्या जणा-या वर्गाच्या शिक्षणासाठी जे प्रयत्न चालले होते ते विठ्ठलरावांच्या नजरेसमोर ठळकपणे होते. आपणही त्या प्रकारचे प्रयत्न करावे ही प्रबळ इच्छा त्यांच्या मनात निर्माण झाली होती. त्यांनीच पुढाकार घेऊन स्थापन केलेल्या त्यांच्या मंडळामध्ये चर्चा चालविली होती. विठ्ठलराव, माधवराव हुल्याळ, गोविंदराव सासने आणि केशवराव कानिटकर हे आपण भावी काळात सामाजिक कार्य करण्यासाठी एखादी मंडळी स्थापन करावी ह्यासंबंधी तासचे तास बसून वाटाघाट करू लागले.”६

विठ्ठलरावांचा प्रार्थनासमाजाकडील ओढाही वाढलेला असल्यामुळे ते समाजाच्या एका उत्सवाला रोज जाऊ लागले. तेथे श्री. गणपत भास्कर कोटकर या वृद्ध पेन्शनर गृहस्थाचा दाट परिचय घडला. त्यांच्या प्रेमळपणामुळे व कळकळीमुळे त्यांच्या उपासना विठ्ठलरावांना आवडू लागल्या. अधूनमधून समाजाचे प्रचारक श्री. शिवरामपंत गोखले यांचे अनुभव ऐकायला मिळत असत. त्यांच्या साधेपणाचाच प्रभाव चांगला पडत असे. समाजाचे सेक्रेटरी केशवराव गोडबोले यांचा नियमितपणा व कार्यतत्परता चोख होती. न्यायमूर्ती रानडे व डॉ. भांडारकर यांचाही थोडाफार समागम घडू लागला. विशेषतः डॉ. भांडारकरांचा प्रभाव सर्वात अधिक विठ्ठलरावांच्या मनावर झाला. समाजात गाण्याचा पुढाकार घेणारे वृद्ध पेन्शनर गणपतराव आंजर्लेकर यांची संगत घडू लागली.

प्रार्थनासमाजाच्या ह्या सर्व मंडळींचा आपल्यावर कसा परिणाम झाला हे सांगताना विठ्ठलरावांनी लिहिले आहे, “या सर्व वृद्ध मंडळींनी मला भारून टाकून तारुण्याचा आडमूठपणा, विचारांचा उच्छृंखलपणा व अनुभवाचा हिरवटपणा या भोव-यांतून माझी सुटका करून शुद्ध, उदार धर्माच्या शांत प्रवाहात मला आणून सोडले.”७

उत्सवाच्या शेवटी असणारे प्रीतिभोजन गणपतराव कोटकरांच्या राहत्या घरात झाले. बोटॅनिकल  गार्डनजवळ ‘शांतिकुटिर’ नावाची कोटकरांची साधी झोपडी होती. विठ्ठलराव प्रार्थनासमाजाचे सभासद नसताही त्यांना बोलावणे आले. ह्या भोजनात पुणे समाजातील सर्व वृद्ध मंडळी व मुंबई समाजातील सर्व तरुण मंडळी एकत्र जमली होती. फराळ, भजन, प्रार्थना, उपदेश, भोजन, संभाषण आणि सहल वगैरे प्रकार दिवसभर झाले. हे प्रत्यक्ष दृश्य अनुभवून विठ्ठलरावांना वाटले की, ही नुसती एक रविवारची सभा नसून देवाच्या कन्यापुत्रांचे एक शुद्ध कुटुंब आहे. समाजाविषयी त्यांच्या मनात असणा-या आशंका, संशय व तेढ दूर झाली. गणपतराव कोटकर आणि सातारच्या समाजाचे सीतारामपंत जव्हेरे यांच्या सहवासात समाजाचा इतिहास कळला व तत्त्वांचा परिचय घडला.

प्रार्थनासमाजाची आपण दीक्षा घ्यावी अशी विठ्ठलरावांच्या ठिकाणी तीव्र ओढ निर्माण करणारी घटना म्हणजे प्रतापचंद्र मुजूमदार यांनी इंग्रजीमध्ये लिहिलेल्या केशवचंद्र सेन यांच्या चरित्राचे त्यांनी केलेले वाचन. हे चरित्र वाचल्यानंतर विठ्ठलरावांची चित्तवृत्ती कमालीची उत्तेजित झाली. विशेषतः या चरित्राच्या अखेरीस जोडलेल्या केशवचंद्रांच्या जीवनवेद या आत्मचरित्राच्या भागाचे वाचन करताना व त्यातील बॅप्टिझम ऑफ फायर(अग्रिस्नान) हे प्रकरण वाचून तर आपण प्रार्थनासमाजाचे केवळ सभासद होऊ नये, तर समाजाला आजन्म वाहून घेणारा प्रचारक व्हावे, अशी अनिवार ओढ विठ्ठलरावांना लागून राहिली.

केशवचंद्र सेन यांच्या जीवनवेद या नावाच्या आत्मचरित्राच्या पहिल्या प्रकरणात आपल्या जीवनात असलेले प्रार्थनेचे महत्त्व त्यांनी विशद केलेले आहे. केशवचंद्रांनी म्हटले आहे, “जीवनरूपी वेदापासून मी घेतलेला पहिला धडा प्रार्थना हा होय. ज्या वेळेला मला कुणाचेच साह्य मिळाले नाही, मी कोणत्याच धर्मसंस्थेचा सदस्य झालो नव्हतो वा कोणत्याच धर्मव्यवस्थेच्या गुणाचा निवाडा केला नव्हता अथवा कोणत्याही धर्मसंस्थेचा स्वीकार केलेला नव्हता, अथवा कुणाही सश्रद्धांच्या अथवा भक्तांच्या जवळ गेलो नव्हतो, अशा त्या आध्यात्मिक आयुष्याच्या पहाटेच्या वेळी माझ्या अंतःकरणामध्ये एकच आवाज घुमला -तो म्हणजे ‘प्रार्थना.’ प्रार्थनेचे आपल्यावर फार मोठे ऋण आहे. कारण एके काळी प्रार्थनेशिवाय आपल्याला अन्य कुणाकडून साह्य मिळाले नाही. आपल्याला प्रार्थनेच्या अंती स्फूर्तीच्या रूपात आदेश मिळत गेले. मी कोणता धर्म स्वीकारावा? मी सर्व व्यावहारिक काम सोडून मिशनरी बनावे काय? माझे पत्नीशी संबंध कशा प्रकारचे असावेत? ह्या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरे प्रार्थनेच्या अंती मिळत राहिली. मला त्या वेळी प्रार्थनेमागील सिद्धान्त असा माहीत नव्हता, परंतु माझी अशी खात्री होती जो कोणी प्रार्थना करतो त्याला प्रतिसाद मिळतो. प्रार्थनेमुळे आपली बुद्धी स्वच्छ झाली. क्रमशः आपण ब्राह्मधर्माचा स्वीकार केला व भक्त, मिशनरी आणि प्रचारक बनलो. सगळ्या गोष्टी वेळच्या वेळी घडल्या. आपली प्रार्थनेवर श्रद्धा असल्यामुळेच आपल्या आयुष्याला सध्याचा आकार प्राप्त झाला.” अशा प्रकारे प्रार्थनेचे महत्त्व केशवचंद्रांनी आत्मचरित्राच्या पहिल्या प्रकरणात विशद केले आहे. विठ्ठलरावांच्या मनावर याचा परिणाम होणे स्वाभाविक होते. पण अंतिम आणि जोरदार परिणाम झाला तो ह्या जीवनवेदाच्या ‘अग्निस्नान’ ह्या तिस-या प्रकरणाच्या वाचनाचा.

जलस्नानाने विधिसंस्कार करून ख्रिस्ती धर्माची दीक्षा दिली जाते त्याला ‘बॅप्टिझम’ अथवा ‘बाप्तिस्मा’ असे सांप्रदायिक नाव आहे. केशवचंद्र सेनांनी जलस्नानाच्या ऐवज ‘अग्रिस्नान (Fire of Baptism) असा शब्दप्रयोग करून अग्नी हा शब्द उत्साह या अर्थासाठी वापरला आहे. त्यांनी लिहिले आहे, “मी जेव्हा माझ्या आत्म्याला विचारतो की, जीवनारंभी तुला धर्मदीक्षा कशा प्रकारे दिली गेली, तर माझा आत्मा उत्तरतो, ‘अग्निस्नान घालून.’ मी अग्निधर्माचा पूजक आहे. मी उत्साहसिद्धान्ताचा पक्षपाती आहे. माझी धारणा अशी आहे की, सतत अग्निपरीक्षा होत राहणे, उत्साहपूरित अवस्थेत राहणे म्हणजेच मोक्षाची अवस्था अनुभवणे. हा अग्निसंप्रदाय म्हणजे काय?  मला कित्येकांची आयु्ष्ये अशी दिसतात की, त्यांच्यात केवळ थंडपणा असतो आणि अग्नी अगदीच नसतो. तर कित्येक माणसांची आयुष्ये अशी असतात की, त्यांच्यात अग्नी असतो आणि थंडगारपणा अजिबात नसतो. पहिल्या वर्गातील लोक सौम्य, कृतिविन्मुख असतात, जे काय करतील ते डोके थंड ठेवून करणारे असतात. त्यांची गती संथ असते. त्यांच्या शब्दात मनःपूर्वकतेची ऊब नसते आणि त्यांच्या अंतःकरणात उत्साहाचा लवलेश नसतो ह्याच्य विरुद्ध प्रकृतीचे लोक म्हणजे उत्साहरूपी अग्नि असणारे. उत्साहाने परिपूर्ण असणे हा त्यांचा जन्मजात स्वभाव असतो. तो क्षणिक पराक्रमाचा भाग नसतो. हा उत्साहरूपी अग्नि येणारा आणि जाणारा नसतो. धर्माच्या शब्दकोशातील व्याख्याः उष्णता म्हणजे जीवन, ह्या उष्णतेचा अभाव म्हणजे मरण. ज्या वेळेला वैद्याला आढळते की एखाद्या माणसाच्या शरीरातील उष्णता नष्ट होऊन ते थंडगार पडले आहे त्या वेळेला तो सांगतो, ह्या माणसाचा प्राण गेलेला आहे. धर्मजीवनातही तेच खरे आहे. म्हणून याच कारणाने आयुष्याच्या प्राथमिक अवस्थेपासून मी अग्नीचा (उत्साहाचा) पुरस्कर्ता आहे. जेव्हा माझ्यात थंडगारपणा निर्माण झाला आहे की काय अशी शंका येते, त्या वेळेला माझे हद्य भीतीने धडधडायला लागते. मी पापी आहे की नाही हे कळायला वेळ लागेल पण मी जिवंत आहे की मेलो आहे हे कळायला वेळ लागायचे कारण नाही. मी थंड आहे का उबदार आहे यावरून मी ते तात्काळ ठरवू शकतो. मी अग्नीमध्ये राहतो, मी अग्निला कवटाळतो, मी अग्नीला आलिंगन देतो, त्याला उच्च पदवी देतो... जिथे जिथे मला उबदारपणा आढळतो तिथे तिथे आशा, आनंद आणि धैर्य हेही आढळते. माझ्या अंतःकरणाभोवती, माझ्या समाजाभोवती मी सदैव उत्साहाचा अग्नी प्रज्जवलित ठेवला आहे. समाजाच्या एका घटकाची मी सेवा केल्यानंतर, अन्य समाजघटकाची सेवा करण्याची इच्छा माझ्यामध्ये उदभूत होते... मी सदैव नवीनाच्या पाठीमागे धावतो. नव्या गोष्टी, नवा आनंद, नव्या कल्पना यांची मी स्पृहा करतो... हा माझ्यातील गुण समजा की अवगुण, मला नेहमी उबदारपणा आवडतो. कृतिविन्मुख राहणे मला कठीण जाते. समाजापासून दूर जाऊन स्वतःला लपविणे मला केवळ अशक्य असते. मी आपादमस्तक अग्नीने परिपूर्ण आहे. या पद्धतीनेच मी धर्मसाधना केली आहे, धर्मसेवा बजावली आहे. जे थंड असतात ते सामान्यतः भित्रे असतात. पाच-दहा वर्षे काम केल्यानंतर ते पळ काढतात. म्हणून तुमच्यात अजून अग्नी आणि आवेग टिकून आहे की नाही हे लक्षपूर्वक पाहा... तुमच्या मुखातून निराशेचे थंडगार शब्द कधीही न निघोत. तुमच्यामध्ये इतका अग्नी असावयास पाहिजे की तुमच्या बोटांना स्पर्श करताच तो माझ्यामध्ये प्रविष्ट व्हावा.”८

केशवचंद्र सेन यांचे हे विचार आणि मनोवृत्ती विठ्ठल रामजी शिंदे यांच्या अंतःकरणाला भिडणारी होती. त्यांचे अंतःकरण भावनाप्रधान व मनोवृत्ती उत्कट होत्या. त्यांच्या ठायी जीवनोत्साहाची ऊर्जा प्रचंड प्रमाणात होती व ती प्रकट होण्यासाठी, कार्यप्रवण होण्यासाठी जणू का वाट शोधत होती. केशवचंद्रांचे हे विचार आणि विठ्ठलरावांच्या ठायी असलेला जीवनोत्साहरूपी ऊर्जा यांचा संयोग होऊन त्यांना आपल्या भावी आयुष्याचे ध्येय स्पष्ट दिसू लागले. उन्नत धर्मकार्य करण्यासाठी आपण प्रार्थनासमाजाच्या कामाला स्वतःला वाहून घ्यावे ही ओढ त्यांना लागून राहिली. त्यांच्या डोक्यात रात्रंदिवस तेच तेच विचार सातत्याने येत राहिले. त्याच त्याच तरूण आणि वृद्ध मंडळींच्या गाठीभेटी घडत राहिल्याने समाजाशिवाय त्यांना सुचेनासे झाले. विठ्ठलराव, डेक्कन कॉलेजातील बी.ए.चे विद्यार्थी नानालाल दलपतरा कवी, न्यू इंग्लिश स्कूलमधील  मारवाडी जातीचे पदवीधर तरूण शिक्षक मोती बुलासा, भांडारकरांचे धाकटे चिरंजीव देवदत्त, वासुदेव अनंत सुखटणकर, लक्ष्मणराव ठोसर वगैरे तरुण मंडळी समाजात आडवारी वरचेवर जमू लागली. त्यातच कोटकरांसारखी वृद्ध मंडळी मिळून मिसळून वागू लागली. परिणाम म्हणून ही सर्व तरुण मंडळी समाजाची रीतसर दीक्षा घेऊन सभासद झाली. विठ्ठलरावांनी अशा त-हेने प्रार्थनासमाजाची दीक्षा घेतली. ते रीतसर ब्राह्मसमाजाचे अनुयायी बनले व आयुष्याच्या एका नव्या वळणावर आले.

संदर्भ  
१. विठ्ठल रामजी शिंदे, माझ्या आठवणी व अनुभव, पृ. १०९.
२. विठ्ठल रामजी शिंदे, रोजनिशी, पृ. २७.
३. तत्रैव, पृ. २८.
४. तत्रैव, पृ. २८-२९.
५. तत्रैव, पृ. ३८.
६. विठ्ठल रामजी शिंदे, माझ्या आठवणी व अनुभव, पृ. ११०.
७. तत्रैव, पृ. १११.
८. P.C. Muzumdar, The Life and Teachinge Keshub Chunder of Sen (3rd
   ed.) The Nababidhan Trust, Caicutta, 1931, P. 325-331.

प्रार्थनासमाज

मुंबईचा प्रार्थनासमाज हे बंगालमधील ब्राह्मसमाजाचे भावंड म्हणता येईल. मुंबईच्या प्रार्थनासमाज या संस्थेची स्थापना ३१ मार्च १८६७ रोजी फाल्गुन वद्य एकादशी म्हणजे पापमोचनी एकादशीच्या दिवशी झाली. प्रार्थनासमाज व  ब्राह्मसमाज ह्या संस्था बहुतेक सारखीच तत्त्वे प्रतिपादणा-या आहेत. मुंबई येथे प्रार्थनासमाज स्थापन होण्यामागे कोणती परिस्थिती होती, प्रार्थनासमाजाच्या स्थापनेस ब्राह्मसमाजाचे अस्तित्व काही एका प्रमाणात कारणीभूत झाले का, वगैरे इतिहास थोडक्यात ध्यानात घेऊ.

महाराष्ट्रामध्ये इ. स. १८१८ मध्ये पेशव्यांची सत्ता संपुष्टात येऊन इंग्रजी सतेचा अंमल सुरू झाला. पेशव्यांच्या दरबारात इंग्रजांचा वकील असलेला एल्फिन्स्टन मुंबईचा पहिला गव्हर्नर झाला. इंग्रजी अमलाबरोबर नवीन धर्तीच्या शिक्षणाचा प्रारंभ झाला. मुंबई शहराची वस्ती वाढून उद्योगधंदे, व्यापार, सट्टे ह्या सर्वांच्या द्वारे धनाची विपुलता निर्माण झाली. वाढत्या संपत्तीबरोबर वेश्यांचे नाचगाणे व दुर्व्यसनांचे इतर प्रकार सुरू झाले. ख्रिस्ती मिशन-यांनी एकोणिसाव्या शतकाच्या प्रारंभापासूनच महाराष्ट्रात शिरकाव करण्याचे प्रयत्न सुरू केले होते. १८१४ मध्ये त्यांच्या प्रयत्नाला यश आले व मुंबईतील वास्तव्याला सरकारची परवानगी मिळाली. त्यानंतर हळूहळू त्यांनी धर्मविषयक विचाराच्या प्रसृतीला सुरुवात केली. त्यांचे हे काम जोमाने चालले होते. १८५२ साली स्वधर्माचा त्याग करून ख्रिस्ती झालेल्यांची संख्या एक लाख बाराशे पंचविस एवढी झाली. चर्च मिशनरी मंडळी, लंडन मिशनरी मंडळी, वेस्लियन मिशन इत्यादी मिशन-यांच्या संस्थांनी शाळा काढून शिक्षण देण्याचे काम झपाट्याने चालविले होते. या मिशन-यांच्या शाळांमध्ये सुमारे पंचेचाळीस हजारांपेक्षा जास्त मुले शिक्षण घेऊ लागली होती. इंग्रजी सत्तेमुळे येथे सुरू झालेल्या नव्या शिक्षणाच्या प्रथेबरोबर इंग्रजांच्या संस्कृतीचा, त्यांच्या धर्माचा, त्यांच्या राहाटीचा नव्याने परिचय इंग्रजी शिकलेल्या महाराष्ट्रातील तत्कालीन तरुण पिढीला होऊ लागला. त्यामुळे वास्तवाचे व विचारांचे एक नवे विश्व त्यांच्यासमोर खुले झाले. इंग्रजी संस्कृतीचा आणि विचाराचा परिणाम अप्रत्यक्षपणे होऊ लागला, तर मिशन-यांचे आक्रमण अधिक स्पष्ट स्वरूपात घडू लागले. याचा स्वाभाविक परिणाम म्हणून आपला धर्म, आपल्या सामाजिक संस्था आणि आपली जीवनपद्धती याबाबत नवशिक्षित पिढी अंतःर्मुख होऊन विचार करू लागली. रूढ हिंदू धर्मातील अनेक चालीरीतींचा समाजावर कसा अनिष्ट परिणाम होत आहे हे त्यांना जाणवू लागले. मूर्तिपूजेमुळे, जातिभेदामुळे समाजाची अवनत अवस्था झालेली आहे, हेही त्यांना प्रकर्षाने जाणवू लागले. इंग्रजी संस्कृतीकडून मूकपणे घडणा-या व ख्रिस्ती मिशन-यांकडून उघडपणे होणा-या आक्रमणाला तोंड देण्याची, कृतिशील उत्तर देण्याची गरज निर्माण झाली. अशा काळात महाराष्ट्रातील तत्कालीन कर्त्या, जबाबदार पुरुषांनी प्रार्थनासमाजाची स्थापना धार्मिक, सांस्कृतिक आक्रमणाला एक प्रकारे कृतिशील उत्तर देण्याचा प्रयत्न केला असे म्हणणे रास्त ठरेल.

 मिशन-यांचे आक्रमण एका बाजूने सुरू असताना नवशिक्षित मंडळींनी दर्पण, प्रभाकर यांसारखी वृत्तपत्रे, स्टुडंट्स लिटररी अँड सायंटिफिक सोसायटी, गुजराती व मराठी ज्ञानप्रसारक सभा यांसारखे उपक्रम सुरू करून लोकशिक्षणाचे कार्य आरंभिले. त्याचबरोबर समाजातील विचारी वर्ग रूढ धर्मातील दुष्ट व वेडगळ समजुतींमुळे समाजाचे कसे नुकसान होत आहे हे ध्यानात घेत होता. विशेषतः स्त्रियांवर होणारा अन्याय व जाती-जतींमधील उच्चनीच भाव, सोवळेपणा ह्यामुळे आपल्या समाजचे कसे नुकसान होत आहे हे ध्यानात घेत होता. हे व या प्रकाचे विचार विशेषतः दादोबा पांडुरंग तर्खडकर, राम बाळकृष्ण जयकर, डॉ. आत्माराम पांडुरंग तर्खडकर, तुकाराम तात्या पडवळ, बाळा भाऊ शिंत्रे, लक्ष्मणशास्त्री हळबे, भिकोबा लक्ष्मण चव्हाण वगैरे त्या वेळच्या कर्तबगार गृहस्थांच्या मनात घोळत असत. ह्या सुमारास पंडित ईश्वरचंद्र विद्यासागर यांचा व राम बाळकृष्णांच्या भेटीचा योग मुंबई शहरामध्ये आला. समाजाची सर्वांगीण उन्नती व्हावी, याबद्दलची ईश्वरचंद्राची तळमळ, त्यांची विद्वत्ता व सत्यनिष्ठा यांचा राम बाळकृष्णांच्या मनावर अत्यंत इष्ट परिणाम घडला. पंडित ईश्वरचंद्र हे महर्षी देवेन्द्रनाथांच्या तत्त्वबोधिनी सभेचे सभासद होते. पंडित ईश्वरचंद्र यांचे राम बाळकृष्ण आणि इतर मंडळींसमवेत ब्राह्मसमाजाविषयी बोलणे झाले असण्याची शक्यता आहे. कलकत्त्यातील ब्राह्मसमाजाप्रमाणे मोठी नसली तरी अल्प प्रमाणावर आपण येथे चळवळ सुरू करावी असा निश्चय करून ह्या मंडळींनी राम बाळकृष्णांसमवेत १८४० च्या सुमारास ‘परमहंस मंडळी’ नावाची संस्था स्थापन केली. प्रथमतः ही मंडळी गुप्त होती. प्रकटपणे समाजाला न रूचणा-या गोष्टींसंबंधी चळवळ करण्याला हा काळ अनुकूल नाही असे समजून परमहंस मंडळीचे काम गुप्त ठेवण्यात आले. मूर्तिपूजेचा निषेध, एकेश्वरी मताचा पुरस्कार व जातिभेदाचा उच्छेद हे परमहंस मंडळीचे मुख्य उद्देश होते. जातिभेद मोडल्याची साक्ष म्हणजे पावरोटी सर्वांसमक्ष खाणे. सभेस प्रारंभ होताना व अखेरीस देवाची प्रार्थना म्हणण्याचा प्रघात असे. दादोबा पांडुरंगांनी लिहिलेला हस्तलिखित स्वरूपातील ग्रंथ सभासदांना वाचावयास देत असत. कोणताही एक धर्म ईश्वरद्त्त नाही असे त्यामध्ये विवेचन केले होते. दादोबा पांडुरंग यांनी ‘पारमहंसिक ब्राम्ह्यधर्म’ नावाचे छोटे पद्यमय प्रकरण लिहिले होते व त्यामध्ये ईश्वरभक्ती व भूतद्या, भक्ष्याभक्ष्य विचार इत्यादी बाबींसंबंधी विवेचन केले होते. परमहंस मंडळींच्या शाखा मुंबईच्या बाहेर पुणे, अहमदनगर, सातारा, बेळगाव, रत्नागिरी इत्यादी ठिकाणी निघाल्या व एकंदर सभासदसंख्या हजारापर्यंत गेली. परंतु कोणा एका नविन सभासदाने मंडळींचे दप्तर लांबविले. सभासदांची नावे प्रसिद्ध केली व सभेच्या हेतूचा विपर्यास करून टीका केली. ही सभासदमंडळी अमुक एक दिवशी ख्रिस्ती होणार अशी भुमका उठविली. याचा परिणाम म्हणून लोकांमध्ये सभासदांबद्दल संशयाचे वातावरण निर्माण झाले. सभासदांची उपस्थिती रोडावली व हळूहळू परमहंस सभेचे काम बंद झाले.

परमहंस सभा जरी संपुष्टात आली तरी तिच्यामुळे जी जागृती झाली ती नष्ट झाली नाही. परमहंस मंडळीतील काही सभासदांस धर्माचीच अत्यंत आवश्यकता वाटत होती. डॉ. आत्माराम पाडुरंग, भिकोबादादा चव्हाण इत्यादी मंडळी एकमेकांपासून दूर झालेली नव्हती. पुढे कोणत्या मार्गाचा अवलंब करावा याच्याबद्दल विचारविनिमय चाललेला होता. स्टुडंट्स लिटररी अँड सायंटिफिक सोसायटी, ज्ञानप्रसारक सभा, बाँबे असोसिएशन यांच्याद्वारा त्याचप्रमाणे हिंदू रिफॉर्मर, दंभहारक, प्रभाकर, ज्ञानोदय, ज्ञानप्रकाश इत्यादी वृत्तपत्रांच्या द्वारा व अप्रत्यक्ष रीतीने होत होताच. लोकहितवादी गोपाळ हरी देशमुख, न्यायमूर्ती रानडे, जनार्दन सखाराम गाडगीळ, विष्णुशास्त्री पंडित हे सामाजिक विषयात लक्ष घालून संस्थांच्या द्वारा व लेखलनाद्वारा उपयुक्त कामगिरी बजावित होते. १८६३ मध्ये इंदुप्रकाश निघाल्यापासून सामाजिक सुधारणेस अनुकूल असे धडाडीचे लेख प्रसिद्ध होत. अशा प्रकारे लोकजागृतीचे कार्य मोठ्या प्रमाणावर सुरू झाले होते. पंचवीस वर्षांपूर्वीच्या तुलनेत सर्वांगीण सुधारणेला अनुकूल अशा प्रकारचे वातावरण निर्माण होऊ लागले.
 
मात्र १८६४ मध्ये आर्थिक आघाडीवर मुंबईत वेगळेच चित्र दिसू लागले होते. शेअर्सच्या सट्टेबाजीत हजारो लोक धनवान बनले. पैशाशिवाय अन्य गोष्टींकडे लक्ष देण्याची कुणाच्या ठिकाणी वासना राहिली नव्हती. अशा वेळी ब्राह्मधर्माचे प्रभावी प्रचारक ब्रह्मानंद केशवचंद्र सेन मुंबई व्याख्याने देण्यासाठी आले होते. त्यांचे इंग्रजी भाषेवरील प्रभुत्व, अमोघ वक्तृत्व, उदार विचार आणि अंतःकरणास भिडावे अशा प्रकारचे उद्गार या कशाचाही परिणाम संपत्तीने उद्दाम बनलेल्या मुंबईकरांवर झाला नाही. मात्र पुढच्याच वर्षी म्हणजे १८६५ मध्ये अमेरिकेतील सिव्हिल वॉर संपले. कापसाच्या किमती गडगडल्या व शेकडो व्यापा-यांचे दिवाळे निघाले. आर्थिक संकटांनी हाहाकार उडाला. सांपत्तिक स्थितीतील हा चढउतार पाहिल्यावर परमहंस सभेतील जुनीमंडळी पुन्हा उत्साहाने कामाला लागली. १७ डिसेंबर १८६६ रोजी डॉ. आत्माराम पांडुरंग यांच्या घरी बाळ मंगेश वागळे, भास्कर हरी भागवत, नारायण महादेव ऊर्फ मामा परमानंद, सर्वोत्तम सखाराम मानकर, तुकाराम तात्या पडवळ, वासुदेव बाबाजी नवरंगे इत्यादी मंडळी उपस्थित राहिली. ह्या बैठकीमध्ये सामाजिक सुधारणेच्याच विषयाचा ऊहापोह झाला व विधवाविवाह, स्त्री-शिक्षण या कार्यास उत्तेजन द्यावे; बालविवाहाची चाल बंद व्हावी यासाठी प्रयत्न करावा, जातिभेदाची चाल वाईट असल्याचे उघडपणे प्रतिपादावे इत्यादी विचार झाला. परंतु ह्यासंबंधी झालेल्या नंतरच्या सभांमध्ये ऐहिक कल्याणावर विशेष दृष्टी ठेवून ही कार्ये हाती घेण्यापेक्षा मनुष्याचे ह्या जन्मी मुख्य कर्तव्य जे परमार्थसाधन त्याकडे विशेष दृष्टी ठेवली पाहिजे हा विचार कायम प्रार्थनासमाजाच्या स्थापनेचा निश्चय करण्यात आला. फाल्गुन वद्य एकादशी, शके १८७८ रविवार दिनांक ३१ मार्च १८६७ रोजी ईश्वरोपासनेस प्रारंभ झाला. समाज स्थापण्याच्या वेळी उद्देश व मूलतत्त्वे निश्चित करण्यात आली. देव एकच व निराकार आहे; त्याचे मानसिक भजन, पूजन करणे योग्य व आपले कर्तव्य आहे; मूर्तिपूजा हा असन्मार्ग असून देवास अपमानकारक आणि मनुष्यास नीचत्व आणणारा व दुराचरणाप्रत नेणारा आहे, तेव्हा हा असन्मार्ग सुटून सन्मार्गात लोकांची प्रवृत्ती व्हावी हा या समाजाचा उद्देश आहे असे स्पष्ट करण्यात आले. त्याशिवाय मूलतत्त्वामध्ये मूर्तिपूजेवर माझी श्रद्धा नाही असे स्पष्ट कलम घातले. समाजाचा सभासद होणा-यांस ही तत्त्वे मान्य असावी लागत. शिवाय त्याला पुढीलप्रमाणे प्रतिज्ञा करावी लागे. “मी प्रत्यही परमेश्वराचे चिंतन करीत जाईन. सत्कर्मे आचरावयास व असत्कर्मापासून दूर रहावयास मी यत्न करीन. स्वभावदोषाने काही वाईट कर्म मजकडून घडल्यास त्याविषयी पश्चाताप व्हावा एतदर्थ परमेश्वरापाशी प्रार्थना करीन. हे परमेश्वर, ह्या प्रतिज्ञा पाळण्याचे सामर्थ्य मला दे.”

संस्थेची स्थापना होतेवेळी प्रार्थनासमाज हे नाव दिले गेले नव्हते. ऑक्टोबर १८६७ मध्ये टीकेला उत्तर देताना समाजाच्या एका सभासदाने ह्या मंडळीचे नाव प्रार्थनासमाज आहे असे स्पष्ट विधान केले.

प्रार्थनासमाजाने स्थापनेच्या वेळी ब्राह्मसमाजाचा नमुना डोळ्यांसमोर ठेवला होता ही गोष्ट खरी असली तरी मुंबईच्या मंडळींनी आपले स्वतःचे स्वत्त्व कायम ठेवून तत्त्वांची रचना केली होती असे दिसते. खुद्द देवेंद्रनाथ हे स्वतः जरी मूर्तिपूजेच्या जोरदार विरोधात असले तरी आदि ब्राह्मसमाजाच्या तत्वामध्ये प्रतिमापूजनासंबंधाने जोरदार विरोध दिसत नाही. देवेंद्रनाथांच्या काळातच ब्राह्ममंदिरातील वेदीच्या पाठीमागे जाऊन केला जाणारा वेदमंत्राचा घोष, ट्रस्टडीडशी विसंगत ठरणारा अवतारवादाला अनुकूल असा उपदेशकांकडून प्रकट होणारा विचार हा अनुभव घेतल्यानंतर १८४४ मध्ये महर्षी देवेंद्रनाथांनी प्रतिमापूजनाचा आपण त्याग करीत आहोत अशी इतर वीस अनुयायांसह प्रतिज्ञा घेतली व जे प्रतिमापूजनाच्या विरोधात आहे्त तेच खरे ब्राह्म असे जाहीर केले. बंगालमधील हा अनुभव ध्यानात घेऊन मुंबई प्रार्थनासमाजाने प्रारंभिक काळात मूर्तिपूजेसंबंधी ही कठोर भूमिका अंगीकारली असावी.

३१ मार्च १८६७ रोजी प्रार्थनासमाजाची स्थापना झाल्यानंतर त्यासंबंधीची बातमी ख्रिस्ती धर्ममताच्या ज्ञानोद्य ह्या वृत्तपत्रामध्ये प्रसिद्ध झाली. प्रतिमापूजन निषिद्ध मानून परमेश्वराची भक्ती करणा-या मंडळींकडे ख्रिस्ती लोक अपेक्षेने बघत असत. हे लोक पुढे-मागे ख्रिस्ती धर्म स्वीकारतील अशी त्यांना आशा वाटत असे. त्यामुळे त्यांच्याबद्दल ख्रिस्ती मंडळींना आत्मीयता वाटत असे. मुंबई प्रार्थनासमाजाचे पहिले आचार्य अशी मान्यता असलेले श्री. भिकोबादादा चव्हाण हे मोठे ईश्वरनिष्ठ व प्रगल्भ मनोवृत्तीचे गृहस्थ होते. २ जून १८६७ रोजी बघितलेल्या उपासनेचे वर्णन ज्ञानोद्याचे संपादक शाहूराव कुकडे यांनी केले आहे. डॉ. आत्माराम पांडुरंग यांच्या कांदेवाडीतील माडीवरील दिवाणखान्यात शंभराहून जास्त मंडळी जमली असल्याचा त्यांनी निर्देश केला. त्यांनी म्हटले, “आम्ही गेलो तेव्हा रा. भिकाजी लक्ष्मण म्हणून एक भंडारी मनुष्य सिंहासनावर उभा राहून ईश्वराची प्रार्थना कशी करावी व प्रार्थना करणा-यांनी कसे वर्तावे या विषयावर एक निबंध वाचीत होता... हे काम चालविण्याकरिता ह्या मंडळींसारखा कोणी विद्वान, सुधारलेला, वजनदार मनुष्य नेमावा... कुणी योग्य मनुष्य मिळेपर्यंत पूर्वोक्त भंडारी मनुष्य त्यांनी उभा केला आहे हे बरे केले. पण तो असल्या मंडळींत शोभत नाही व लायक नाही... जो व्याख्याने देतो तोही पोशाख, भाषण वगैरे गोष्टींनी संभावित असला पाहिजे.”१ भिकोबादादा चव्हाण हे ‘मनी स्कुला’त मराठी शिक्षकाचे काम करीत असत. त्यांचा प्रेमळ स्वभाव, उत्कट ईश्वरनिष्ठा, सरळ वृत्ती ह्यांची माहिती नसल्यामुळे व भंडारी लोक वापरीत तसे मोठे पागोटे, अंगरखा व धोतर असा पोशाख पाहून त्यांच्यासंबंधी ज्ञानोद्यकारांनी अशा प्रकारचे अप्रस्तुत गैर उद्गार काढले.

आपल्या मतानुसार ईश्वरावर किती आत्यंतिक स्वरूपाची निष्ठा असू शकते याचे उदाहरण म्हणून भिकोबादादा चव्हाणांकडे निर्देश करता येऊ शकेल. दीनानाथ माडगावकर यांनी भिकोबादादांच्या आय़ुष्यातील एका प्रसंगाचे वर्णन केले आहे. उतरवयामध्ये भिकोबादादांची ‘मनी स्कुला’तील मराठी शिक्षकाची नोकरी संपली होती. त्यांना मिळणारे अल्पस्वल्प वेतन थांबले होते. अशा अवस्थेत त्यांच्या एकुलत्या एक साठ-सत्तर रुपये कमविणा-या पस्तीस-छत्तीस वर्षांच्या मुलास देवाज्ञा झाली. त्या मुलाला पत्नी व दोन मुले होती. अशा विपन्नावस्थेत संसार चालविण्याचा भार भिकोबादादांवर येऊन पडला. भिकोबादादांच्या मुलाच्या निधनाचे वृत्त ऐकून प्रार्थनासमाजातील लहानथोर मंडळी त्यांना भेटून सांत्वन करण्यासाठी आणि त्यांना धीर देण्यासाठी त्यांच्या घरी गेली. त्याप्रसंगी कोमल अंतःकरणाच्या एकदोन सभासदांना तर भिकोबादादांना बघितल्यावर रडे कोसळले. आपल्या भेटीस आलेल्या मित्रांची स्थिती पाहून भिकोबादादा काही वेळपर्यंत तो दुःखाच उमाळा शांत होईल म्हणून त्या मित्राकडे टक लावून पहात राहिले. शेवटी म्हणाले, “हे तुम्ही काय आरंभिले आहे? हा तुमच्या अश्रूंचा लोट मजवर हा दुर्घट प्रसंग गुदरला याबद्दल आपणास अतिशय दुःख होत आहे त्याची साक्ष आहे आणि देवाने ह्या दुःखात मला घालू नये होते असे आपणास वाटले, याचे प्रत्यक्ष प्रमाण आहे असा माझा समज झाला आहे. तो चुकीचा नसेल तर आपल्या ह्या मनोवृत्तीबद्दल मला फार वाईट वाटते. परमेश्वर मायबाप आहे. तो कृपासागर, करुणानिधान असून न्यायी आहे असे मानणारे व तोंडातून उद्गार काढणारे तरी आपण सर्व आहोत. मग असे परमेश्वराविषयी मनात येणे अथवा त्यास मनात थोडीही जागा देणे किती अनुचित आहे याचा तुम्हीच विचार करा. हा प्रसंग मजवर येणे योग्य नाही असे म्हणणे करूणामय देवावर क्रूरतेचे व अन्यायाचे दोषारोपण करणे होय आणि श्रद्धाळू मनुष्यास हे बोलणे तर काय पण असा विचार मनात येऊ देणेही शोभत नाही. हा प्रसंग दुःसह तर खराच आणि परमेश्वर कृपेने तो कुणावर न येवो पण तो ओढवल्यापासून देवांनी कृपा करून एकाच परंतु सुशील, आज्ञाधारक व माझे कधीच मन दुखविण्यासाठी निरंतर झटणा-या अशा मुलाची देणगी दिली आणि माझे अनेक ज्ञाताज्ञात अपराध पोटी घालून तो मुलगा एवढा मोठा होईपर्यंत माझ्या अंगी पात्रता येईल म्हणून वाट पाहिली; अखेरीस मी तिला अपात्रच ठरलो आणि तो परत घेऊन गेला; अशीच माझी खात्री झाली आहे. आपण मनसोक्त वागावे आणि देवास दूषण द्यावे यात काय अर्थ?”

प्रार्थनासमाज

मुंबईचा प्रार्थनासमाज हे बंगालमधील ब्राह्मसमाजाचे भावंड म्हणता येईल. मुंबईच्या प्रार्थनासमाज या संस्थेची स्थापना ३१ मार्च १८६७ रोजी फाल्गुन वद्य एकादशी म्हणजे पापमोचनी एकादशीच्या दिवशी झाली. प्रार्थनासमाज व  ब्राह्मसमाज ह्या संस्था बहुतेक सारखीच तत्त्वे प्रतिपादणा-या आहेत. मुंबई येथे प्रार्थनासमाज स्थापन होण्यामागे कोणती परिस्थिती होती, प्रार्थनासमाजाच्या स्थापनेस ब्राह्मसमाजाचे अस्तित्व काही एका प्रमाणात कारणीभूत झाले का, वगैरे इतिहास थोडक्यात ध्यानात घेऊ.

महाराष्ट्रामध्ये इ. स. १८१८ मध्ये पेशव्यांची सत्ता संपुष्टात येऊन इंग्रजी सतेचा अंमल सुरू झाला. पेशव्यांच्या दरबारात इंग्रजांचा वकील असलेला एल्फिन्स्टन मुंबईचा पहिला गव्हर्नर झाला. इंग्रजी अमलाबरोबर नवीन धर्तीच्या शिक्षणाचा प्रारंभ झाला. मुंबई शहराची वस्ती वाढून उद्योगधंदे, व्यापार, सट्टे ह्या सर्वांच्या द्वारे धनाची विपुलता निर्माण झाली. वाढत्या संपत्तीबरोबर वेश्यांचे नाचगाणे व दुर्व्यसनांचे इतर प्रकार सुरू झाले. ख्रिस्ती मिशन-यांनी एकोणिसाव्या शतकाच्या प्रारंभापासूनच महाराष्ट्रात शिरकाव करण्याचे प्रयत्न सुरू केले होते. १८१४ मध्ये त्यांच्या प्रयत्नाला यश आले व मुंबईतील वास्तव्याला सरकारची परवानगी मिळाली. त्यानंतर हळूहळू त्यांनी धर्मविषयक विचाराच्या प्रसृतीला सुरुवात केली. त्यांचे हे काम जोमाने चालले होते. १८५२ साली स्वधर्माचा त्याग करून ख्रिस्ती झालेल्यांची संख्या एक लाख बाराशे पंचविस एवढी झाली. चर्च मिशनरी मंडळी, लंडन मिशनरी मंडळी, वेस्लियन मिशन इत्यादी मिशन-यांच्या संस्थांनी शाळा काढून शिक्षण देण्याचे काम झपाट्याने चालविले होते. या मिशन-यांच्या शाळांमध्ये सुमारे पंचेचाळीस हजारांपेक्षा जास्त मुले शिक्षण घेऊ लागली होती. इंग्रजी सत्तेमुळे येथे सुरू झालेल्या नव्या शिक्षणाच्या प्रथेबरोबर इंग्रजांच्या संस्कृतीचा, त्यांच्या धर्माचा, त्यांच्या राहाटीचा नव्याने परिचय इंग्रजी शिकलेल्या महाराष्ट्रातील तत्कालीन तरुण पिढीला होऊ लागला. त्यामुळे वास्तवाचे व विचारांचे एक नवे विश्व त्यांच्यासमोर खुले झाले. इंग्रजी संस्कृतीचा आणि विचाराचा परिणाम अप्रत्यक्षपणे होऊ लागला, तर मिशन-यांचे आक्रमण अधिक स्पष्ट स्वरूपात घडू लागले. याचा स्वाभाविक परिणाम म्हणून आपला धर्म, आपल्या सामाजिक संस्था आणि आपली जीवनपद्धती याबाबत नवशिक्षित पिढी अंतःर्मुख होऊन विचार करू लागली. रूढ हिंदू धर्मातील अनेक चालीरीतींचा समाजावर कसा अनिष्ट परिणाम होत आहे हे त्यांना जाणवू लागले. मूर्तिपूजेमुळे, जातिभेदामुळे समाजाची अवनत अवस्था झालेली आहे, हेही त्यांना प्रकर्षाने जाणवू लागले. इंग्रजी संस्कृतीकडून मूकपणे घडणा-या व ख्रिस्ती मिशन-यांकडून उघडपणे होणा-या आक्रमणाला तोंड देण्याची, कृतिशील उत्तर देण्याची गरज निर्माण झाली. अशा काळात महाराष्ट्रातील तत्कालीन कर्त्या, जबाबदार पुरुषांनी प्रार्थनासमाजाची स्थापना धार्मिक, सांस्कृतिक आक्रमणाला एक प्रकारे कृतिशील उत्तर देण्याचा प्रयत्न केला असे म्हणणे रास्त ठरेल.

 मिशन-यांचे आक्रमण एका बाजूने सुरू असताना नवशिक्षित मंडळींनी दर्पण, प्रभाकर यांसारखी वृत्तपत्रे, स्टुडंट्स लिटररी अँड सायंटिफिक सोसायटी, गुजराती व मराठी ज्ञानप्रसारक सभा यांसारखे उपक्रम सुरू करून लोकशिक्षणाचे कार्य आरंभिले. त्याचबरोबर समाजातील विचारी वर्ग रूढ धर्मातील दुष्ट व वेडगळ समजुतींमुळे समाजाचे कसे नुकसान होत आहे हे ध्यानात घेत होता. विशेषतः स्त्रियांवर होणारा अन्याय व जाती-जतींमधील उच्चनीच भाव, सोवळेपणा ह्यामुळे आपल्या समाजचे कसे नुकसान होत आहे हे ध्यानात घेत होता. हे व या प्रकाचे विचार विशेषतः दादोबा पांडुरंग तर्खडकर, राम बाळकृष्ण जयकर, डॉ. आत्माराम पांडुरंग तर्खडकर, तुकाराम तात्या पडवळ, बाळा भाऊ शिंत्रे, लक्ष्मणशास्त्री हळबे, भिकोबा लक्ष्मण चव्हाण वगैरे त्या वेळच्या कर्तबगार गृहस्थांच्या मनात घोळत असत. ह्या सुमारास पंडित ईश्वरचंद्र विद्यासागर यांचा व राम बाळकृष्णांच्या भेटीचा योग मुंबई शहरामध्ये आला. समाजाची सर्वांगीण उन्नती व्हावी, याबद्दलची ईश्वरचंद्राची तळमळ, त्यांची विद्वत्ता व सत्यनिष्ठा यांचा राम बाळकृष्णांच्या मनावर अत्यंत इष्ट परिणाम घडला. पंडित ईश्वरचंद्र हे महर्षी देवेन्द्रनाथांच्या तत्त्वबोधिनी सभेचे सभासद होते. पंडित ईश्वरचंद्र यांचे राम बाळकृष्ण आणि इतर मंडळींसमवेत ब्राह्मसमाजाविषयी बोलणे झाले असण्याची शक्यता आहे. कलकत्त्यातील ब्राह्मसमाजाप्रमाणे मोठी नसली तरी अल्प प्रमाणावर आपण येथे चळवळ सुरू करावी असा निश्चय करून ह्या मंडळींनी राम बाळकृष्णांसमवेत १८४० च्या सुमारास ‘परमहंस मंडळी’ नावाची संस्था स्थापन केली. प्रथमतः ही मंडळी गुप्त होती. प्रकटपणे समाजाला न रूचणा-या गोष्टींसंबंधी चळवळ करण्याला हा काळ अनुकूल नाही असे समजून परमहंस मंडळीचे काम गुप्त ठेवण्यात आले. मूर्तिपूजेचा निषेध, एकेश्वरी मताचा पुरस्कार व जातिभेदाचा उच्छेद हे परमहंस मंडळीचे मुख्य उद्देश होते. जातिभेद मोडल्याची साक्ष म्हणजे पावरोटी सर्वांसमक्ष खाणे. सभेस प्रारंभ होताना व अखेरीस देवाची प्रार्थना म्हणण्याचा प्रघात असे. दादोबा पांडुरंगांनी लिहिलेला हस्तलिखित स्वरूपातील ग्रंथ सभासदांना वाचावयास देत असत. कोणताही एक धर्म ईश्वरद्त्त नाही असे त्यामध्ये विवेचन केले होते. दादोबा पांडुरंग यांनी ‘पारमहंसिक ब्राम्ह्यधर्म’ नावाचे छोटे पद्यमय प्रकरण लिहिले होते व त्यामध्ये ईश्वरभक्ती व भूतद्या, भक्ष्याभक्ष्य विचार इत्यादी बाबींसंबंधी विवेचन केले होते. परमहंस मंडळींच्या शाखा मुंबईच्या बाहेर पुणे, अहमदनगर, सातारा, बेळगाव, रत्नागिरी इत्यादी ठिकाणी निघाल्या व एकंदर सभासदसंख्या हजारापर्यंत गेली. परंतु कोणा एका नविन सभासदाने मंडळींचे दप्तर लांबविले. सभासदांची नावे प्रसिद्ध केली व सभेच्या हेतूचा विपर्यास करून टीका केली. ही सभासदमंडळी अमुक एक दिवशी ख्रिस्ती होणार अशी भुमका उठविली. याचा परिणाम म्हणून लोकांमध्ये सभासदांबद्दल संशयाचे वातावरण निर्माण झाले. सभासदांची उपस्थिती रोडावली व हळूहळू परमहंस सभेचे काम बंद झाले.

परमहंस सभा जरी संपुष्टात आली तरी तिच्यामुळे जी जागृती झाली ती नष्ट झाली नाही. परमहंस मंडळीतील काही सभासदांस धर्माचीच अत्यंत आवश्यकता वाटत होती. डॉ. आत्माराम पाडुरंग, भिकोबादादा चव्हाण इत्यादी मंडळी एकमेकांपासून दूर झालेली नव्हती. पुढे कोणत्या मार्गाचा अवलंब करावा याच्याबद्दल विचारविनिमय चाललेला होता. स्टुडंट्स लिटररी अँड सायंटिफिक सोसायटी, ज्ञानप्रसारक सभा, बाँबे असोसिएशन यांच्याद्वारा त्याचप्रमाणे हिंदू रिफॉर्मर, दंभहारक, प्रभाकर, ज्ञानोदय, ज्ञानप्रकाश इत्यादी वृत्तपत्रांच्या द्वारा व अप्रत्यक्ष रीतीने होत होताच. लोकहितवादी गोपाळ हरी देशमुख, न्यायमूर्ती रानडे, जनार्दन सखाराम गाडगीळ, विष्णुशास्त्री पंडित हे सामाजिक विषयात लक्ष घालून संस्थांच्या द्वारा व लेखलनाद्वारा उपयुक्त कामगिरी बजावित होते. १८६३ मध्ये इंदुप्रकाश निघाल्यापासून सामाजिक सुधारणेस अनुकूल असे धडाडीचे लेख प्रसिद्ध होत. अशा प्रकारे लोकजागृतीचे कार्य मोठ्या प्रमाणावर सुरू झाले होते. पंचवीस वर्षांपूर्वीच्या तुलनेत सर्वांगीण सुधारणेला अनुकूल अशा प्रकारचे वातावरण निर्माण होऊ लागले.
 
मात्र १८६४ मध्ये आर्थिक आघाडीवर मुंबईत वेगळेच चित्र दिसू लागले होते. शेअर्सच्या सट्टेबाजीत हजारो लोक धनवान बनले. पैशाशिवाय अन्य गोष्टींकडे लक्ष देण्याची कुणाच्या ठिकाणी वासना राहिली नव्हती. अशा वेळी ब्राह्मधर्माचे प्रभावी प्रचारक ब्रह्मानंद केशवचंद्र सेन मुंबई व्याख्याने देण्यासाठी आले होते. त्यांचे इंग्रजी भाषेवरील प्रभुत्व, अमोघ वक्तृत्व, उदार विचार आणि अंतःकरणास भिडावे अशा प्रकारचे उद्गार या कशाचाही परिणाम संपत्तीने उद्दाम बनलेल्या मुंबईकरांवर झाला नाही. मात्र पुढच्याच वर्षी म्हणजे १८६५ मध्ये अमेरिकेतील सिव्हिल वॉर संपले. कापसाच्या किमती गडगडल्या व शेकडो व्यापा-यांचे दिवाळे निघाले. आर्थिक संकटांनी हाहाकार उडाला. सांपत्तिक स्थितीतील हा चढउतार पाहिल्यावर परमहंस सभेतील जुनीमंडळी पुन्हा उत्साहाने कामाला लागली. १७ डिसेंबर १८६६ रोजी डॉ. आत्माराम पांडुरंग यांच्या घरी बाळ मंगेश वागळे, भास्कर हरी भागवत, नारायण महादेव ऊर्फ मामा परमानंद, सर्वोत्तम सखाराम मानकर, तुकाराम तात्या पडवळ, वासुदेव बाबाजी नवरंगे इत्यादी मंडळी उपस्थित राहिली. ह्या बैठकीमध्ये सामाजिक सुधारणेच्याच विषयाचा ऊहापोह झाला व विधवाविवाह, स्त्री-शिक्षण या कार्यास उत्तेजन द्यावे; बालविवाहाची चाल बंद व्हावी यासाठी प्रयत्न करावा, जातिभेदाची चाल वाईट असल्याचे उघडपणे प्रतिपादावे इत्यादी विचार झाला. परंतु ह्यासंबंधी झालेल्या नंतरच्या सभांमध्ये ऐहिक कल्याणावर विशेष दृष्टी ठेवून ही कार्ये हाती घेण्यापेक्षा मनुष्याचे ह्या जन्मी मुख्य कर्तव्य जे परमार्थसाधन त्याकडे विशेष दृष्टी ठेवली पाहिजे हा विचार कायम प्रार्थनासमाजाच्या स्थापनेचा निश्चय करण्यात आला. फाल्गुन वद्य एकादशी, शके १८७८ रविवार दिनांक ३१ मार्च १८६७ रोजी ईश्वरोपासनेस प्रारंभ झाला. समाज स्थापण्याच्या वेळी उद्देश व मूलतत्त्वे निश्चित करण्यात आली. देव एकच व निराकार आहे; त्याचे मानसिक भजन, पूजन करणे योग्य व आपले कर्तव्य आहे; मूर्तिपूजा हा असन्मार्ग असून देवास अपमानकारक आणि मनुष्यास नीचत्व आणणारा व दुराचरणाप्रत नेणारा आहे, तेव्हा हा असन्मार्ग सुटून सन्मार्गात लोकांची प्रवृत्ती व्हावी हा या समाजाचा उद्देश आहे असे स्पष्ट करण्यात आले. त्याशिवाय मूलतत्त्वामध्ये मूर्तिपूजेवर माझी श्रद्धा नाही असे स्पष्ट कलम घातले. समाजाचा सभासद होणा-यांस ही तत्त्वे मान्य असावी लागत. शिवाय त्याला पुढीलप्रमाणे प्रतिज्ञा करावी लागे. “मी प्रत्यही परमेश्वराचे चिंतन करीत जाईन. सत्कर्मे आचरावयास व असत्कर्मापासून दूर रहावयास मी यत्न करीन. स्वभावदोषाने काही वाईट कर्म मजकडून घडल्यास त्याविषयी पश्चाताप व्हावा एतदर्थ परमेश्वरापाशी प्रार्थना करीन. हे परमेश्वर, ह्या प्रतिज्ञा पाळण्याचे सामर्थ्य मला दे.”

संस्थेची स्थापना होतेवेळी प्रार्थनासमाज हे नाव दिले गेले नव्हते. ऑक्टोबर १८६७ मध्ये टीकेला उत्तर देताना समाजाच्या एका सभासदाने ह्या मंडळीचे नाव प्रार्थनासमाज आहे असे स्पष्ट विधान केले.

प्रार्थनासमाजाने स्थापनेच्या वेळी ब्राह्मसमाजाचा नमुना डोळ्यांसमोर ठेवला होता ही गोष्ट खरी असली तरी मुंबईच्या मंडळींनी आपले स्वतःचे स्वत्त्व कायम ठेवून तत्त्वांची रचना केली होती असे दिसते. खुद्द देवेंद्रनाथ हे स्वतः जरी मूर्तिपूजेच्या जोरदार विरोधात असले तरी आदि ब्राह्मसमाजाच्या तत्वामध्ये प्रतिमापूजनासंबंधाने जोरदार विरोध दिसत नाही. देवेंद्रनाथांच्या काळातच ब्राह्ममंदिरातील वेदीच्या पाठीमागे जाऊन केला जाणारा वेदमंत्राचा घोष, ट्रस्टडीडशी विसंगत ठरणारा अवतारवादाला अनुकूल असा उपदेशकांकडून प्रकट होणारा विचार हा अनुभव घेतल्यानंतर १८४४ मध्ये महर्षी देवेंद्रनाथांनी प्रतिमापूजनाचा आपण त्याग करीत आहोत अशी इतर वीस अनुयायांसह प्रतिज्ञा घेतली व जे प्रतिमापूजनाच्या विरोधात आहे्त तेच खरे ब्राह्म असे जाहीर केले. बंगालमधील हा अनुभव ध्यानात घेऊन मुंबई प्रार्थनासमाजाने प्रारंभिक काळात मूर्तिपूजेसंबंधी ही कठोर भूमिका अंगीकारली असावी.

३१ मार्च १८६७ रोजी प्रार्थनासमाजाची स्थापना झाल्यानंतर त्यासंबंधीची बातमी ख्रिस्ती धर्ममताच्या ज्ञानोद्य ह्या वृत्तपत्रामध्ये प्रसिद्ध झाली. प्रतिमापूजन निषिद्ध मानून परमेश्वराची भक्ती करणा-या मंडळींकडे ख्रिस्ती लोक अपेक्षेने बघत असत. हे लोक पुढे-मागे ख्रिस्ती धर्म स्वीकारतील अशी त्यांना आशा वाटत असे. त्यामुळे त्यांच्याबद्दल ख्रिस्ती मंडळींना आत्मीयता वाटत असे. मुंबई प्रार्थनासमाजाचे पहिले आचार्य अशी मान्यता असलेले श्री. भिकोबादादा चव्हाण हे मोठे ईश्वरनिष्ठ व प्रगल्भ मनोवृत्तीचे गृहस्थ होते. २ जून १८६७ रोजी बघितलेल्या उपासनेचे वर्णन ज्ञानोद्याचे संपादक शाहूराव कुकडे यांनी केले आहे. डॉ. आत्माराम पांडुरंग यांच्या कांदेवाडीतील माडीवरील दिवाणखान्यात शंभराहून जास्त मंडळी जमली असल्याचा त्यांनी निर्देश केला. त्यांनी म्हटले, “आम्ही गेलो तेव्हा रा. भिकाजी लक्ष्मण म्हणून एक भंडारी मनुष्य सिंहासनावर उभा राहून ईश्वराची प्रार्थना कशी करावी व प्रार्थना करणा-यांनी कसे वर्तावे या विषयावर एक निबंध वाचीत होता... हे काम चालविण्याकरिता ह्या मंडळींसारखा कोणी विद्वान, सुधारलेला, वजनदार मनुष्य नेमावा... कुणी योग्य मनुष्य मिळेपर्यंत पूर्वोक्त भंडारी मनुष्य त्यांनी उभा केला आहे हे बरे केले. पण तो असल्या मंडळींत शोभत नाही व लायक नाही... जो व्याख्याने देतो तोही पोशाख, भाषण वगैरे गोष्टींनी संभावित असला पाहिजे.”१ भिकोबादादा चव्हाण हे ‘मनी स्कुला’त मराठी शिक्षकाचे काम करीत असत. त्यांचा प्रेमळ स्वभाव, उत्कट ईश्वरनिष्ठा, सरळ वृत्ती ह्यांची माहिती नसल्यामुळे व भंडारी लोक वापरीत तसे मोठे पागोटे, अंगरखा व धोतर असा पोशाख पाहून त्यांच्यासंबंधी ज्ञानोद्यकारांनी अशा प्रकारचे अप्रस्तुत गैर उद्गार काढले.

आपल्या मतानुसार ईश्वरावर किती आत्यंतिक स्वरूपाची निष्ठा असू शकते याचे उदाहरण म्हणून भिकोबादादा चव्हाणांकडे निर्देश करता येऊ शकेल. दीनानाथ माडगावकर यांनी भिकोबादादांच्या आय़ुष्यातील एका प्रसंगाचे वर्णन केले आहे. उतरवयामध्ये भिकोबादादांची ‘मनी स्कुला’तील मराठी शिक्षकाची नोकरी संपली होती. त्यांना मिळणारे अल्पस्वल्प वेतन थांबले होते. अशा अवस्थेत त्यांच्या एकुलत्या एक साठ-सत्तर रुपये कमविणा-या पस्तीस-छत्तीस वर्षांच्या मुलास देवाज्ञा झाली. त्या मुलाला पत्नी व दोन मुले होती. अशा विपन्नावस्थेत संसार चालविण्याचा भार भिकोबादादांवर येऊन पडला. भिकोबादादांच्या मुलाच्या निधनाचे वृत्त ऐकून प्रार्थनासमाजातील लहानथोर मंडळी त्यांना भेटून सांत्वन करण्यासाठी आणि त्यांना धीर देण्यासाठी त्यांच्या घरी गेली. त्याप्रसंगी कोमल अंतःकरणाच्या एकदोन सभासदांना तर भिकोबादादांना बघितल्यावर रडे कोसळले. आपल्या भेटीस आलेल्या मित्रांची स्थिती पाहून भिकोबादादा काही वेळपर्यंत तो दुःखाच उमाळा शांत होईल म्हणून त्या मित्राकडे टक लावून पहात राहिले. शेवटी म्हणाले, “हे तुम्ही काय आरंभिले आहे? हा तुमच्या अश्रूंचा लोट मजवर हा दुर्घट प्रसंग गुदरला याबद्दल आपणास अतिशय दुःख होत आहे त्याची साक्ष आहे आणि देवाने ह्या दुःखात मला घालू नये होते असे आपणास वाटले, याचे प्रत्यक्ष प्रमाण आहे असा माझा समज झाला आहे. तो चुकीचा नसेल तर आपल्या ह्या मनोवृत्तीबद्दल मला फार वाईट वाटते. परमेश्वर मायबाप आहे. तो कृपासागर, करुणानिधान असून न्यायी आहे असे मानणारे व तोंडातून उद्गार काढणारे तरी आपण सर्व आहोत. मग असे परमेश्वराविषयी मनात येणे अथवा त्यास मनात थोडीही जागा देणे किती अनुचित आहे याचा तुम्हीच विचार करा. हा प्रसंग मजवर येणे योग्य नाही असे म्हणणे करूणामय देवावर क्रूरतेचे व अन्यायाचे दोषारोपण करणे होय आणि श्रद्धाळू मनुष्यास हे बोलणे तर काय पण असा विचार मनात येऊ देणेही शोभत नाही. हा प्रसंग दुःसह तर खराच आणि परमेश्वर कृपेने तो कुणावर न येवो पण तो ओढवल्यापासून देवांनी कृपा करून एकाच परंतु सुशील, आज्ञाधारक व माझे कधीच मन दुखविण्यासाठी निरंतर झटणा-या अशा मुलाची देणगी दिली आणि माझे अनेक ज्ञाताज्ञात अपराध पोटी घालून तो मुलगा एवढा मोठा होईपर्यंत माझ्या अंगी पात्रता येईल म्हणून वाट पाहिली; अखेरीस मी तिला अपात्रच ठरलो आणि तो परत घेऊन गेला; अशीच माझी खात्री झाली आहे. आपण मनसोक्त वागावे आणि देवास दूषण द्यावे यात काय अर्थ?”

भिकोबादादांचे उपदेश अत्यंत कळकळीचे व त्यांची निष्ठा आणि भक्ती प्रकट करणारे असत. प्रार्थनासमाजाच्या तिस-या वार्षिकोत्सवात त्यांनी पुढीलप्रमाणे उपदेश केलाः “आता आमच्या प्रार्थनासमाजस्थ बंधूच्या सेवेत सादर होतो. सज्जनहो! आपण सदविवेकाने आपल्या कर्तव्यापैकी हे सत्कार्य निवडिले हे चांगले केले. आपण प्रति सप्तकास सायंकाळी नेमलेल्या स्थानी एकत्र जमून पाळीपाळीने श्रीपरमेश्वराची प्रार्थना करून गीत व बोधपर विषय वाचितो, हे चांगले आहे. परंतु इतकेच करून हे सत्र सांग होते काय? आमचे ठायी जगदीश्वर प्रभूची सेवा करण्याचा अधिकार आला आहे काय? आपण दुर्गुण टाकून दिले काय? आपल्या कुटुंबात एकाच परमेश्वरास भजण्याचा सोपा क्रम तरी चालू केला काय? आपल्या बंधूजनांशी विश्वास, प्रीती, नम्रता इत्यादी सद्गुण धरून चालतो काय? परस्परांचे उपयोगी पडतो काय? दु:खितांचा समाचार घेतो काय? परमार्थाकरिता लोकनिंदा, छळ, अर्थहानी इत्यादी सोसायास सिद्ध झालो काय? देवांची नावे दीलेल्या मूर्ती पदार्थसंग्रहालयाच्या देव्हा-यात ठेवण्याची तयारी आहोत काय? हे जर नाही तर आपण एकाच परमेश्वराची भक्ती करतो ती कशी? चांगल्या गोष्टीविषयी मनात उत्कंठा नसता बाह्यात्कारी मात्र लोकांस  दाखविण्याकरिता जर प्रार्थना करीत असलो तर ती प्रार्थना नव्हे, ते ढोंग समजावे. आपण असमर्थ जाणून नम्रभावाने अंतःकरणापासून श्रीपरमेश्वरापाशी जे मागणे करावे तिला प्रार्थना म्हणतात... सत्कर्माची इच्छा धरणे ही एक मानसिक प्रार्थनाच आहे. ती केल्यावत मग दुसरी कोणती तोंडची प्रार्थना न केली तरी चालेल. परंतु त्यातूनही जे कोणी सदाचार न टाकिता आपला स्वधर्म बजावण्याचा प्रयत्न करतेवेळेस मानसिक व वाचिक अशा दोन्ही प्रकारच्या प्रार्थना करितात ते सज्जन पुरूष या लोकी धन्य होत.” या प्रकारे उन्नत विचार भिकोबादादा आपल्या उपदेशातून प्रकट करीत असत. प्रार्थनासमाजातील त्या वेळच्या सुशिक्षित मंडळींनी भिकोबादादा चव्हाणांना आचार्यपदातचा मान दिला तो रास्तच म्हणावा लागेल. केवळ त्यांच्या पोशाखाकडे पाहून व त्यांच्या जातीचा विचार करून ज्ञानोद्यकारांनी त्यांना दिलेला कमीपणा सर्वस्वी अनाठायी म्हणावा लागेल.

प्रार्थनासमाजाची प्रारंभिक काळात घडण करणारे व समाजाची सेवा एकनिष्ठपणे करणारे प्रार्थनासमाजाचे दोन अध्वर्यू डॉ. रामकृष्ण गोपाळ भांडारकर व न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे हे होत. हे दोघेही प्रार्थनासमाजाची स्थापना झाली त्या वेळी मुंबईमध्ये नव्हते. डॉ. भांडारकर कामानिमित्त बाहेरगावी गेले होते व १८६८ मध्ये न्यायमूर्ती रानडे बदली होऊन मुंबईमध्ये आले. हे दोघे मुंबईस एकत्र आल्यावर व सर्व मंडळींशी निकटचा संबंध येताच त्यांच्या ध्यानात असे आले की, प्रार्थनासमाजाची तत्त्वे असावी तितकी उदार, स्पष्ट व व्यापक नाहीत व त्यासंबंधी अधिक खुलासा होण्याची जरुरी आहे. रानडे व भांडारकर यांना आपल्या ध्येयाची चिकित्सा ज्यात केली आहे असा काहीतरी लेख असावा असे वाटू लागले व न्यायमूर्ती रानडे यांनी ह्या कामाची जबाबदारी अंगावर घेऊन ए थीइस्टस् कन्फेशन ऑफ फेथ म्हणजेच एकेश्वरनिष्ठाची कैफियत अथवा साधकाचा विश्वास हा लेख इंग्रजीत लिहून हिंदू रिफॉर्मर या वृत्तपत्रात प्रसिद्ध केला. रानडे यांच्या ह्या लेखामध्ये प्रार्थनासमाजास मान्य असणा-या धार्मिक कल्पनांचे ३९ कलमात विवेचन केले आहे. रानडे यांनी मांडलेल्या या ३९ कलमांचे एक प्रकारे सार काढून १८७३ साली डॉ. भांडारकर यांनी सहा तत्त्वे मांडली.२ प्रार्थनासमाजाची ही सहा मूलतत्तवे अशी :

१.    परमेश्वराने हे ब्रह्मांड निर्माण केले आहे. तोच खरा देव. तो एकच नित्य, अनंत, निराकार, आनंदमय आहे.
२.    केवळ त्याच्याच उपासनेने इहपरलोकी शुभ प्राप्त होते.
३.    त्याच्या ठिकाणी पूज्यत्वबुद्धी व अनन्यभाव ठेवून त्याचे मानसिक भजनपूजन करणे, त्यास प्रिय अशी कृत्ये करणे हीच खरी उपासना.
४.    प्रतिमा व इतर सृष्ट पदार्थ यांची पूजाअर्चा किंवा आराधना करणे हा ईश्वरोपासनेचा खरा प्रकार नव्हे.
५.    परमेश्वर सावयव रूपाने अवतार घेत नाही आणि कोणताही एकग्रंथ साक्षात ईश्वरप्रणीत नाही.
६.    सर्व मनुष्ये एका परमेश्वराची लेकरे आहेत म्हणून भेद न राखिता परस्परांविषयी बंधुभावाने वागावे. हे ईश्वरास प्रिय आणि मनुष्याचे कर्तव्य आहे.
 
रानडे यांच्या साधकाचा विश्वास या निबंधात प्रार्थनासमाजाची भूमिकाही मांडली गेली आहे. त्याचप्रमाणे त्यांच्या स्वतःच्या धर्मकल्पनेचे पैलूही त्यामध्ये प्रकट होतात. त्यापैकी काही महत्त्वाच्या बाबी अशा : प्रार्थनासमाजाची मूलभूत धारणा व श्रद्धा अशी आहे की, मानवी स्वभावात धार्मिक किंवा आध्यात्मिक अंश असतो. जीवात्म्याला धर्मवासना व धर्मइंद्रिये आहेत व ईश्वराच्या मार्गाकडे त्याची प्रवृत्ती होत असते. या धर्मवृत्तीच्या अस्तित्वाला आधार म्हणून सर्व देशांत व सर्व काळांत मनुष्याच्या सर्व जातींत ईश्वराच्या आराधनेचा प्रघात चालू आहे, या वस्तुस्थितीचा निबंधात उल्लेख केला आहे. धर्माचे जे प्रश्न, दिशा व काळ इत्यादी संबंधविहीन वस्तूविषयी असतात, त्यांचा निर्णय गोऊ शकत नाही. ही बुद्धीची मर्यादा त्यांनी मान्य केली आहे. मनुष्य अशा प्रश्नांबाबत स्वतःच्या मनातल्या विश्वासाचाच आधार घेत असतो. ईश्वराचे ठायी भक्ती व मनुष्यामात्रावर प्रेम ह्या दोन्हींचा उगम माणसाच्या स्वभावात आहे. आपण दीन, पराधीन आहोत असे वाटते याचा रूढ अर्थ ईश्वर सर्व शक्तीमान आहे या कल्पनेत असतो. ईश्वर व जड जगत् यांच्या परस्परसंबंधाचे यथावत स्वरूप साधकाला कळू शकत नाही. जीवन हे चैतन्यरूप आहे, त्याला पृथक अस्तित्व आहे असा साधकाचा विश्वास असतो म्हणूनच तो ईश्वरापासून स्वतःला वेगळे मानून त्याची भक्ती करू शकतो. मनुष्यप्राणी जन्मतःच पापी जन्मतो (व अगदी पहिल्या जोडप्याच्या पापाचे हे फळ आहे) हे ख्रिस्ती तत्त्व मान्य नसल्याने रानड्यांनी नमूद केले आहे. कारण असे मानणे परमेश्वराच्या न्यायीपणास शोभणारे नाही. एका कलमामध्ये रानड्यांनी आपल्य अंतःकरणाच्या उन्नतीसाठी परमेश्वराला प्रार्थनेच्या व्दारा शरण जाणे हे आवश्यक असल्याचे नोंदविले आहे. प्रर्थनासमाजाचे हे मूलभूत तत्त्वच आहे. परमेश्वर अवतार घेतो ही कल्पना साधकाला मान्य नसल्याचे एका कलमामध्ये नमूद केले आहे. प्रर्थनासमाजाने मान्य केलेल्या सहा तत्त्वांचे एक प्रकारे स्पष्टीकरण ‘साधकाचा विश्वास’ या लेखातील ३९ कलमांमध्ये पाहावयास मिळते. म्हणजे प्रार्थनासमाजाची जी धार्मिक, आध्यात्मिक बैठक आहे तिचा पाया तयार करण्याचे काम डॉ. भांडारकर व रानडे या दोघांनी केले असे म्हणणे यथायोग्य ठरेल.

प्रार्थनासमाजाची तत्त्वे केवळ पुरुषांनी स्वीकारली तर ते पुरेसे होत नाही. प्रार्थनासमाजास मान्य असणारी धर्मतत्त्वे कुटुंबातील पुरुषांप्रमाणे स्त्रियांसही मान्य झाली तर प्रतिमापूजनाचा त्याग वगैरेसारख्या बाबींचे आचरण घडणे शक्य आहे ही जाणीव डॉ. आत्माराम पांडुरंग, मामा परमानंद, प्रो, रामकृष्णपंत भांडारकर, वासुदेवराव नवरंगे वगैरे मंडळींच्या मनात येऊन विचारविनिमय करण्यासाठी २० जुलै १८७३ रोजी सभासदांच्या सर्वसाधारण सभेत विचारविनिमय होऊन सर्व सभासदांनी घरातील मनुष्ये येतील तर त्यांस बरोबर घेऊन ईश्वरोपासना करण्याचा प्रघात सुरू करावा असे ठरले. परंतु ह्या उपक्रमाला फारसे यश मिळाले नाही. एवढेच काशाला न्यायमूर्ती रानडे यांनी स्वतःच्या पत्नीला शिक्षण दिले असले  व त्यांच्यामागे रमाबाईंनी थोर कार्य केले असले तरी “रानड्यांनीही ब्राह्मधर्माच्या अनुष्ठानासंबंधाने करारीपणा दाखविला नाही.”३

मुंबई प्रार्थनासमाजाने धर्मविषयक कार्याची तसेच परोपकारी कामाची व्याप्ती वाढविण्याच्या हेतूने प्रार्थनासमाजाच्या अंतर्गत अथवा संलग्न स्वरूपात संस्था स्थापन करून विविध उपक्रम सुरू केले.

मुंबई येथील एकेश्वर उपासक मंडळी
बाबू केशवचंद्र सेन यांचे सहकारी व ब्राह्मधर्माचे प्रभावी प्रचारक बाबू प्रतापचंद्र मुजुमदार हे १८७२ मध्ये मुंबईस आले व सहा महिने तेथे वास्तव्य करून त्यांनी मुंबई प्रार्थनासमाजाच्या कार्याला चालना देण्याचे काम केले. तोपर्यंत प्रार्थनासमाजाच्या साप्ताहिक उपासनेपलीकडे काही काम होत नव्हते व उपासनेसही बाहेरची जी मंडळी येत ती दर वेळी वेगळीच असत. प्रार्थनासमाजाच्या कार्याला अधिक लोकांची सहानुभूती मिळावी, समाजाची मंडळी व बाहेरची मंडळी वारंवार एकत्र येऊन त्यांच्यात विचारविनिमय व्हावा व काही नवीन कार्ये दोघांनी मिळून हाती घ्यावीत या उद्देशाने बाबू प्रतापचंद्र मुजुमदार यांच्या खटपटीने १८७२ साली ‘बॉंम्बे थीइस्टिक असोसिएशन’ अथवा ‘मुंबईची एकेश्वर उपासक मंडळी’ ह्या संस्थेची स्थापना झाली. प्रार्थनासमाजाचे सर्व सभासद या मंडळीचे सभासद असत व बाहेरच्या मंडळींना आवर्जून सभासद करण्याचा प्रयत्न असे. उत्सवाच्या वेळी स्त्रियांना मुद्दाम पाचारण करून त्यांच्यासाठी वेगवेगळ्या विषयांवर व्याख्याने या मंडळींच्या वतीने आयोजित केली जात. सुबोधपत्रिका, रात्रीच्या शाळा आणि ‘चीप् लिटरेचर सोसायटी’ ही कामे ह्या संस्थेच्या वतीने सुरू झाली. १८७७ सालच्या दुष्काळाच्या वेळी ह्या संस्थेने सात-आठ हजार रूपये फंड जमविण्याचे मोठेच काम केले. परंतु सात-आठ वर्षांनंतर संस्थेच्या कामात शिथिलता येऊन ती मृतप्राय झाली. शेवटी १८९९ मध्ये ही संस्था एक ठराव करून बंद-करण्यात आली व रात्रीच्या शाळा व सुबोधपत्रिका ह्या दोन कार्याची जबाबदारी सर्व प्रकारे समाजाकडे आली. प्रार्थनासमाजाने स्वतःची जागा घेऊन १८७४ मध्ये एकंदर सव्वीस हजार रूपये खर्च करून प्रार्थनासमाज मंदिराची इमारत उभी केली.
 
रात्रीच्या शाळा
थीइस्टिक असोसिएशनच्या वतीने रात्रीच्या शाळा काढण्याचे ठरले तेव्हा प्रार्थनासमाजाचे आद्य पुरस्कर्ते व प्रथम आचार्य भिकोबा लक्ष्मण चव्हाण ह्यांनी भानू केशव गांगनाईक यांना मदतीस घेऊन १८७६ मध्ये पहिली रात्रीची शाळा चेऊलवाडी येथे उघडली. त्यानंतर १८८६ पर्यंत गिरगाव, गावदेवी, खेतवाडी व भायखळा येथे शाळा उघडण्यात आल्या. ह्या शाळा म्युनिसिपल शाळांच्या इमारतीत भरत असत व म्युनिसिपालिटी त्याचे भाडे घेत नसे. असोसिएशनच्या वतीने १८९० साली महार, चांभार वगैरे अस्पृश्य समजल्या
जाणा-या लोकांकरिता मदनपु-यामध्ये एक स्वतंत्र शाळा स्थापण्यात आली. श्री. बाबण बापू कोरगावकर हे म्युनिसिपालिटीमध्ये अधिकारी होते. म्युनिसिपालिटीत काम करणारे एक शिक्षक त्यांच्याजवळ बढती मागत होते तेव्हा कोरगावकरांनी त्यांना सुचविले की, तुम्ही अस्पुश्यवर्गातील विदयार्थी जमवून एक स्वतंत्र शाळा चालवून दाखवा, म्हणजे तुम्हाला अधिक पगार मिळू लागेल. ह्या गृहस्थाने मुले जमविली व शाळाही चालविण्याचे कबूल केले. मात्र आपल्या नावाचा बोभाटा करू नये अशी अट घातली. समाजाचे उपाध्यक्ष शेट दामोदरदास सुखडवाला ह्यांनी ह्या शाळेचा एक वर्षाचा खर्च देऊ केला व त-हेने अस्पृश्यवर्गातील विद्यार्थ्यांसाठी पहिली शाळा उघडली गेली. अस्पृश्यतेची जाणीव ह्या काळात किती तीव्र होती ह्याची निदर्शक घटना ह्या शाळेच्या संदर्भातच घडली. समाजाच्या वार्षिक उत्सवामध्ये रात्रीच्या शाळेतील मुलांस एकत्र करून उपदेश केल्यानंतर त्यांना मिठाई वाटण्याचा उपक्रम काही वर्षे चालू होता. १८९० मध्ये अस्पृश्य मुलांकरिता मदनपु-यात शाळा उघडल्यानंतर कार्यक्रमाच्या वेळी इतर शाळांतील मुले एकत्र केल्यावर अस्पृश्य मुलांना वेदीच्या उजव्या बाजूस बसविले. स्पृश्य विद्यार्थ्यांत प्रथम थोडी कुजबूज सुरू झाली. नंतर इतर विद्यार्थ्यांबरोबर जेव्हा अस्पृश्य मुलांना मिठाई वाटण्यात आली तेव्हा काही स्पृश्य विद्यार्थ्यांनी मिठाई घेतली नाही व काहींनी घेतलेली फेकून दिली. १८९९ च्या ऑक्टोबर महिन्यात थीइस्टिक असोसिएशन बंद झाल्यावर शाळांची सर्व व्यवस्था समाजाकडे आली व समाजाने श्री. वामन सदाशिव सोहोनी यांना १९०० सालापासून सन्मान्य सुपरिटेंडेंट नेमले. सोहोनी हे अल्प वेतनावर एक इन्स्पेक्टर नेमून शाळांची व्यवस्था बघत असत. १८९९ व १९०० मध्ये विठ्ठल रामजी शिंदे हे मुंबईस कायद्याचे शिक्षण घेण्यासाठी राहिले असता त्यांनी या रात्रीच्या शाळांची तपासणी केल्याचा वृत्तान्त सुबोधपत्रिकेमध्ये पाहावयास मिळतो. सोहोनीनंतर श्री. विष्णू बल्लाळ वेलणकर हे रात्रीच्या शाळांचे काम पाहत असत. समाजाने चालविलेल्या रात्रीच्या शाळांतून ब्राह्मण, मराठा, भंडारी, लोहार, वाणी, ख्रिस्ती, कोळी, अस्पृश्य समजले जाणारे, मुसलमान असे अनेक जातींचे व धर्मांचे विद्यार्थी शिकत असत. दिवसा विविध प्रकारची कष्टाची कामे करणारे लोक ह्या शाळांतून शिक्षण घेत असत. ह्या शाळांमुळे कष्टकरी लोकांची फारच सोय झाली. एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीस समाजाच्या वतीने अशा सहा शाळा चालविल्या जात होत्या.
   
साप्ताहिक ईश्वरोपासना
प्रार्थनासमाजाच्या स्थापनेपासून अखंडपणे चाललेले कार्य म्हणजे मंदिरातील साप्ताहिक उपासना होय. आठवड्यातून एकदा तरी ईश्वरोपासना झाली पाहिजे असा प्रार्थनासमाजाचा नेम आहे. उपासनेमागील भूमिका अशी मानली गेली आहेः “देव सर्वसमर्थ आहे. त्याच्यावर आपण अवलंबून आहोत. तो आमचा कल्याणकर्ता असा विश्वास उत्पन्न होऊन त्याजविषयी प्रेम आणि पूज्यत्वबुद्धी अंतःकरणात सहज उदित होतात. मग प्रेमाचा विषय जो आपला कल्याणकर्ता त्याच्या सन्निध जावे, पूज्यबुद्धी ज्याविषयी आहे त्याजपुढे आपला आत्मा अत्यंत नम्र करावा असे भाव अंतःकरणात उत्पन्न होऊन मनुष्य देवाचे भजन, पूजन करावयास लागतो.”४ प्रार्थनासमाजाने शुद्ध भजनपूजनाचा मार्ग प्रचारात आणण्याचा प्रयत्न केला असता तो ख्रिश्चन धर्माचे अनुकरण करतो अशा प्रकारचा आक्षेप घेण्यात येत असे. यासारखा आक्षेप कसा अनाठायी आहे. हे डॉ. भांडारकरांनी रास्तपणे दाखवून दिले आहे विद्येचा प्रभाव आणि मिल-स्पेन्सर इत्यादी ग्रंथकारांच्या ग्रंथांचे अध्ययन यामुळे फैलावणारा अज्ञेयवाद आणि नास्तिकता याला प्रतिबंध करण्याचे व सद्वृत्ती, धर्मभावना आणि सदाचार वाढीस लावण्या काम प्रार्थनासमाजाने केले आहे असे त्यांनी प्रतिपादले आहे.५

सामाजिक उपासनेचेही महत्त्व प्रार्थनासमाजाने मानले आहे. व्यक्तिगत उपासनेत केवळ स्वतःच्याच आध्यात्मिक उन्नतीचा विचार होतो. मात्र सर्वांनी एक आकांक्षा मनात धरून एकत्र होणे, सर्वांच्या कल्याणाची दिशा एक आहे असा जागृत भाव मनात असणे, ह्या गोष्टींचा मनुष्याच्या मनावर अत्यंत इष्ट असा परिणाम होतो. अशा प्रकारे एक ध्येय असणारी माणसे जितकी वारंवार एकत्र होतील व एकमेकांच्या विचारांचा व संगतीचा परस्परांवर परिणाम करतील तितके ते इष्ट आहे हे जाणून सामाजिक उपासनेस महत्त्व प्राप्त झाले. भजन, प्रार्थनेच्या वेळी परमेश्वराचे स्वरूप आविर्भूत व्हावे आणि सर्वत्र परमेश्वर दिसून वृत्ती तन्मय व्हावी, ध्यान करीत  असता परमेश्वरच हृद्यापुढे स्फुरावा आणि चंचल मनास स्थिर करून परमेश्वराच्या ठायी दृढतेने संलग्न करण्याचा दुसरा उपाय सतसंगती करणे हा आहे हे ध्यानात वागवूनही सामाजिक उपासनेस महत्त्व प्राप्त झाले.६

प्रार्थना मंदिरात होणा-या सामाजिक उपासनेचे सहा भाग असतात. १. उद्बोधन, २. स्तवन व कृतज्ञतादर्शन, ३. ध्यान व प्रार्थना, ४. उपदेश, ५. प्रार्थना, ६. आरती.

उपातकाने जमलेल्या सर्व मंडळींची वृत्ती उपासनेला सन्मुख करण्यासाठी करावयाचे प्रास्ताविक भाषण म्हणजे उद्बोधन. उद्बोधनानंतर देवाचे वैभव, पावित्र्य, तेज, सामर्थ्य, प्रेम इत्यादी गुणांची स्तुती करणे म्हणजे स्तवन होय. ह्या गुणांचे स्तवन करण्याच्या पाठीमागे हे गुण अल्पांशाने का होईना आपल्यामध्ये असावेत अशी गर्भित इच्छा धरणे. व्यवहारातसुद्धा आपण आपल्यावर उपकार करणा-या व्यक्तीबद्दल कृतज्ञता प्रकट करीत असतो तर मग ज्याने आपल्यास ह्या सुंदर सृष्टीमध्ये निर्माण केले आणि आम्हांस सुखाची व उन्नतीची साधने सतत देऊन जो एकसारखे आम्हांवर कृपाछत्र धरत आहे; रात्रंदिवस आपल्यावर जो प्रेमाचा, दयेचा वर्षाव करीत आहे त्या जगदीश्वराबद्दल कृतज्ञता बुद्धी दखविणे सर्वथैव आवश्यक व आपल्या मनुष्यपणास धरून आहे. या कृतज्ञताबुद्धीच्या योगाने देवाविषयी आपले प्रेम वाढून त्यास अप्रिय अशी गोष्ट न करण्याविषयी आपली वृत्ती सफल होऊन आपले अंतःकरण उन्नत होते. कृतज्ञतादर्शन हा स्तवनाच्या अंतर्गत भाग होय.

स्तवन झाल्यानंतर काही वेळ स्तब्ध राहून परमेश्वराचे ध्यानानंतर परमेश्वराची प्रार्थना करावी असा भाग उपासनेत असतो. प्रार्थनेचा मधे व अंती समावेश केला आहे याचे कारण प्रार्थना जर केवळ अखेरीसच ठेवली तर ती एखाद्या वेळी उपासकांकडून राहून जाण्याची शक्यता असते. असे घडू नये यासाठी ही योजना आहे. न्यायमूर्ती रानडे यांनी प्रार्थनेचे महत्त्व उत्तम रीतीने विशद केले आहे. परमेश्वर संपुर्णपणे ज्ञानगम्य आहे हे मत त्यांनी पूर्णपणे पत्करल्यासारखे वाटत नाही आणि ते खरे आहे असे गृहीत धरले तर त्यांचे म्हणणे असे, “केवळ ज्ञानविषय जे ब्रह्म ते कळले म्हणजे आपल्या हृदयाचे पूर्ण समाधान होईल असे नाही. कारण ज्ञान संपादन करण्याची इच्छा व बुद्धी यांचा आपण जी कृत्ये करतो त्यांच्याशी किती संबंध असतो हे तपासून पाहिले, तर जिज्ञासा व बुद्धी ह्यांच्या तृप्तीने मनास शांती होत नाही असे आढळेल. परमेश्वर-प्राप्त्यर्थ भक्ती होण्यापूर्वी त्याच्या स्वरूपाचे आपल्या शक्तीप्रमाणे ज्ञान झाले पाहिजे हे जरी खरे आहे, तरी ते ज्ञान केवळ बुद्धीने प्राप्त होणारे नाही. कारण परमेश्वर हृदयगम्य किंवा हृदयांतर्गत ज्या वृत्ती त्यांनाच गम्य आहे, यात संशय नाही. वृत्तीवर बहुधा आपले आचरण अवलंबून असते, म्हणून वृत्तींचे अथवा हृदयाचे खरे समाधान होईल व त्यास चांगले वळण लागेल असे करण्यासाठी भगवंताला वृत्तीच्या आत आणावयाचा प्रयत्न करणे आवश्यक आहे... उपासनेत प्रार्थनेला मुख्य जागा देण्यासंबंधाने सर्व धर्मांची एकवाक्यच आहे... निरूपण अथवा उपदेश हा उपासनेचा गौण भाग व प्रार्थना हेच तिचे खरे स्वरूप म्हटले असता चालेल.”७  डॉ. भांडारकर यांनीही प्रार्थनेचे महत्त्व उत्तम रीतीने स्पष्ट केले. “देवाची प्रार्थना करणे हा एक मार्ग देवानेच लावून दिला आहे. ज्याच्या मतीस जसा संस्कार असेल त्याप्रमाणे तो प्रार्थना करील. कुणी आपणास द्रव्य मिळो, संतती होवो, प्रतिष्ठा मिळो, शत्रूंचा नाश होवो अशी प्रार्थना करतील; कुणी अशा प्रकारची प्रार्थना न करता अहंकार, काम, क्रोध, मत्सर इत्यादिकांपासून आपली सुटका व्हावी; आपले अंतःकरणामध्ये प्रेम रूढ व्हावे; द्वेष नाहीसा व्हावा; देवाची भक्ती व्हावी; देवाने आपल्या अंतःकरणात वास करावा अशा प्रकारची प्रार्थना करतील. पहिल्या प्रकारची प्रार्थना मूढ जनांची; दुस-या प्रकारची तुकाराम, नामदेवांसारख्या साधुजनांची. आम्ही तिचेच अवलंबन केले पाहिजे आणि दुस-यासही करण्याचा उपदेश केला पाहिजे.”८

पहिली प्रार्थना झाल्यानंतर उपासकांनी निरूपण अथवा उपदेशात्मक भाषण करण्याचा प्रघात आहे. उपदेशास बहुतेक भक्तिपर विषय घेतला जातो. हा उपदेश एकंदर जीवनास साहाय्यभूत होण्यासारखा असावा अशी अपेक्षा असते. एखाद्या लौकिक बाबीचे आध्यात्मिक अंगाने केलेले विवरणही उपदेशामध्ये असू शकते. मात्र परधर्मनिंदा उपदेशात आणू नये याबाबत प्रार्थनासमाजाचा कटाक्ष असतो. सर्व प्रस्थापित धर्माबाबत आदर बाळगण्याची प्रार्थनासमाजाची भूमिका असते. अखेरीस निरूपणास अनुसरून लहानशी प्रार्थना करून आरती म्हटल्यानंतर साप्ताहिक उपासना संपूर्ण होते. प्रार्थनासमाजाने नियुकत केलेले प्रचारक एकंदरीत जास्त वेळा उपासना चालवीत असले तरी अन्य अधिकारी व्यक्तीने उपासना चालविण्याचा परिपाठही प्रार्थनासमाजात आहे.
 
धर्मप्रचार व्यवस्था
उदार अशा एकेश्वरी धर्ममताचा परिणामकारक रीतीने प्रचार व्हावा अशा प्रकारची आस्था न्यायमूर्ती रानडे, डॉ. रामकृष्णपंत भांडारकर यांच्यासारख्या प्रार्थनासमाजातील वडीलधा-या मंडळींना वाटत होती. मुंबई प्रार्थनासमाजाचे प्रथम आचार्य मानले गेलेले भिकोबादादा चव्हाण हे अनेकदा प्रार्थनासमाजाच्या व्यासपीठावरून उपासना चालवीत असत व उपदेश करीत असत. त्यांची परमेश्वरावरची श्रद्धा अढळ होती व एकेश्वरी धर्ममतावर त्यांचा प्रगाढ विश्वास कसा होता याचे वर्णन या आधी आल आहेच; परंतु भिकोबादादा चव्हाण हेच काही एकमेव उपदेशक नव्हते. किंबहुना उपासना चालविणा-या अनेक व्यक्ती असणे हे आवश्यक असते. समाजाची स्थापना झाल्यानंतर दहा वर्षांत असेही आढळून येत होते की, सगळेच उपदेशक समविताराचे होते असे नव्हे. समाजाच्या धर्ममताचा प्रसार अविकृत स्वरूपात सातत्याने होणे ही गरजेची बाब आहे असेही जाणवत होते. कोणा एका धुरीणाचा समाजावर प्रभाव पडून सारा समाज त्याच्यामागून ओढला जाणे हे योग्य नव्हे असे डॉ. भांडारकर, रानडे यांना वाटत होते. काऱण बंगालमध्ये ब्राह्मसमाजाच्या बाबत असे घडले होते. केशवचंद्र सेन यांच्यावर येशू ख्रिस्ताचा प्रभाव पडला होता व त्यांचा ब्राह्मधर्म जणू काय अनेकांना येशू ख्रिस्तप्रधान ख्रिस्ती धर्माची आवृत्ती वाटू लागला होता आणि ब्राह्मसमाजाचा तर असा कटाक्ष होता की, देव व भक्त यांमध्ये कोणाही मध्यस्थाची जरूरी असू नये. हा कटाक्ष बाजूला राहून खुद्द केशवचंद्र सेन असा मध्यस्थ होण्याची भीती निर्माण झाली होती. अखेरीस देवेंद्रनाथांच्या प्रभावाखालील ‘आदि ब्राह्मसमाज’ असे नाव मिळून केशवचंद्र सेनप्रणीत ब्राह्मसमाजाची वेगळी आवृत्ती ‘नवविधान ब्राह्मसमाज’ या नावाने पुढे आली. प्रार्थनासमाजाबाबत असा प्रकार घडू नये व प्रार्थनासमाजाला मान्य असणा-या तत्त्वांचाच सुसंगपणे व सातत्याने प्रसार होत राहावा यासाठी धर्मप्रसाराची कायम स्वरूपाची काहीएक व्यवस्था व्हावी असा विचार रानडे यांच्या मनात १८७० सालीच आला होता. त्यानंतर १८८१ मध्ये मुंबईस ते प्रेसिडेन्सी मॅजिस्ट्रेट म्हणून आले असता या विचाराला चालना मिळाली. समाजास मान्य असणा-या धर्माचा प्रचार करण्यासाठी प्रचारक असावा आणि त्याचा व समाजासंबंधी इतर खर्च भागविण्यासाठी सभासदांनी आपल्या प्राप्तीच्या मानाने दरमहा द्रव्य द्यावे असा विचार रानड्यांनी भांडारकर व अन्य काही मित्रांजवळ बोलून दाखविला. ३१ जुलै १८८१ मध्ये डॉ. भांडारकर यांच्या अध्यक्षतेखाली समाजाच्या सभासदांची सभा भरून ह्या कार्यासाठी सभासदांनी आपल्या मिळकतीतून दरमहा दोन टक्क्यांइतकी रक्कम देत जावी हा विचार सर्वानुमते मान्य झाला. ह्या फंडात जमा होणा-या रकमेचा विनियोग धर्मप्रचारकाच्या निर्वाहासाठी करावा, त्याचप्रमाणे पंढरपूर येथील अनाथ आश्रम, स्वस्त साहित्यनिर्मिती, शाळाखर्च वगैरे कामासाठी करण्यात यावा असे ठरले. ह्या योजनेनुसार श्री. सदाशिव पांडुरंग केळकर हे प्रार्थनासमाजाचे प्रचारक म्हणून १ जानेवारी १८८२ पासून काम पाहू लागले. त्यांनी १८९४ पर्यंत बारा वर्षं धर्मप्रचारक म्हणून उत्तम प्रकारे काम केले.

पुणे प्रार्थनासमाजाचे कार्य धर्मप्रचारक या नात्याने श्री. शिवराम नारायण गोखले १८८९ पासून पाहू लागले. मिशन फंडातून त्यांना दरमहा दहा रुपये देण्याची व्यवस्था करण्यात आली. १८९८ पासून शिवरामपंतांनी अन्य व्यवसाय सोडून धर्मप्रचाराच्या कामाला स्वतःला वाहून घेतले.

संगतसभा
नियमितपणे होणा-या साप्ताहिक उपासनेमुळे समाजातील सभासदांची धर्मभावना वाढीस लागण्याचे काम होत असे ही गोष्ट खरी असली तरी सभासदांच्या मनात निर्माण होणारे अनेक धर्मविषयक प्रश्न अथवा शंका यांची उत्तरे मिळण्याच्या दृष्टीने उपासनेच्या वेळी अवसर नसे. कारण उपासना मंदिरात परमेश्वराची स्तुती, प्रार्थना व धर्मासंबंधी एखाद्या विषयावर व्याख्यान एवढे होत असे. तेव्हा धर्मासंबंधी विषयांचा विचार व चर्चा होण्याच्या दृष्टीने समाजामध्ये काहीएक साधन असण्याची गरज काही सभालदांना जाणवत होती. १८६० मध्ये केशवचंद्र सेन ह्यांनी कलकत्ता येथील आपल्या स्वतःच्या घरात एका संभाषणात्मक सभेची स्थापना केली होती व तेथे काही तरुण मंडळी धर्म, नीती, सामाजिक सुधारणा वगैरे विषयांवर मोठ्या आस्थेने विचारविनिमय करीत असत. ह्या सभेलाच पूर्वी ‘संगतसभा’ असे नाव प्राप्त झाले. अशा प्रकारच्या संगतसभेची हकीकत समजून पुण्याच्या प्रार्थनासमाजाच्या सभासदांनी संगतसभा स्थापन केली होती. १८८० मध्ये प्रोफेसर रामकृष्णपंत भांडारकर यांनी पुणे येथे संगतसभा स्थापन झाली असून चांगला उपयोग होतो असे सांगून तशाच प्रकारची संगतसभा मुंबईतही स्थापन व्हावी अशी सूचना केली. डॉ. भांडारकरांच्या सूचनेनुसार १४ एप्रिल १८८० रोजी मुंबई प्रार्थनासमाजामध्ये संगतसभेची स्थापना झाली. त्या वेळी डॉ. भांडारकर, मोरोबा विनोबा व दुसरे दहा-बारा गृहस्थ उपस्थित होते. प्रथम प्रार्थना झाल्यानंतर काही जणांनी धर्मविषयक शंका उपस्थित केल्या व त्यावर सभासदांनी चर्चा केली. दर बुधवारी नियमितपणे होणा-या या मुंबईच्या संगतसभेस प्रारंभी प्रो. भांडारकर, रावबहादूर पंडित, काशीनाथपंत तेलंग, न्यायमूर्ती रानडे, सदाशिवराव केळकर, गोविंदराव काणे वगैरे मंडळी येत असत. समाजातील व समाजाबाहेरील मिळून वीसपंचवीस गृहस्थ उपस्थित राहत असत व या सभेमध्ये अनेक महत्त्वाच्या विषयांवर वादविवाद व विचारविनिमय होत असे. झालेल्या चर्चेचा सारांश सुबोधपत्रिकेमध्ये प्रसिद्ध होत असे. परंतु एक दीड वर्षापर्यंत संगतसभेचे काम जोरदारपणे झाल्यानंतर संगतसभेसंबंधीचा मंडळींचा उत्साह कमी कमी होत गेला. नियमित येणारे समाजाचे सभासद म्हणजे डॉ. भांडारकर व यशवंतराव मणेरीकर हे दोघे असत. ३१ ऑक्टोबर १८८१च्या सुबोधपत्रिकेच्या अंकामध्ये सभासदांनी संगतसभेला उपस्थित राहत जावे असे कळकळीचे आवाहन करण्यात आले.

संगतसभेमध्ये डॉ. भांडारकर, तेलंग, रानडे, पंडित इत्यादी मंडळी भाग घेत असत. त्या वेळी होणा-या चर्चेत अनेकविध विषयांवर महत्त्वाचे विचार प्रकट केले जात, हे सुबोधपत्रिकेमध्ये त्या त्या वेळी प्रसिद्ध झालेल्या चर्चेच्या सारांशावरून ध्यानात येते. उदाहरणार्थ, स्त्री व पुरुष यांची योग्यता समान असून कोणीही कोणाला खालच्या पातळीवरील समजू नये. खरी प्रार्थना कोणती याबद्दल डॉ. भांडारकरांनी स्वतःचे मत मांडले. खरी प्रार्थना म्हटली म्हणजे चैतन्य परमात्मा जो त्याचा जीवात्म्यास साक्षात्कार होणे व तो साक्षात्कार होऊन जीवात्म्याने परमात्म्यास प्रेमफळे अर्पावी व परमात्म्याने जीवात्म्यास उन्नतिरूप रोजमुरा द्यावा ही होय. ‘आत्मा व परमात्मा-ज्ञानाची साधने’ ह्या विषयावर एकदा पूर्वपक्ष-उत्तरपक्ष अशा स्वरूपात चर्चा झाल्याचा वृत्तान्त पाहावयास मिळतो. त्यामध्ये उत्तरपक्ष डॉ. भांडारकरांनी केला होता. पापापासून मिळणा-या शिक्षेचे स्वरूप, वडिलधा-यांची इच्छा व व्यक्तीचे आचरण, ब्राह्मधर्म हा हिंदू धर्म आहे की नाही वगैरे विषयांवर डॉ. भांडारकर, न्यायमूर्ती रानडे, बळवंतराव गोडबोले, शंकरराव पंडित वगैरे मंडळी व इतर संगतसभेमध्ये धर्मविषयक व आनुषंगिक अशा अनेक प्रश्नांचा सखोल विचारविनिमय करीत असत. सुबोधत्रिकेमधून ह्या चर्चा सारांशरूपाने प्रसिद्ध होत असत.

आर्य महिला समाज
प्रार्थनासमाजाने स्वतः स्त्रियांच्या शिक्षणासाठी स्वतंत्र संस्था जरी स्थापन केल्या नाहीत तरी स्त्री-शिक्षणाच्या कामी पुढाकार घेण्याचे काम अगदी प्रारंभापासून प्रार्थनासमाजाच्या पुढारी मंडळींनी घेतलेले होते. ह्या मंडळींच्या पुढाकारानेच पुण्यातील मुलींची शाळा (फिमेल हायस्कूल) स्थापन झाले होते. पंडिता रमाबाईंच्या ‘शारदासदन’ ह्या संस्थेच्या स्थापनेच्या कामी त्यांचे साह्य होते. बाबू प्रतापचंद्र मुजुमदार हे १८७७ साली जेव्हा मुंबईस दुस-या वेळी आले तेव्हा स्त्री-शिक्षणाचा प्रश्न त्यांनी हाती घेतला. प्रार्थनासमाजाच्या उपासनेस स्त्रिया क्वचितच येत असत त्यामुळे ब्राह्मधर्म हा केवळ पुरुषांचाच धर्म होऊन बसण्याची परिस्थिती निर्माण झाली होती. स्त्रियांना जर ब्राह्मसमाजाकडे आकृष्ट करावयाचे असेल तर त्यांची अज्ञानाची स्थिती घालविणे आवश्यक आहे, म्हणजे त्या पुरुषांच्या विचाराशी समरस होऊ शकतील अशी जाणीव निर्माण झाली. म्हणून जगात काय चालले आहे, नवीन ज्ञानाने किती क्रांती घडवून आणली आहे हे स्त्रियांना पटवून देऊन ज्ञानार्जनाची गोडी लागावी अशी योजना त्यांनी करून स्त्रियांची सभा भरविण्यास प्रारंभ केला. बाबू प्रतापचंद्र मुजुमदार यांनी हिंदीमध्ये तर त्यांचे उत्साही सहकारी डॉ. सखाराम अर्जुन यांनी मराठीमध्ये पृथ्वी, सूर्य, चंद्र, तारे यांबद्दल माहिती सांगितली. डॉ. अर्जुन सखाराम यांनी सूक्ष्मदर्शक यंत्रे व मॅजिक लँटर्न अशा उपकरणांच्या साहाय्याने माहिती देण्याचा उपक्रम चालू ठेवला व काही दिवस मोठ्या उत्साहाने हा उत्सव आठवड्यातून दोनदा किंवा तीनदा भरू लागला. दोन-अडीच वर्षांनंतर हा उत्साह बराच थंडावला तेव्हा सदाशिव पांडूरंग केळकर यांनी पुढाकार घेऊन या सभेच्या कामाला चालना दिली. सौ. रमाबाई रानडे, सौ. गंगुताई भांडारे यांनी सभेच्या कामी उत्साह दाखविला. १ मे १८८२ रोजी पंडिता रमाबाईंनी पुणे मुक्कामी ‘आर्य महिला समाज’ या संस्थेची स्थापना केली. त्यानंतर मुंबई येथे ३० नोव्हेंबर १८८२ रोजी आर्य महिला समाजाची स्थापना झाली. म्हणजे पूर्वीच्या स्त्रियांच्या सभेचे रूपांतर ह्या आर्य महिला समाजामध्ये झाले असे म्हणणे युक्त ठरेल. रमाबाई रानडे मुंबईस असताना त्या सभेच्या अध्यक्ष होत्या. आर्य महिला समाजाच्या चिटणिसाचे काम रमाबाई भांडारकर ह्यांनी निष्ठापूर्वक चालविले. आरंभीच्या काळाचा उत्साह ओसरल्यानंतर स्त्री-सदस्यांची फारशी उपस्थिती नसतानाही व अनेकदा व्याख्यान देण्यासाठी कुणी अधिकारी व्यक्ती मिळाली नसताना सभेच्या ठिकाणी एखाद्या ग्रंथातील निवडक भाग त्या वाचून दाखवीत असत. मात्र पुरुषांच्या बरोबरीने प्रार्थनासमाजामध्ये स्त्रियांनीही उपस्थित राहून सहभागी व्हावे हा उद्देशही फारसा सफल झाल्याचे शतकाअखेरीस तरी दिसत नाही.

बालहत्याप्रतिबंधक गृह आणि अनाथ बालकश्रम
मुंबई प्रार्थनासमाजाच्या वतीने सामाजिक स्वरूपाचे काम करण्याचा एक प्रमुख उपक्रम म्हणजे पंढरपूर येथील बालहत्याप्रतिबंधक गृह आणि अनाथ बालकाश्रम. ज्या जातींमध्ये विधवा-विवाह करावयाची चाल नाही त्या जातींतील ज्या स्त्रियांचे वाकडे पाऊल पडून अडचणीत येतात त्यांची सुरक्षितणे सुटका करावी व त्यांना होणा-या मुलांचा प्रतिपाळ करावा, ह्या हेतूने रा. ब. लालशंकर उमियाशंकर यांनी १८७५ मध्ये ही संस्था स्थापन केली. रा. ब. लालशंकर उमियाशंकर हे पंढरपुरास मुन्सफ असता एके दिवशी संध्याकाळी चंद्रभागेच्या वाळवंटात फिरावयास गेले होते. काही एका मऊ पदार्थाची ठेच लागली म्हणून त्यांनी पाहिले, तो कापडात गुंडाळलेले एक जिवंत मूल त्यांस आढळले. त्या बालकास त्यांनी आपल्या घरी नेले व त्यांच्या पत्नीने त्याची योग्य जोपासना केली. ह्या घटनेने त्यांना बालहत्याप्रतिबंधक गृह स्थापन करण्याची प्रेरणा मिळाली. पंढरपुरात काही घरांमध्ये अशा अडचणीतील स्त्रियांची प्रसूती केली जाते व ते मूल नंतर कोठेतरी अडचणीच्या जागी टाकून दिले जाते, अनेकदा अशा स्त्रियांची लुबाडणूक होते, वगैरे गोष्टी रा. ब. लालशंकर यांनी ऐकल्या होत्या. ह्याचा पडताळा त्यांना स्वतःलाच आला. अशा अर्भकांचे प्राण वाचावे व अडचणीतील स्त्रियांचे दुःख कमी करावे या हेतूने अशा स्त्रियांच्या प्रसूतीची व्यवस्था एखाद्या गृहात करावी म्हणून त्यांनी सन १८७५ मध्ये ‘बालहत्याप्रतिबंधक गृहा’ ची स्थापना केली. रा. ब. लालशंकर उमियाशंकर यांची पंढरपुराहून बदली झाली तेव्हा ही संस्था १८८१ मध्ये मुंबईच्या प्रार्थनासमाजाच्या हवाली केली गेली.

बालहत्याप्रतिबंधक गृहाला जोडूनच पंढरपूर येथे दुसरी जी संस्था स्थापन केली गेली ती म्हणजे अनाथ बालकाश्रम. सन १८७६-७७ मध्ये महाराष्ट्रात भयंकर दुष्काळ पडला होता. सोलापूर व कलादगी जिल्ह्यांत तर दुष्काळाने कहर उडविला होता. अशा वेळी मुंबई प्रार्थनासमाजाने वर्गणी जमवून सोलापूर व कलादगी जिल्ह्यात गरजू लोकांना अन्न व कपडे वाटण्याची व्यवस्था केली. सरकारने ही पंढरपुरात एक अन्नछत्र उघडले होते. दुष्काळाचा तडाखा कमी झाल्यानंतर सरकारने अन्नछत्रे बंद केली. मोठी माणसे आपआपल्या गावी गेली. पण आईबाप, आप्तस्वकीय नसलेली मुले उघड्यावर पडण्याची शक्यता निर्माण झाली. मागणा-याच्या हेतूची अजिबात चौकशी न करता सरकार मागेल त्याला ही निराश्रित मुले देत सुटले. अशा वेळी ह्या अनाथ मुलांचा प्रतिपाळ करावा ह्या हेतूने लालशंकर उमियाशंकर यांनी एक कमिटी स्थापन केली व प्रार्थनासमाजाच्या साहाय्याने अनाथ बालकाश्रमाची स्थापना केली. ह्या कामास त्यांनी १८७८ मध्ये प्रारंभ केला. ह्यावेळी दीडशे अनाथ मुलांची व्यवस्था त्यांनी केली. ह्या गृहामध्ये वेगवेगळ्या जातींची चौदा वर्षांपर्यंतची मुले असत. लालशंकर यांची गुजराथेत १८७९ मध्ये बदली झाली तरी पंढरपुरातील बालहत्याप्रतिबंधक गृहाकडे व अनाथ बालकाश्रमाकडे ते मोठ्या आत्मीयतेने लक्ष पुरवीत असत. पुढच्या काळात अनाथाश्रमाचे सुपरिटेंडेंट असलेले श्री. केरो रावजी भोसले हे आश्रमाचे काम मोठ्या दक्षतेने करून मुलांचा प्रतिपाळ प्रेमळपणे करीत असत.

पुणे प्रार्थनासमाज
पुणे शहरामध्ये एकेश्वर मताच्या मंडळीची स्थापना होण्याचा पहिला प्रयत्न १८६२ मध्ये झाला असे म्हणावे लागेल. ‘मित्रमेळा’ (फ्रेंडली मीटिंग) या नावाची मंडळी १८६२ मध्ये एकत्र जमत होती. म्हणजे केशवचंद्र सेन यांच्या पहिल्या मुंबईभेटीच्या आधीच पुण्यामध्ये एकेश्वरवादी विचार आणि सुधारणेचा दृष्टिकोण ह्या मित्रमेळा मंडळीच्या द्वारा व्हावयास प्रारंभ झाला. १८७० मध्ये श्री. वामन आबाजी मोडक हे रत्नागिरीहून मुंबईस जात असता त्यांनी पुण्यास मुक्काम केला. ह्या मुक्कामात त्यांनी विश्रामबागेत ‘धर्माची आवश्यकता’ ह्या विषयावर व्याख्यान दिले. मोडकांच्या व्याख्यानामुळे मित्रमेळ्यामधील मंडळींचा उत्साह वाढीस लागला व पुण्यामध्ये श्री. केशव पांडुरंग गोडबोले यांच्या घरी काही मंडळी एकत्रित जमली व प्रार्थनासमाजाची स्थापना करण्याचा निर्णय त्यांनी घेतला. ह्या जमलेल्या मंडळींमध्ये श्री. विश्वनाथशास्त्री केळकर, रामचंद्र दिनकर परांजपे, गणपत भास्कर कोटकर, गणपत गीर, रतन गीर, केशव पांडुरंग गोडबोले आणि अन्य काही मंडळी होती. १८७० च्या डिसेंबर महिन्यातील पहिल्या रविवारी एकेश्वरी पंथाला अनुसरून उपासना करण्यात आली व हा दिवस प्रार्थनासमाजाचा स्थापना दिन म्हणून मानला जाऊ लागला. मुंबई प्रार्थनासमाजाचेच उद्देश आणि तत्त्वे पुणे प्रार्थनासमाजाने स्वीकारली.

प्रार्थनासमाजाच्या सभासदांच्या निमंत्रणानुसार स्वामी द्यानंद १८७२ मध्ये पुण्यास व्याख्यान देण्यासाठी आले असता समाजाला स्वतःची इमारत नाही ही उणीव विशेषत्वाने जाणवली. त्यानंतर न्यायमूर्ती रानडे यांच्या प्रयत्नामुळे बुधवार पेठेतील पासोड्या विठोबाच्या मंदिराजवळील जागा विकत घेता आली व तेथे सामाजातसाठी तात्पुरती इमारत बांधण्यात आली. ह्या इमारतीचा साधेपणाच विठ्ठल रामजी शिंदे यांना १८९८ मध्ये भावला. पुणे प्रार्थनासमाजामध्ये संगतसभेची स्थापना मुंबई प्रार्थनासमाजाच्या आधीच एक वर्ष झाली. न्यायमूर्ती रानडे, डॉ. भांडारकर यांसारखी मंडळी संगतसभेमध्ये विचारविनिमय करीत असत. श्री. शिवराम नारायण गोखले यांनी पुणे प्रार्थनासमाजाचे प्रचारक म्हणून काही काळ काम केले. श्री गणपतराव कोटकर, श्री. शिवराम नारायण गोखले, न्यायमूर्ती रानडे, डॉ. भांडारकर यांच्या उपासना फारच प्रभावी आणि परिणामकारक असत. श्री. गणपतराव आंजर्लेकर यांचे प्रार्थनासंगीत प्रेरक असे. श्री. केशवराव गोडबोले हे समाजाचे सेक्रेटरी म्हणून निष्ठावंतपणे व तत्परतेने काम करीत असत. प्रार्थनासमाजाचे पुढे धर्मप्रचारक झालेले मोती बुलासा, विठ्ठल रामजी शिंदे, वासुदेव अनंत सुखटणकर हे मुळातील पुणे प्रार्थनासमाजातील सभासद होते.
   
 संदर्भ
१.    द्वा. गो. वैदेय, प्रार्थनासमाजाती इतिहास, पृ. ३८.
२.    तत्रैव, पृ. ५६-८२.
३.    तत्रैव, पृ. ९४-९५.
४.    तत्रैव, पृ. २१५.
५.    तत्रैव, पृ. २१६.
६.    तत्रैव, पृ. २१६-२१७.
७.    न्या रानडे यांची धर्मपर व्याख्याने, आवृत्ती ४ थी, पृ. १३-१४
८.    डॉ. रा. गो. भांडारकर, धर्मपर लेख व व्याख्याने, पृ. १५४-५५.

प्रस्तावना

डॉ. गो. मा. पवार यांच्या स्नेहापोटी आणि यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठानच्या विनंतीनुसार मोठ्या आनंदाने मी ही प्रस्तावना लिहीत आहे. महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांचे एवढे सविस्तर, सांगोपांग, समतोल, गौरवपर पण त्याच वेळी तटस्थ आणि अस्सल साधनांवर आधारलेले हे पहिलेच चरित्र कर्मवीर जाऊन जवळ जवळ अर्धशतकाचा काळ होऊन गेल्यानंतर का होईना प्रसिद्ध होत आहे. अशा ग्रंथाला प्रस्तावना लिहिण्याच्या निमित्ताने महर्षींना आदरांजली वाहण्याची संधी मला मिळत आहे याबद्दल डॉ. पवार आणि यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान यांचे मी आभारच मानतो.

या प्रस्तावनेत प्रस्तुत चरित्राबद्दल व चरित्रनायकाबद्दल मी वेळोवेळी माझी मूल्यमापनात्मक विधाने अत्यंत संक्षेपाने व नम्रपणे वेळोवेळी मांडली आहेत. प्रस्तावनेच्या शेवटच्या विभागात माझे स्वतःचे महर्षींच्या जीवनाबद्दलचे आकलनही विनीत भावाने सादर केले आहे. तरीसुद्धा ही प्रस्तावना प्राधान्येकरून वर्णनात्मक आहे; विश्लेषणात्मक नाही याची नोंद वाचकांनी कृपया घ्यावी. डॉ. पवार यांनी महर्षींचे जीवन कसकसे, कोणत्या सूत्रांनुसार आणि कोणत्या पद्धतीने उलगडून दाखविले आहे हे बहुतांशी त्यांच्याच शब्दांत मी स्पष्ट केले आहे. एवढ्या मोठ्या समाजधुरिणाच्या एवढ्या मोठ्या चरित्राचा आशय थोडक्यात सादर करण्यात जर मी थोडाफार यशस्वी झालो तर बहुसंख्य आणि त्यातही नव्या पिढीच्या वाचकांना ती गोष्ट सोयीची होईल याच आशेने मी हे लिखाण करत आहे.


गेल्या दोन दशकांमधील महाराष्ट्राचा साक्षेपी वेध घेणा-या अभ्यासकांमध्ये एका गोष्टीविषयी एकवाक्यता आढळते. ती म्हणजे महर्षी रामजी शिंदे यांच्या असाधारण अशा सर्वगामी कार्याची आपण आजवर केलेली उपेक्षा. याचा उलगडा करण्याचा यत्न जाणत्यांनी वेळोवेळी केला आहे. उदाहणार्थ, डॉ. वि. भि. कोलते ह्यांच्या मते या उपेक्षेची मीमांसा अनेक दृष्टींनी करता येईल. “ज्या मराठा समाजात ते जन्मले तो त्यांच्याविषयी उदासीन आहे. ज्या दलित समाजासाठी त्यांनी आपले आयुष्य वेचले त्याला त्याचे महत्त्व कळत नाही आणि राजकारणात ब्राह्मणेतर पक्षाशी सूत न ठेवता ज्या राष्ट्रीय पक्षाला ते मिळाले त्यांच्या महाराष्ट्रीय वारसदारांनी सोयिस्कर रीतीने त्यांची उपेक्षा चालविली आहे. वाङ्मयाच्या क्षेत्रात अण्णासाहेबांची कामगिरी अगदीच उपेक्षणीय आहे असे नाही, पण खास पुण्यात भरणा-या साहित्य संमेलनांच्या व्यासपिठावरून जेथे अतिसामान्य व्यक्तिंच्या चोपड्यांचा आवर्जून गौरव केला जातो तेथे आण्णासाहेबांच्या किंवा त्यांच्या वाङ्मयीन कामगिरीचा नुसता उल्लेखही होत नाही असा प्रत्यक्ष अनुभव आहे.” अण्णासाहेबांचे अस्पृश्योद्धाराचे कार्य स्पृश्य आणि त्यातूनही वरिष्ठ वर्णांना मनापासून रुचण्यासारखे होते असे नाही तर अस्पृश्यांमध्ये राजकारणाचे नवीन वारे शिरल्याने तेही शिंद्यांची उपेक्षा करू लागले अशी डॉ. कोलते यांची मीमांसा आहे. (कोलते, पृ. २-३).

डॉ. ध. रा. गाडगीळ यांच्या मते कर्मवीरांचे ‘ब-याच अंशी विस्मरण’ झाल्याची कारणे धर्मकारण, संशोधन, अस्पृश्यतानिवारण आणि राजकारण या चारही क्षेत्रांत पुढीलप्रमाणे आहेत. त्यांच्या मते, “आपल्या आयुष्यात कोणत्याच प्रचलित विचारात अथवा कार्यप्रवाहात कर्मवीर शिंदे पूर्णपणे समरस झालेले दिसत नाहीत.” धर्मकार्यात महाराष्ट्रात ब्राह्मोसमाज राहोच, पण त्याची विशिष्ट मराठी आवृत्ती प्रार्थनासमाज यासही कधी महत्त्व प्राप्त झाले नाही. इतिहास व भाषाशास्त्र या दोन्ही क्षेत्रांत कर्मवीर शिंदे यांच्या चिकित्सक, सखोल व स्वतंत्र विद्वतेची खोली व बुद्धीची चमक आपल्याला जाणवते. पण त्यांचे हे लेखन “प्रसंगोपात, वेळात वेळ काढून केलेले... मधून मधून कोठेतरी प्रकाशित झाले असल्यामुळे” त्याचे वजन पडले नाही. डॉ. गाडगीळांच्या मते, “त्या वेळचे मान्यवर संशोधक व विचारांची रूढ दिशा याबाबतचे बरेचसे लिखाण टीकात्मक असल्यामुळे त्याची उपेक्षा झाली हेही घडले असावे.” कर्मवीरांच्या कार्याचा अस्पृश्यतानिवारण हा गाभा होता. पण “त्यांच्या या कार्याच्या पूर्वार्धात स्पृश्य समाजाची फारशी सहानुभूती व मदत त्यांस मिळाली नाही. पुनरुज्जीवित सत्यशोधक समाजाची दृष्टी ब्राम्हणांवरील हल्ल्यात केंद्रित झाली व महात्मा जोतीबांच्या कार्याच्या या दुस-या बाजूकडे त्यांचे दुर्लक्ष झाले. पुढील काळात स्पृश्यांची वृत्ती व त्यांच्या कार्याची गतिमानता यांबद्दल अधिकाधिक निराशा उत्पन्न झाल्यामुळे डॉ. आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखाली महाराष्ट्रातील अस्पृश्यांनी चढाऊ धोरण व स्वावलंबी मार्ग पत्करला आणि शिंदे साहजिकच बाजूला पडले. राजकरणातही तीच गत झाली.

“कर्मवीर शिंदे यांचा पिंड राजकरणी दिसत नाही. ....परंतु ब्राह्मणेतरांचा सवतासुभा ज्यायोगे होईल असे काही करू नये, असे म्हणणा-याला त्या वेळेस मान्यता न मिळणे साहजिक होते आणि जे तरुण त्यांच्या विचाराशी सहमत होते त्यांचा कल मार्क्सवादाकडे वळल्यामुळे श्री. शिंदे यांच्या व्यापक भूमिका त्यांस पटणे शक्य नव्हते.’’ (मंगुडकर; १९६३, पृ. ७-८). ही झाली कर्मवीर का उपेक्षित राहिले याची डॉ. धनंजयराव गाडगीळ यांची मीमांसा. (गाडगीळ, पृ. ७-१०).

कर्मवीर शिंदे यांच्या जीवनाचे मर्म व वर्म उलगडताना श्री. रा. ना. चव्हाण यांच्या मते कर्मवीर उपेक्षित राहिले याचे कारण म्हणजे त्यांनी “कोणालाच सर्वांशी प्रमाण किंवा सर्वांशी अप्रमाण मुळीच मानले नाही..... सत्य हे बहुमतमान्य व लोकमान्य नसते, तरी त्याची साधना त्यांनी सोडली नाही. सत्यासाठी ते एकाकी (अलग-अस्पृश्य!) देखील होत.... विग्रह घेण्याच्या मागे त्यांची जी मौलिक दृष्टी व स्वतंत्र वागणूक झाली, हीच महत्त्वाची ठरते..... तटस्थतेत व त्रयस्थतेत त्यांनी विषाद मानिला नाही. व लोकरंजन व लोकाराधना केली नाही. प्रामाणिक मतभेद झाल्यामुळे व स्वशोधित स्वत:चे पण तात्त्विक सत्यच महत्त्वाचे मानण्याची आग्रही, हट्टी म्हणजे अशा स्वरूपाची सत्याग्रही प्रवृत्ती त्यांच्यात असल्यामुळे मतभेद विकोपाला जाऊन त्यांना जीवनात जबर किमती द्याव्या लागल्या व त्यांनी त्या दिल्या. हेच त्यांच्या जीवनाचे मर्म व वर्म होय, एवढेच नव्हे तर तत्त्वप्रधान मतभेद हाच पाया व शिखर ठरले. ...यामुळेच त्यांचे सारेच जीवन गतिमान व क्रांतिकारक झालेले आढळते..... (त्यांचे विग्रह व तटस्थता) ही सर्व त्यांचा मनोनिग्रह व त्याग दाखवते व ‘ग्यानबाची मेख’ या त्यांच्या हट्टी (!) व आनुष्ठानिक आग्रही स्वभावातच शोधता येते व शोधिली पाहिजे. त्यांची उपेक्षा म्हणजे भारतीय जटिल अस्पृश्यतेच्या चिवट प्रश्नाची व समस्येची उपेक्षा ठरते.” (चव्हाण, पृ. ३०-५६).

न्यायमूर्ती पी. बी. सावंत यांच्या मते “महर्षी फार पूर्वी जन्माला आले. ते द्रष्टे सेनानी होते. परंतु त्यांच्या विचारांची आणि तत्वज्ञानाची झेप फार उंच आणि लांब पल्ल्याची होती. ती समाजाला त्या काळी पेलण्यासारखी नव्हती. समाजाचे नेतृत्व करणा-या माणसाने समाजापुढे नेहमीच असले पाहिजे. परंतु त्यानं किती पुढे असावे, याला मर्यादा असते. तो समाजाचा वाटाड्या असावा. त्याने दृष्टिक्षेपापलीकडे जाता कामा नये. तो तसा गेला तर मार्गदर्शनाचे कार्यच संपुष्टात येते. शिंद्यांचे जवळ जवळ असेच झाले.’’ (सावंत, पृ. ६-८).

महर्षी शिंदे हे उपेक्षित महात्मा का राहिले ह्याची अगदी अलीकडील भेदक व विचारदर्शक मांडणी भाई डॉ. एन. डी. पाटील यांनी केली आहे. त्यांच्या विवेचनानुसार महर्षींनी “त्यांनी ऐतिहासिक कार्य केलं, तथापि आपण इतके कर्मदरिद्री व करंटे ठरलो की त्यांच्या क्रांतिकारक सामाजिक विचाराचा आणि आचाराचा आशयच आपण ओळखू शकलो नाही. मराठा समाज त्यांच्याबाबतीत इतका अनुदार आणि असहिष्णू वृत्तीने वागला की त्याने त्यांना ‘महार शिंदे’च मानलं आणि त्या वेळी अस्पृश्य म्हणून ओळखल्या जाणा-या ज्या समाजासाठी त्यांनी आयुष्याची अक्षरशः बाजी लावली व आई, वडील, पत्नी, बहिणी व मुलेबाळे घेऊन महारवाड्यात आपले बि-हाड केले त्या समाजाला त्यांच्या रक्तामांसाचे नेतृत्व मिळाल्यानंतर त्या वर्गाने अण्णासाहेबांचा दुस्वास करायला सुरुवात केली. तशातच ज्या जाणत्या वर्गाला अण्णासाहेबांच्या कार्याचं महत्त्व समजत होतं, त्या वर्गाला त्यांचं कार्य नको होतं.” (पाटील, पृ. ४).

खुद्द प्रस्तुत चरित्रकाराच्या म्हणण्यानुसार महर्षी कोणत्याच मतांशी, पक्षांशी, चळवळींशी तादात्म्य पावले नाहीत. “कारण अशा तादात्म्यामुळे स्वतःच्या मतांना मुरड घालण्याची पाळी येते. शिंदे यांच्या भूमिकेत ही गोष्ट बसणारी नव्हती.’’ (पृ. २६८). म्हणूनच, “ज्या ज्या कामामध्ये विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी कोणतीही लौकिक स्पृहा मनात न ठेवता स्वतःला समर्पित केले त्या संस्थेमधून बाहेर पडण्याचे, तिच्याशी फारकत घेण्याचे दुर्धर, शोकात्म प्रसंग शिंदे यांच्या आयुष्यात येत राहिले.’’

ब्राह्मणेतर समाजातर्फे २३ एप्रिल १९२५ रोजी महर्षींना पुण्यामध्ये मानपत्र देण्यात आले. याप्रसंगी उत्तरादाखल बोलताना स्वतः श्री. शिंदे यांनी “मी माझ्या मुख्य किंवा आनुषंगिक कार्यामध्ये कोणत्याही एका पक्षाच्या अथवा पंथाच्या अधीन झालो नाही. माझा पक्ष केवळ परमेश्वराचा आणि माझी सदसद्विवेकबुद्धी माझा प्रतोद. मला माहीत आहे, की अशा प्रकारचा मनुष्य कोणालाही खूष ठेवू शकत नाही’’ असे उद्गार काढले होते हे आपण विसरता कामा नये.

माझ्या मते तत्कालीन ऐतिहासिक घटनांच्या संदर्भात इतरांनीही आपापल्या भूमिका, कार्यक्रम व हितसंबंध यांच्याविषयी आग्रही राहून आपापल्या अग्रक्रमांनुसार कर्मवीरांशी त्या त्या वेळी फारकत घेतली तर ऐतिहासिक विकासक्रमाच्या गतिशास्त्राप्रमाणे समजूनही घेता येते. पण त्या त्या स्थळकाळाचे संदर्भ ओसरल्यानंतरही पुढच्या पुढच्या पिढ्यांनी महर्षी शिंदे यांच्याविषयीचे पूर्वग्रह, किंतू, दुरावा व उपेक्षा सोडू नये यात मात्र ऐतिहासिक दृष्टीचा आपल्याकडे सर्रास आढळणारा अभावच दिसून येतो. आपापल्या जन्मजात जातवर्गाच्या अहंकारातून व हितसंबंधांतून मुक्त होऊन ऐतिहासिक सत्य व सामाजिक वास्तव यांना मुक्तिशील लोकहितपर भूमिकेतून सामोरे जाणे हे किती अवघड असते हीच गोष्ट या उदाहरणाने स्पष्ट होते. आपण जोवर सर्वांगीण सम्यक व सत्यनिष्ठ मुक्तीची दृष्टी स्वीकारणार नाही तोवर कर्मवीर शिंदे यांच्यासारखा महात्मा व महापुरुष उपेक्षेच्याच कक्षेत वारंवार ढकलला जाईल असेच चित्र आज तरी दिसते.

महर्षींचे विस्तृत असे चरित्र आजवर सिद्ध होऊ शकले नाही याचे कारण कोणत्या परिस्थितीत दडलेले असावे एवढ्याकरिता त्यांना भोगाव्या लागलेल्या उपेक्षेची त्रोटक का होईना एवढी मांडणी करावी लागली.


महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांच्या जीवनाविषयी तसेच विचारधनाविषयी आजवर उल्लेखनीय असे काहीच लिहीले गेले नव्हते असा मात्र उपरोक्त प्रतिपादनाचा अर्थ नाही. प्रस्तुत प्रस्तावनेच्या म्हणजेच कर्मवीरांचे जीवन, व्यक्तिमत्त्व व कार्य यांच्याचपुरत्या मर्यादित संदर्भात बोलावयाचे म्हटले तर १९३० पासून ते थेट आजवर त्यांची अनेक छोटी-मोठी चरित्रे प्रसिद्ध झाली आहेत. कृष्णराव भाऊराव बाबर (१९३०), डॉ. गंगाधर मोरजे (१९७३), प्रा. संभाजीराव पाटणे (१९७६), डॉ. मा. प. मंगुडकर (१९७६), डॉ. ह. कि. तोडमल (१९८६), डॉ. भि. ना. दहातोंडे (१९९५), श्री. ए. के. घोरपडे गुरुजी (१९९८) व अगदी अलीकडे श्री. अनंतराव पाटील (१९९९) आणि ऍड. पी. के. चौगुले (१९९९) आदींनी महर्षींच्या चरित्र व कार्याचा लक्षणीय परामर्श घेतलेला आहे. १९९० साली प्रा. एम्. एस्. गोरे यांनी कर्मवीरांच्या कार्याचा परिचय एका इंग्रजी ग्रंथातही सादर केला आहे. प्रस्तुत ग्रंथाचे लेखक डॉ. गो. मा. पवार यांनीच १९९० साली नॅशनल बुक ट्रस्टकरिता अठ्ठावन्न पानांची एक पुस्तिका लिहिली होती. तिचा इंग्रजी अनुवादही (२०००) उपलब्ध आहे.

इतके असूनही महर्षींचे अगदी सविस्तर, सर्वगामी, सखोल व चिकित्सक असे चरित्र आजवर उपलब्ध नव्हते. ही उणीव सामान्य वाचक, कार्यकर्ते आणि विचारवंत यांना चांगलीच खटकत होती. ही मोठी उणीव डॉ. गो. मा. पवार यांच्या प्रस्तुत ग्रंथाने फार जिव्हाळ्याने, कसोशीने आणि व्यासंगनिष्ठ पद्धतीने दूर केलेली आहे. कर्मवीरांचे हे चरित्र विस्तृत, अस्सल साधनांवर आधारलेले व विचारप्रवर्तक आहे, याविषयी दुमत होण्याची शक्यता मला तरी फार दिसत नाही.

या चरित्राचे दोन विशेष प्रकर्षाने जाणवतात. पहिली गोष्ट म्हणजे कोणत्याही चरित्रकाराला भेडसावणा-या एका पेचातून डॉ. पवार यांनी अगदी स्पष्ट भूमिका घेऊन चांगलीच वाट काढली आहे. पेच असा की, त्या त्या स्थलकालाचा यथासांग तपशील न देता नुसताच चरित्रपट रेखाटला तर मांडणी सूत्रमय दिसते व ग्रंथ आटोपशीर होतो. पण यातली अडचण अशी असते की तत्कालीन इतिहासाचे ज्ञान असलेला जाणता अभ्यासवर्ग सोडला तर इतरांना असा ग्रंथ रोचक वाटला तरी दुर्बोध ठरतो. मुख्य म्हणजे त्यामुळे चरित्रव्यक्तीची त्या त्या वेळची विवक्षित निवड व वर्तन यांचे मर्म सामान्य वाचकाच्या आटोक्यात येत नाही. याउलट चरित्रव्यक्तीच्या जीवनक्रमाचा उलगडा तत्कालीन स्थलकालाच्या दमदार चित्रणातून करावयाचा म्हटला तर ग्रंथाची गुणवत्ता वाढते पण त्याचा विस्तार घसघशीत आकार घेतो. यामुळे जाणत्या अभ्यासकांना या सर्वपरिचित (!) गोष्टींचा एवढा प्रपंच का मांडला गेला आहे, असे वाटू लागते. तर दुसरीकडे एवढा मोठा ग्रंथविस्तार नव्याने विषयप्रवेश करणा-यांचा हिरमोडही करू शकतो.
डॉ. पवार यांनी यांपैकी दुसरा पर्याय डोळसपणे पण निर्धाराने स्वीकारला आहे. तरुण पिढीतील सामान्य वाचक व कार्यकर्ते या निवडीचे स्वागतच करतील, याविषयी मला शंका नाही. यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठानसारखी मातब्बर संस्था पाठीशी असल्यामुळेच डॉ. पवार यांना असले धाडस जमले असेल. त्याबद्दल प्रतिष्ठानचे आभार मानावेत तेवढे अपुरेच ठरतील. पण त्याच वेळी असा ग्रंथविस्तार फापटपसारा ठरणार नाही, याकरिता लेखकापाशी सम्यक दृष्टी, विकारनिरपेक्ष तटस्थता, अस्सल साधनांवर आधारलेला निखळ व्यासंग आणि रसाळ व चित्रमय निवेदनशैली हवी. डॉ. पवार याबाबतीत उणे पडत नसल्याने हे चरित्र एकाच वेळी मनोवेधक तसेच विचारप्रवर्तक असे ठरणार आहे.

दुसरा विशेष म्हणजे डॉ. पवार यांनी महर्षींच्या अतिशय समृद्ध व बहुआयामी विचारधनाची त्यांच्या चरित्राइतकीच विस्तृत व चिकित्सक मांडणी करण्याचा मोह या ग्रंथात टाळला आहे. ही पण एक पेचाचीच बाब होती. पुढच्या अनेक पिढ्यांना वारंवार दखल घ्यावी लागेल एवढा संपन्न वैचारिक वारसा श्री. शिंदे यांच्या विविध लिखाणांत उपलब्ध आहे. तो बाजूस ठेवला तर कर्मवीरांच्या महत्तेचे पूर्ण स्वरूप आपल्याला उमजणार नाही. पण त्यांच्याविषयीच्या विस्तृत चरित्राची उणीव प्रथमतःच भरून काढावयाची ठरविल्यावर डॉ. पवार यांना त्यासाठी दुस-या खंडाची जोड द्यावी लागली असती. हे कार्य स्वत: डॉ. पवार यांना किंवा अन्य कोणाला केव्हातरी करावेच लागेल. पण प्राप्त परिस्थितीत डॉ. पवार यांनी श्री. शिंदे यांच्या लिखाणाचा चिकित्सक परामर्श प्रस्तुत ग्रंथात घेतला नाही, ही गोष्ट मला तरी समर्थनीय वाटते.

चरित्रलेखनाविषयी डॉ. पवार यांनी घेतलेले परिश्रम आपल्याला लगेच जाणवतात. कर्मवीरांसंबधीच्या हस्तलिखित सामग्रीचा धांडोळा त्यांनी चिकाटीने घेतला आहे. त्यामुळेच इंग्लंडमधील मँचेस्टर कॉलेजमधील ग्रंथालयात श्री. शिंदे यांच्या कॉलेजप्रवेशाच्या तारखेची नोंद व सही असलेले रजिस्टर, श्री. शिंदे यांनी पाठविलेली डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनच्या माहितीसंबंधीची पुस्तिका, त्यांचे गुरू प्रो. कार्पेंटर यांच्याशी श्री. शिंदे यांचा झालेला पत्रव्यवहार, पॉझ व मार्टिनो क्लब या वादविवादसंस्थांची वृत्तान्त पुस्तके व त्यामुळेच “धर्मप्रसाराच्या कार्यात स्त्रियांना सहभागी करून घेतले तर ते काम अधिक जोमाने चालेल’’, असा श्री. शिंदे यांनी पॉझ क्लबमध्ये मांडलेला ठराव आणि त्या कॉलेजमधील प्रथेप्रमाणे श्री. शिंदे यांच्यावरील कविता व त्यांचे एका समकालीनाने ‘कॉलेज ब्यूटी’ या नावाने काढलेले व्यंगचित्र हस्तगत करू शकले.

समकालीन इंग्रजीच नव्हे तर आपल्या हितचिंतकांच्या साहाय्यामुळे डॉ. पवार यांनी फ्रेंच व डच वृत्तपत्रे, नियतकालिके व ग्रंथ यांचाही अस्सल चरित्रलेखनाकरिता चांगलाच तलास घेतला आहे. त्यामुळेच इंग्लंडमधील युनिटेरिअन चर्चमध्ये श्री. शिंदे यांनी चालविलेल्या उपासना व केलेली भाषणे, कर्मवीरांनी हिंदू गृहस्थितीबद्दल दिलेले व्याख्यान व सादर केलेला नाट्यप्रयोग, ऍमस्टरडॅममधील १९०३ च्या युनिटेरिअन जागतिक त्रैवार्षिक परिषदेत श्री. शिंदे यांनी केलेल्या प्रभावशाली भाषणाचे वृत्तान्त, त्या संदर्भात शिंदे यांच्या फोटोसह डच वृत्तपत्रात आलेली माहिती, तसेच ३० ते ३२ इंग्रजी ग्रंथालयांतून श्री. शिंदे यांनी उल्लेखिलेल्या युनिटेरिअन धर्मपुरुष व संस्था यांच्याबद्दलची माहिती प्रस्तुत चरित्रात प्रतिबिंबित होऊ शकली.

विशेष म्हणजे श्री. शिंदे इंग्लंडमधील एकूण सतरा शहरी आणि त्याच्याच जोडीला ऍमस्टरडॅम, पॅरिस, रोम व पाँपी या नगरात जिथे जिथे गेले तिथे तिथे (म्हणजे विद्यापीठीय व महाविद्यालयीन ग्रंथालये, सार्वजनिक वाचनालये, वस्तुसंग्रहालये व प्राणिसंग्रहालये, वने, उपवने, उपहारगृह, इतकेच नव्हे तर पॅरिसमधील ‘पेर ला शाज’ ही स्मशानभूमी व अन्य प्रेक्षणीय स्थळे) डॉ. पवार आवर्जून जाऊन आले. मुळात डॉ. पवार साहित्याचे रसिक व व्यासंगी प्राध्यापक व समीक्षक, रसाळ लेखक व त्यातही वरील खटाटोप. त्यामुळे कर्मवीर शिंदे यांच्या इंग्लंडमधील वास्तव्याचे व युरोपमधील प्रवासाचे प्रत्ययकारक, चित्रमय व लोभस असे रूप या चरित्रग्रंथातून आपल्यापुढे साकार होते.

महर्षींच्या प्रदीर्घ चरित्रलेखनाचे शिवधनुष्य डॉ. पवार यांनी सहजपणे पेलले आहे. त्याचे त्यांच्या उपरोक्त परिश्रमाच्या जोडीला आणखी एक कारण आहे. डॉ. पवार हे कर्मवीरांच्या जीवनाचा व विचारधनाचा गेली अनेक दशके मागोवा घेत आलेले आहेत. महर्षींचे चिरंजीव श्री. प्रतापराव शिंदे हे डॉ. पवार यांचे सासरे. श्री. प्रतापरावांच्या संग्रहात असलेल्या मोठ्या रोजनिशांचे साक्षेपी व काटेकोर असे संपादन डॉ. पवारांनी महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांची रोजनिशी या नावाने १९७९ च्या प्रारंभीच ग्रंथरूपाने प्रसिद्ध केले होते. महर्षी शिंदे यांच्या “असाधारण व प्रगल्भ व्यक्तिमत्त्वाचा प्रत्यय देणारी ही रोजनिशी’’  डॉ. पवार यांच्या ४७ पानी प्रस्तावनेमुळे अधिकच खुललेली आहे. डॉ. पवारांच्या स्वत:च्या व्यक्तिमत्त्वामुळे त्या रोजनिशीचे वाङ्मयीन मूल्यही तिच्या सामाजिक-सांस्कृतिक मूल्यांच्याच जोडीला वाचकांच्या प्रत्ययाला येत असते. त्यानंतर महाराष्ट्र राज्याच्या महर्षी वि. रा. शिंदे जन्मशताब्दी समारोह समितीने श्री. शिंदे यांच्या ग्रंथसंपादनाचे कार्य ज्या संपादक मंडळावर सोपविले त्याचे डॉ. पवार हेही एक घटक होते. याच मंडळाने १९७६ च्या एप्रिलमध्ये कर्मवीरांच्या भारतीय अस्पृश्यतेचा प्रश्न हा व १९७९ च्या फेब्रुवारीमध्ये धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान हा असे दोन ग्रंथ संपादून प्रसिद्ध केले. यानंतर मागेच नमूद केल्याप्रमाणे डॉ. पवार यांनी नॅशनल बुक ट्रस्टकरिता विठ्ठल रामजी शिंदे यांचे ट्रस्टच्या याबाबतीतील रिवाजाप्रमाणे ५८ पानांचे एक छोटेखानी पण फार मार्मिक व सुबोध असे चरित्र लिहिले. केवळ सात प्रकरणात महर्षींच्या जीवनकार्याचे रेखीव चित्रण केल्यानंतर आठव्या प्रकरणात केवळ सहा पानात महर्षींच्या ‘संशोधनकार्य आणि साहित्यसेवा’ या क्षेत्रातील असाधारण गुणवत्तेवर त्यांनी अचूक बोट ठेवले आहे. अशा प्रकारे चरित्रलेखनाकरिता घेतलेल्या परिश्रमाला एवढ्या प्रदीर्घ आणि आस्थापूर्ण अभ्यासाची जोड लाभल्याने प्रस्तुत चरित्राला चांगलेच वजन लाभले आहे.

प्रस्तावना

डॉ. गो. मा. पवार यांच्या स्नेहापोटी आणि यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठानच्या विनंतीनुसार मोठ्या आनंदाने मी ही प्रस्तावना लिहीत आहे. महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांचे एवढे सविस्तर, सांगोपांग, समतोल, गौरवपर पण त्याच वेळी तटस्थ आणि अस्सल साधनांवर आधारलेले हे पहिलेच चरित्र कर्मवीर जाऊन जवळ जवळ अर्धशतकाचा काळ होऊन गेल्यानंतर का होईना प्रसिद्ध होत आहे. अशा ग्रंथाला प्रस्तावना लिहिण्याच्या निमित्ताने महर्षींना आदरांजली वाहण्याची संधी मला मिळत आहे याबद्दल डॉ. पवार आणि यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान यांचे मी आभारच मानतो.

या प्रस्तावनेत प्रस्तुत चरित्राबद्दल व चरित्रनायकाबद्दल मी वेळोवेळी माझी मूल्यमापनात्मक विधाने अत्यंत संक्षेपाने व नम्रपणे वेळोवेळी मांडली आहेत. प्रस्तावनेच्या शेवटच्या विभागात माझे स्वतःचे महर्षींच्या जीवनाबद्दलचे आकलनही विनीत भावाने सादर केले आहे. तरीसुद्धा ही प्रस्तावना प्राधान्येकरून वर्णनात्मक आहे; विश्लेषणात्मक नाही याची नोंद वाचकांनी कृपया घ्यावी. डॉ. पवार यांनी महर्षींचे जीवन कसकसे, कोणत्या सूत्रांनुसार आणि कोणत्या पद्धतीने उलगडून दाखविले आहे हे बहुतांशी त्यांच्याच शब्दांत मी स्पष्ट केले आहे. एवढ्या मोठ्या समाजधुरिणाच्या एवढ्या मोठ्या चरित्राचा आशय थोडक्यात सादर करण्यात जर मी थोडाफार यशस्वी झालो तर बहुसंख्य आणि त्यातही नव्या पिढीच्या वाचकांना ती गोष्ट सोयीची होईल याच आशेने मी हे लिखाण करत आहे.


गेल्या दोन दशकांमधील महाराष्ट्राचा साक्षेपी वेध घेणा-या अभ्यासकांमध्ये एका गोष्टीविषयी एकवाक्यता आढळते. ती म्हणजे महर्षी रामजी शिंदे यांच्या असाधारण अशा सर्वगामी कार्याची आपण आजवर केलेली उपेक्षा. याचा उलगडा करण्याचा यत्न जाणत्यांनी वेळोवेळी केला आहे. उदाहणार्थ, डॉ. वि. भि. कोलते ह्यांच्या मते या उपेक्षेची मीमांसा अनेक दृष्टींनी करता येईल. “ज्या मराठा समाजात ते जन्मले तो त्यांच्याविषयी उदासीन आहे. ज्या दलित समाजासाठी त्यांनी आपले आयुष्य वेचले त्याला त्याचे महत्त्व कळत नाही आणि राजकारणात ब्राह्मणेतर पक्षाशी सूत न ठेवता ज्या राष्ट्रीय पक्षाला ते मिळाले त्यांच्या महाराष्ट्रीय वारसदारांनी सोयिस्कर रीतीने त्यांची उपेक्षा चालविली आहे. वाङ्मयाच्या क्षेत्रात अण्णासाहेबांची कामगिरी अगदीच उपेक्षणीय आहे असे नाही, पण खास पुण्यात भरणा-या साहित्य संमेलनांच्या व्यासपिठावरून जेथे अतिसामान्य व्यक्तिंच्या चोपड्यांचा आवर्जून गौरव केला जातो तेथे आण्णासाहेबांच्या किंवा त्यांच्या वाङ्मयीन कामगिरीचा नुसता उल्लेखही होत नाही असा प्रत्यक्ष अनुभव आहे.” अण्णासाहेबांचे अस्पृश्योद्धाराचे कार्य स्पृश्य आणि त्यातूनही वरिष्ठ वर्णांना मनापासून रुचण्यासारखे होते असे नाही तर अस्पृश्यांमध्ये राजकारणाचे नवीन वारे शिरल्याने तेही शिंद्यांची उपेक्षा करू लागले अशी डॉ. कोलते यांची मीमांसा आहे. (कोलते, पृ. २-३).

डॉ. ध. रा. गाडगीळ यांच्या मते कर्मवीरांचे ‘ब-याच अंशी विस्मरण’ झाल्याची कारणे धर्मकारण, संशोधन, अस्पृश्यतानिवारण आणि राजकारण या चारही क्षेत्रांत पुढीलप्रमाणे आहेत. त्यांच्या मते, “आपल्या आयुष्यात कोणत्याच प्रचलित विचारात अथवा कार्यप्रवाहात कर्मवीर शिंदे पूर्णपणे समरस झालेले दिसत नाहीत.” धर्मकार्यात महाराष्ट्रात ब्राह्मोसमाज राहोच, पण त्याची विशिष्ट मराठी आवृत्ती प्रार्थनासमाज यासही कधी महत्त्व प्राप्त झाले नाही. इतिहास व भाषाशास्त्र या दोन्ही क्षेत्रांत कर्मवीर शिंदे यांच्या चिकित्सक, सखोल व स्वतंत्र विद्वतेची खोली व बुद्धीची चमक आपल्याला जाणवते. पण त्यांचे हे लेखन “प्रसंगोपात, वेळात वेळ काढून केलेले... मधून मधून कोठेतरी प्रकाशित झाले असल्यामुळे” त्याचे वजन पडले नाही. डॉ. गाडगीळांच्या मते, “त्या वेळचे मान्यवर संशोधक व विचारांची रूढ दिशा याबाबतचे बरेचसे लिखाण टीकात्मक असल्यामुळे त्याची उपेक्षा झाली हेही घडले असावे.” कर्मवीरांच्या कार्याचा अस्पृश्यतानिवारण हा गाभा होता. पण “त्यांच्या या कार्याच्या पूर्वार्धात स्पृश्य समाजाची फारशी सहानुभूती व मदत त्यांस मिळाली नाही. पुनरुज्जीवित सत्यशोधक समाजाची दृष्टी ब्राम्हणांवरील हल्ल्यात केंद्रित झाली व महात्मा जोतीबांच्या कार्याच्या या दुस-या बाजूकडे त्यांचे दुर्लक्ष झाले. पुढील काळात स्पृश्यांची वृत्ती व त्यांच्या कार्याची गतिमानता यांबद्दल अधिकाधिक निराशा उत्पन्न झाल्यामुळे डॉ. आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखाली महाराष्ट्रातील अस्पृश्यांनी चढाऊ धोरण व स्वावलंबी मार्ग पत्करला आणि शिंदे साहजिकच बाजूला पडले. राजकरणातही तीच गत झाली.

“कर्मवीर शिंदे यांचा पिंड राजकरणी दिसत नाही. ....परंतु ब्राह्मणेतरांचा सवतासुभा ज्यायोगे होईल असे काही करू नये, असे म्हणणा-याला त्या वेळेस मान्यता न मिळणे साहजिक होते आणि जे तरुण त्यांच्या विचाराशी सहमत होते त्यांचा कल मार्क्सवादाकडे वळल्यामुळे श्री. शिंदे यांच्या व्यापक भूमिका त्यांस पटणे शक्य नव्हते.’’ (मंगुडकर; १९६३, पृ. ७-८). ही झाली कर्मवीर का उपेक्षित राहिले याची डॉ. धनंजयराव गाडगीळ यांची मीमांसा. (गाडगीळ, पृ. ७-१०).

कर्मवीर शिंदे यांच्या जीवनाचे मर्म व वर्म उलगडताना श्री. रा. ना. चव्हाण यांच्या मते कर्मवीर उपेक्षित राहिले याचे कारण म्हणजे त्यांनी “कोणालाच सर्वांशी प्रमाण किंवा सर्वांशी अप्रमाण मुळीच मानले नाही..... सत्य हे बहुमतमान्य व लोकमान्य नसते, तरी त्याची साधना त्यांनी सोडली नाही. सत्यासाठी ते एकाकी (अलग-अस्पृश्य!) देखील होत.... विग्रह घेण्याच्या मागे त्यांची जी मौलिक दृष्टी व स्वतंत्र वागणूक झाली, हीच महत्त्वाची ठरते..... तटस्थतेत व त्रयस्थतेत त्यांनी विषाद मानिला नाही. व लोकरंजन व लोकाराधना केली नाही. प्रामाणिक मतभेद झाल्यामुळे व स्वशोधित स्वत:चे पण तात्त्विक सत्यच महत्त्वाचे मानण्याची आग्रही, हट्टी म्हणजे अशा स्वरूपाची सत्याग्रही प्रवृत्ती त्यांच्यात असल्यामुळे मतभेद विकोपाला जाऊन त्यांना जीवनात जबर किमती द्याव्या लागल्या व त्यांनी त्या दिल्या. हेच त्यांच्या जीवनाचे मर्म व वर्म होय, एवढेच नव्हे तर तत्त्वप्रधान मतभेद हाच पाया व शिखर ठरले. ...यामुळेच त्यांचे सारेच जीवन गतिमान व क्रांतिकारक झालेले आढळते..... (त्यांचे विग्रह व तटस्थता) ही सर्व त्यांचा मनोनिग्रह व त्याग दाखवते व ‘ग्यानबाची मेख’ या त्यांच्या हट्टी (!) व आनुष्ठानिक आग्रही स्वभावातच शोधता येते व शोधिली पाहिजे. त्यांची उपेक्षा म्हणजे भारतीय जटिल अस्पृश्यतेच्या चिवट प्रश्नाची व समस्येची उपेक्षा ठरते.” (चव्हाण, पृ. ३०-५६).

न्यायमूर्ती पी. बी. सावंत यांच्या मते “महर्षी फार पूर्वी जन्माला आले. ते द्रष्टे सेनानी होते. परंतु त्यांच्या विचारांची आणि तत्वज्ञानाची झेप फार उंच आणि लांब पल्ल्याची होती. ती समाजाला त्या काळी पेलण्यासारखी नव्हती. समाजाचे नेतृत्व करणा-या माणसाने समाजापुढे नेहमीच असले पाहिजे. परंतु त्यानं किती पुढे असावे, याला मर्यादा असते. तो समाजाचा वाटाड्या असावा. त्याने दृष्टिक्षेपापलीकडे जाता कामा नये. तो तसा गेला तर मार्गदर्शनाचे कार्यच संपुष्टात येते. शिंद्यांचे जवळ जवळ असेच झाले.’’ (सावंत, पृ. ६-८).

महर्षी शिंदे हे उपेक्षित महात्मा का राहिले ह्याची अगदी अलीकडील भेदक व विचारदर्शक मांडणी भाई डॉ. एन. डी. पाटील यांनी केली आहे. त्यांच्या विवेचनानुसार महर्षींनी “त्यांनी ऐतिहासिक कार्य केलं, तथापि आपण इतके कर्मदरिद्री व करंटे ठरलो की त्यांच्या क्रांतिकारक सामाजिक विचाराचा आणि आचाराचा आशयच आपण ओळखू शकलो नाही. मराठा समाज त्यांच्याबाबतीत इतका अनुदार आणि असहिष्णू वृत्तीने वागला की त्याने त्यांना ‘महार शिंदे’च मानलं आणि त्या वेळी अस्पृश्य म्हणून ओळखल्या जाणा-या ज्या समाजासाठी त्यांनी आयुष्याची अक्षरशः बाजी लावली व आई, वडील, पत्नी, बहिणी व मुलेबाळे घेऊन महारवाड्यात आपले बि-हाड केले त्या समाजाला त्यांच्या रक्तामांसाचे नेतृत्व मिळाल्यानंतर त्या वर्गाने अण्णासाहेबांचा दुस्वास करायला सुरुवात केली. तशातच ज्या जाणत्या वर्गाला अण्णासाहेबांच्या कार्याचं महत्त्व समजत होतं, त्या वर्गाला त्यांचं कार्य नको होतं.” (पाटील, पृ. ४).

खुद्द प्रस्तुत चरित्रकाराच्या म्हणण्यानुसार महर्षी कोणत्याच मतांशी, पक्षांशी, चळवळींशी तादात्म्य पावले नाहीत. “कारण अशा तादात्म्यामुळे स्वतःच्या मतांना मुरड घालण्याची पाळी येते. शिंदे यांच्या भूमिकेत ही गोष्ट बसणारी नव्हती.’’ (पृ. २६८). म्हणूनच, “ज्या ज्या कामामध्ये विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी कोणतीही लौकिक स्पृहा मनात न ठेवता स्वतःला समर्पित केले त्या संस्थेमधून बाहेर पडण्याचे, तिच्याशी फारकत घेण्याचे दुर्धर, शोकात्म प्रसंग शिंदे यांच्या आयुष्यात येत राहिले.’’

ब्राह्मणेतर समाजातर्फे २३ एप्रिल १९२५ रोजी महर्षींना पुण्यामध्ये मानपत्र देण्यात आले. याप्रसंगी उत्तरादाखल बोलताना स्वतः श्री. शिंदे यांनी “मी माझ्या मुख्य किंवा आनुषंगिक कार्यामध्ये कोणत्याही एका पक्षाच्या अथवा पंथाच्या अधीन झालो नाही. माझा पक्ष केवळ परमेश्वराचा आणि माझी सदसद्विवेकबुद्धी माझा प्रतोद. मला माहीत आहे, की अशा प्रकारचा मनुष्य कोणालाही खूष ठेवू शकत नाही’’ असे उद्गार काढले होते हे आपण विसरता कामा नये.

माझ्या मते तत्कालीन ऐतिहासिक घटनांच्या संदर्भात इतरांनीही आपापल्या भूमिका, कार्यक्रम व हितसंबंध यांच्याविषयी आग्रही राहून आपापल्या अग्रक्रमांनुसार कर्मवीरांशी त्या त्या वेळी फारकत घेतली तर ऐतिहासिक विकासक्रमाच्या गतिशास्त्राप्रमाणे समजूनही घेता येते. पण त्या त्या स्थळकाळाचे संदर्भ ओसरल्यानंतरही पुढच्या पुढच्या पिढ्यांनी महर्षी शिंदे यांच्याविषयीचे पूर्वग्रह, किंतू, दुरावा व उपेक्षा सोडू नये यात मात्र ऐतिहासिक दृष्टीचा आपल्याकडे सर्रास आढळणारा अभावच दिसून येतो. आपापल्या जन्मजात जातवर्गाच्या अहंकारातून व हितसंबंधांतून मुक्त होऊन ऐतिहासिक सत्य व सामाजिक वास्तव यांना मुक्तिशील लोकहितपर भूमिकेतून सामोरे जाणे हे किती अवघड असते हीच गोष्ट या उदाहरणाने स्पष्ट होते. आपण जोवर सर्वांगीण सम्यक व सत्यनिष्ठ मुक्तीची दृष्टी स्वीकारणार नाही तोवर कर्मवीर शिंदे यांच्यासारखा महात्मा व महापुरुष उपेक्षेच्याच कक्षेत वारंवार ढकलला जाईल असेच चित्र आज तरी दिसते.

महर्षींचे विस्तृत असे चरित्र आजवर सिद्ध होऊ शकले नाही याचे कारण कोणत्या परिस्थितीत दडलेले असावे एवढ्याकरिता त्यांना भोगाव्या लागलेल्या उपेक्षेची त्रोटक का होईना एवढी मांडणी करावी लागली.


महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांच्या जीवनाविषयी तसेच विचारधनाविषयी आजवर उल्लेखनीय असे काहीच लिहीले गेले नव्हते असा मात्र उपरोक्त प्रतिपादनाचा अर्थ नाही. प्रस्तुत प्रस्तावनेच्या म्हणजेच कर्मवीरांचे जीवन, व्यक्तिमत्त्व व कार्य यांच्याचपुरत्या मर्यादित संदर्भात बोलावयाचे म्हटले तर १९३० पासून ते थेट आजवर त्यांची अनेक छोटी-मोठी चरित्रे प्रसिद्ध झाली आहेत. कृष्णराव भाऊराव बाबर (१९३०), डॉ. गंगाधर मोरजे (१९७३), प्रा. संभाजीराव पाटणे (१९७६), डॉ. मा. प. मंगुडकर (१९७६), डॉ. ह. कि. तोडमल (१९८६), डॉ. भि. ना. दहातोंडे (१९९५), श्री. ए. के. घोरपडे गुरुजी (१९९८) व अगदी अलीकडे श्री. अनंतराव पाटील (१९९९) आणि ऍड. पी. के. चौगुले (१९९९) आदींनी महर्षींच्या चरित्र व कार्याचा लक्षणीय परामर्श घेतलेला आहे. १९९० साली प्रा. एम्. एस्. गोरे यांनी कर्मवीरांच्या कार्याचा परिचय एका इंग्रजी ग्रंथातही सादर केला आहे. प्रस्तुत ग्रंथाचे लेखक डॉ. गो. मा. पवार यांनीच १९९० साली नॅशनल बुक ट्रस्टकरिता अठ्ठावन्न पानांची एक पुस्तिका लिहिली होती. तिचा इंग्रजी अनुवादही (२०००) उपलब्ध आहे.

इतके असूनही महर्षींचे अगदी सविस्तर, सर्वगामी, सखोल व चिकित्सक असे चरित्र आजवर उपलब्ध नव्हते. ही उणीव सामान्य वाचक, कार्यकर्ते आणि विचारवंत यांना चांगलीच खटकत होती. ही मोठी उणीव डॉ. गो. मा. पवार यांच्या प्रस्तुत ग्रंथाने फार जिव्हाळ्याने, कसोशीने आणि व्यासंगनिष्ठ पद्धतीने दूर केलेली आहे. कर्मवीरांचे हे चरित्र विस्तृत, अस्सल साधनांवर आधारलेले व विचारप्रवर्तक आहे, याविषयी दुमत होण्याची शक्यता मला तरी फार दिसत नाही.

या चरित्राचे दोन विशेष प्रकर्षाने जाणवतात. पहिली गोष्ट म्हणजे कोणत्याही चरित्रकाराला भेडसावणा-या एका पेचातून डॉ. पवार यांनी अगदी स्पष्ट भूमिका घेऊन चांगलीच वाट काढली आहे. पेच असा की, त्या त्या स्थलकालाचा यथासांग तपशील न देता नुसताच चरित्रपट रेखाटला तर मांडणी सूत्रमय दिसते व ग्रंथ आटोपशीर होतो. पण यातली अडचण अशी असते की तत्कालीन इतिहासाचे ज्ञान असलेला जाणता अभ्यासवर्ग सोडला तर इतरांना असा ग्रंथ रोचक वाटला तरी दुर्बोध ठरतो. मुख्य म्हणजे त्यामुळे चरित्रव्यक्तीची त्या त्या वेळची विवक्षित निवड व वर्तन यांचे मर्म सामान्य वाचकाच्या आटोक्यात येत नाही. याउलट चरित्रव्यक्तीच्या जीवनक्रमाचा उलगडा तत्कालीन स्थलकालाच्या दमदार चित्रणातून करावयाचा म्हटला तर ग्रंथाची गुणवत्ता वाढते पण त्याचा विस्तार घसघशीत आकार घेतो. यामुळे जाणत्या अभ्यासकांना या सर्वपरिचित (!) गोष्टींचा एवढा प्रपंच का मांडला गेला आहे, असे वाटू लागते. तर दुसरीकडे एवढा मोठा ग्रंथविस्तार नव्याने विषयप्रवेश करणा-यांचा हिरमोडही करू शकतो.
डॉ. पवार यांनी यांपैकी दुसरा पर्याय डोळसपणे पण निर्धाराने स्वीकारला आहे. तरुण पिढीतील सामान्य वाचक व कार्यकर्ते या निवडीचे स्वागतच करतील, याविषयी मला शंका नाही. यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठानसारखी मातब्बर संस्था पाठीशी असल्यामुळेच डॉ. पवार यांना असले धाडस जमले असेल. त्याबद्दल प्रतिष्ठानचे आभार मानावेत तेवढे अपुरेच ठरतील. पण त्याच वेळी असा ग्रंथविस्तार फापटपसारा ठरणार नाही, याकरिता लेखकापाशी सम्यक दृष्टी, विकारनिरपेक्ष तटस्थता, अस्सल साधनांवर आधारलेला निखळ व्यासंग आणि रसाळ व चित्रमय निवेदनशैली हवी. डॉ. पवार याबाबतीत उणे पडत नसल्याने हे चरित्र एकाच वेळी मनोवेधक तसेच विचारप्रवर्तक असे ठरणार आहे.

दुसरा विशेष म्हणजे डॉ. पवार यांनी महर्षींच्या अतिशय समृद्ध व बहुआयामी विचारधनाची त्यांच्या चरित्राइतकीच विस्तृत व चिकित्सक मांडणी करण्याचा मोह या ग्रंथात टाळला आहे. ही पण एक पेचाचीच बाब होती. पुढच्या अनेक पिढ्यांना वारंवार दखल घ्यावी लागेल एवढा संपन्न वैचारिक वारसा श्री. शिंदे यांच्या विविध लिखाणांत उपलब्ध आहे. तो बाजूस ठेवला तर कर्मवीरांच्या महत्तेचे पूर्ण स्वरूप आपल्याला उमजणार नाही. पण त्यांच्याविषयीच्या विस्तृत चरित्राची उणीव प्रथमतःच भरून काढावयाची ठरविल्यावर डॉ. पवार यांना त्यासाठी दुस-या खंडाची जोड द्यावी लागली असती. हे कार्य स्वत: डॉ. पवार यांना किंवा अन्य कोणाला केव्हातरी करावेच लागेल. पण प्राप्त परिस्थितीत डॉ. पवार यांनी श्री. शिंदे यांच्या लिखाणाचा चिकित्सक परामर्श प्रस्तुत ग्रंथात घेतला नाही, ही गोष्ट मला तरी समर्थनीय वाटते.

चरित्रलेखनाविषयी डॉ. पवार यांनी घेतलेले परिश्रम आपल्याला लगेच जाणवतात. कर्मवीरांसंबधीच्या हस्तलिखित सामग्रीचा धांडोळा त्यांनी चिकाटीने घेतला आहे. त्यामुळेच इंग्लंडमधील मँचेस्टर कॉलेजमधील ग्रंथालयात श्री. शिंदे यांच्या कॉलेजप्रवेशाच्या तारखेची नोंद व सही असलेले रजिस्टर, श्री. शिंदे यांनी पाठविलेली डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनच्या माहितीसंबंधीची पुस्तिका, त्यांचे गुरू प्रो. कार्पेंटर यांच्याशी श्री. शिंदे यांचा झालेला पत्रव्यवहार, पॉझ व मार्टिनो क्लब या वादविवादसंस्थांची वृत्तान्त पुस्तके व त्यामुळेच “धर्मप्रसाराच्या कार्यात स्त्रियांना सहभागी करून घेतले तर ते काम अधिक जोमाने चालेल’’, असा श्री. शिंदे यांनी पॉझ क्लबमध्ये मांडलेला ठराव आणि त्या कॉलेजमधील प्रथेप्रमाणे श्री. शिंदे यांच्यावरील कविता व त्यांचे एका समकालीनाने ‘कॉलेज ब्यूटी’ या नावाने काढलेले व्यंगचित्र हस्तगत करू शकले.

समकालीन इंग्रजीच नव्हे तर आपल्या हितचिंतकांच्या साहाय्यामुळे डॉ. पवार यांनी फ्रेंच व डच वृत्तपत्रे, नियतकालिके व ग्रंथ यांचाही अस्सल चरित्रलेखनाकरिता चांगलाच तलास घेतला आहे. त्यामुळेच इंग्लंडमधील युनिटेरिअन चर्चमध्ये श्री. शिंदे यांनी चालविलेल्या उपासना व केलेली भाषणे, कर्मवीरांनी हिंदू गृहस्थितीबद्दल दिलेले व्याख्यान व सादर केलेला नाट्यप्रयोग, ऍमस्टरडॅममधील १९०३ च्या युनिटेरिअन जागतिक त्रैवार्षिक परिषदेत श्री. शिंदे यांनी केलेल्या प्रभावशाली भाषणाचे वृत्तान्त, त्या संदर्भात शिंदे यांच्या फोटोसह डच वृत्तपत्रात आलेली माहिती, तसेच ३० ते ३२ इंग्रजी ग्रंथालयांतून श्री. शिंदे यांनी उल्लेखिलेल्या युनिटेरिअन धर्मपुरुष व संस्था यांच्याबद्दलची माहिती प्रस्तुत चरित्रात प्रतिबिंबित होऊ शकली.

विशेष म्हणजे श्री. शिंदे इंग्लंडमधील एकूण सतरा शहरी आणि त्याच्याच जोडीला ऍमस्टरडॅम, पॅरिस, रोम व पाँपी या नगरात जिथे जिथे गेले तिथे तिथे (म्हणजे विद्यापीठीय व महाविद्यालयीन ग्रंथालये, सार्वजनिक वाचनालये, वस्तुसंग्रहालये व प्राणिसंग्रहालये, वने, उपवने, उपहारगृह, इतकेच नव्हे तर पॅरिसमधील ‘पेर ला शाज’ ही स्मशानभूमी व अन्य प्रेक्षणीय स्थळे) डॉ. पवार आवर्जून जाऊन आले. मुळात डॉ. पवार साहित्याचे रसिक व व्यासंगी प्राध्यापक व समीक्षक, रसाळ लेखक व त्यातही वरील खटाटोप. त्यामुळे कर्मवीर शिंदे यांच्या इंग्लंडमधील वास्तव्याचे व युरोपमधील प्रवासाचे प्रत्ययकारक, चित्रमय व लोभस असे रूप या चरित्रग्रंथातून आपल्यापुढे साकार होते.

महर्षींच्या प्रदीर्घ चरित्रलेखनाचे शिवधनुष्य डॉ. पवार यांनी सहजपणे पेलले आहे. त्याचे त्यांच्या उपरोक्त परिश्रमाच्या जोडीला आणखी एक कारण आहे. डॉ. पवार हे कर्मवीरांच्या जीवनाचा व विचारधनाचा गेली अनेक दशके मागोवा घेत आलेले आहेत. महर्षींचे चिरंजीव श्री. प्रतापराव शिंदे हे डॉ. पवार यांचे सासरे. श्री. प्रतापरावांच्या संग्रहात असलेल्या मोठ्या रोजनिशांचे साक्षेपी व काटेकोर असे संपादन डॉ. पवारांनी महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे यांची रोजनिशी या नावाने १९७९ च्या प्रारंभीच ग्रंथरूपाने प्रसिद्ध केले होते. महर्षी शिंदे यांच्या “असाधारण व प्रगल्भ व्यक्तिमत्त्वाचा प्रत्यय देणारी ही रोजनिशी’’  डॉ. पवार यांच्या ४७ पानी प्रस्तावनेमुळे अधिकच खुललेली आहे. डॉ. पवारांच्या स्वत:च्या व्यक्तिमत्त्वामुळे त्या रोजनिशीचे वाङ्मयीन मूल्यही तिच्या सामाजिक-सांस्कृतिक मूल्यांच्याच जोडीला वाचकांच्या प्रत्ययाला येत असते. त्यानंतर महाराष्ट्र राज्याच्या महर्षी वि. रा. शिंदे जन्मशताब्दी समारोह समितीने श्री. शिंदे यांच्या ग्रंथसंपादनाचे कार्य ज्या संपादक मंडळावर सोपविले त्याचे डॉ. पवार हेही एक घटक होते. याच मंडळाने १९७६ च्या एप्रिलमध्ये कर्मवीरांच्या भारतीय अस्पृश्यतेचा प्रश्न हा व १९७९ च्या फेब्रुवारीमध्ये धर्म, जीवन व तत्त्वज्ञान हा असे दोन ग्रंथ संपादून प्रसिद्ध केले. यानंतर मागेच नमूद केल्याप्रमाणे डॉ. पवार यांनी नॅशनल बुक ट्रस्टकरिता विठ्ठल रामजी शिंदे यांचे ट्रस्टच्या याबाबतीतील रिवाजाप्रमाणे ५८ पानांचे एक छोटेखानी पण फार मार्मिक व सुबोध असे चरित्र लिहिले. केवळ सात प्रकरणात महर्षींच्या जीवनकार्याचे रेखीव चित्रण केल्यानंतर आठव्या प्रकरणात केवळ सहा पानात महर्षींच्या ‘संशोधनकार्य आणि साहित्यसेवा’ या क्षेत्रातील असाधारण गुणवत्तेवर त्यांनी अचूक बोट ठेवले आहे. अशा प्रकारे चरित्रलेखनाकरिता घेतलेल्या परिश्रमाला एवढ्या प्रदीर्घ आणि आस्थापूर्ण अभ्यासाची जोड लाभल्याने प्रस्तुत चरित्राला चांगलेच वजन लाभले आहे.


डॉ. पवार यांनी या चरित्राचा पोत मोठ्या कुशलतेने गुंफला आहे. महर्षी शिंदे यांचा जीवनपट एकूण पाच परिवर्तनांतून उलगडत गेला, असे त्यामागचे सूत्र आहे. डॉ. पवार यांच्या मांडणीनुसार कर्मवीरांच्या आयुष्याचे पाच कालखंड असे :

१. १८७३ ते १८९३ हा कर्मवीरांनी फर्ग्युसन कॉलेजमध्ये प्रवेश घेईपर्यंतचा आयुष्यातील पहिल्या वीस वर्षांचा कालखंड;

२. १८९३-१९०३ हा कर्मवीर ऑक्सफर्ड येथील मॅंचेस्टर कॉलेजमधून आपला अभ्यासक्रम पूर्ण करून भारतात परततात तोपर्यंतचा दुसरा कालखंड;

३. १९०३-१९१२ हा कर्मवीर मुंबई प्रार्थनासमाजाचे प्रचारक म्हणून धर्मप्रचारकार्याला प्रारंभ करून १९१० साली मुंबई प्रार्थनासमाजाच्या धुरिणांशी मतभेद झाल्याने प्रार्थनासमाजाचा संबंध सोडतात आणि १९१२ साली भारतीय निराश्रित साह्यकारी मंडळीचे मुंबई येथील ठाणे पुण्यास हालवितात तोपर्यंतचा तिसरा कालखंड;

४. १९१२-१९२३ हा कर्मवीर उपरोक्त मंडळ अस्पृश्यवर्गाच्या हाती सुपूर्द करून बाहेर पडतात तोपर्यंतचा कालखंड; आणि

५. १९२३-१९४४ हा महर्षींचे देहावसान होते तोपर्यंतचा अंतिम कालखंड.

कर्मवीरांच्या आयुष्यातील या पाच परिवर्तनांना केंद्रस्थानी मानून ही कहाणी मग आपल्या आंतरिक सुसंगतीने पुढे पुढे विनासायास सरकत जाते.

डॉ. पवार हे साहित्याचे अभ्यासक असल्याने ते एकदम पहिल्या कालखंडाकडे वळत नाहीत. श्री. शिंदे यांच्या जीवनाला वळण देणा-या दोन उत्कट, हृदयस्पर्शी आणि सारभूत घटना सादर करीत डॉ. पवार महर्षींच्या जीवनाची गुरुकिल्लीच सर्वप्रथम वाचकाच्या हातात देतात.

अन्नाची भ्रांत पडावी एवढे दारिद्र्य लहानपणी वाट्याला आलेले असताना आणि आपला बुद्धिमान व कर्तबगार मुलगा आपल्याला सुखाचे आणि समृद्धीचे दिवस दाखविणार अशी आस लागलेल्या वृद्ध आई-वडिलांना धक्का देणारा आणि मुख्य म्हणजे ह्या सगळ्या गोष्टींकडे पाठ फिरवून आयुष्यभर फकिरी पत्करणारा एक निर्णय महर्षींनी १९०० च्या सप्टेंबर महिन्यात पुणे येथे घेतला. कायद्याची शेवटची परीक्षा अखेरच्या टप्प्यामध्ये आली असताना आणि घेतलेल्या निर्णयापोटी इंग्लंडला धर्मशिक्षणाला जाण्यासंबंधीच्या अटी बिकट असताना तो घेतला हे त्याहूनही विशेष. ऑक्सफर्ड येथील मॅंचेस्टर कॉलेजमध्ये दोन वर्षांच्या धर्मशिक्षणासाठी ब्राह्म व प्रार्थनासमाजांनी निवड केलेल्या श्री. मोतीबुलासा यांचे विलायतच्या वाटेवरच पोर्टसय्यद येथे अकस्मात देहावसान झाले. त्या संदर्भात उपरोक्त महिन्यात पुणे येथे शोकसभा झाली. त्या सभेचा व विशेषत: डॉ. रा. गो. भांडारकर यांच्या व्याकूळ भाववृत्तीचा परिणाम म्हणून ‘अंत:प्रेरणेच्या एका प्रबळ क्षणी‘ शिंदे यांनी आयुष्याला कलाटणी देणारा व आयुष्याचे ध्येय निश्चित करणारा निर्णय घेतला.

या घटनेसारखीच दुसरीही एक निर्णायक घटना कर्मवीरांच्या आयुष्यात ‘अशाच एका अंत:प्रेरणेच्या क्षणी‘ घडली. ती म्हणजे प्रार्थनासमाजाच्या प्रचारकपदाची जबाबदारी सांभाळत असताना २८ ऑक्टोबर १९०५ च्या मध्यरात्री भिंगार येथील अस्पृश्यवर्गाचे शिष्टमंडळ त्यांच्या जाहीर सभेसाठी श्री. शिंदे यांनी यावे म्हणून त्यांना भेटले. महारवाड्यातील सभेमुळे भारलेल्या, त्यांच्या आत्यंतिक गरिबीमुळे हळूवार झालेल्या आणि या लोकांची हजारो वर्षांची कहाणी अभ्यासून मन कातर झालेल्या कर्मवीरांनी अस्पृश्यांच्या उद्धाराच्या कामाला वेळ न दवडिता लागण्याचा संकल्प त्याच रात्री केला. त्यानुसार १८ ऑक्टोबर १९०६ रोजी त्यांनी भारतीय निराश्रित साह्यकारी मंडळी ही संस्थाही पुढे स्थापन केली. वरील दोन्ही निर्णयाच्या मुळाशी विशिष्ट संस्कारामुळे झालेली कर्मवीरांची घडणच कारणीभूत होती, असे सांगून मगच डॉ. पवार श्री. शिंदे यांच्या मनाची घडण कशी झाली, हे समजावून घेण्यासाठी कर्मवीरांच्या आयुष्याच्या पहिल्या कालखंडाकडे वळतात.

या कालखंडाच्या सुमारे ३५ पानांच्या चित्रणाच्या अखेरीस डॉ. पवार याबाबतचे आपले निष्कर्ष ठामपणे आपल्यापुढे मांडतात. धार्मिक, सामाजिक सुधारणेसाठी आपले आयुष्य वाहून, फकिरी पत्करून एखाद्या व्यक्तीने आयुष्यभर कार्य केले हे उदाहरण एक विठ्ठल रामजी सोडता निदान अन्य कुणाही मराठी माणसामध्ये दिसून येत नाही, असे डॉ. पवारांना वाटते. विठ्ठल रामजींच्या हातून भावी आयुष्यात जे अपवादात्मक वाटावे, असे मौलिक स्वरूपाचे कार्य घडले त्याची तयारी त्यांच्या कौटुंबिक वातावरणात झाली होती. त्यालाही त्यांच्या आई-बाबांचा धर्म आणि शील हीच कारणीभूत होती.

आपली भावी सामाजिक सुधारणा बाबांच्या भागवत धर्मातून उदय पावली असे विठ्ठल रामजी शिंदे यांना वाटे. त्यामध्ये ब्राह्मसमाजाचे ते प्रचारक झाल्यानंतरही विशेष भर पडली, असे त्यांना वाटत नव्हते. प्रार्थना अथवा ब्राह्मसमाजांचा मराठ्यांवरच नव्हे तर इतरही महाराष्ट्रीयांवर फारसा परिणाम झालेला नसताना विठ्ठल रामजी मात्र त्याचे आजीव प्रचारक झाले. ह्याचे श्रेय समाजापेक्षाही त्यांच्या वडिलांनी घालून दिलेल्या आचरणाच्या धड्याकडेच जास्त जाते.

विठ्ठल रामजींच्या मातापित्यांच्या घरात पडदानशीनपणा नव्हता की सोवळेपणा राखून जातिभेदाला थारा देणे त्यांना माहीत नव्हते. रामजीबाबांची विशेष गोष्ट म्हणजे त्यांनी आपल्या मुलींना मुलगा-मुलगी असा भेद न करता शिक्षण देण्यात उत्साह दाखविला होता. ही त्या काळाच्या मानाने व मराठा समाजाच्या बाबतीत अपवादात्मक गोष्ट म्हणावी लागेल. जमखंडीत पहिल्या प्रथम मुलींची शाळा स्थापन करण्यात रामजीबाबांनी सुमारे १८७० मध्येच पुढाकार घेतला होता. ब्राह्मण-लिंगायतांसारख्या ज्या जाती मराठ्यांकडे जेवत नाहीत, त्या जातीची माणसे रामजीबाबांच्या विश्वकुटुंबी घरात जेवत. न्हावी, धोबी वगैरे तसेच मुसलमानांसारख्या परधर्मींयांकडे मराठे जेवत नसत. त्या जातींच्या लोकांशीही त्यांच्या घरी पंक्तिभेद कधी घडत नसे. त्यांच्या व एका सय्यद मुसलमानाच्या दोन कुटुंबांत मोठीच समरसता निर्माण झालेली होती.

अंत:करणाचा जिव्हाळा, हेतूचा शुद्धपणा आणि अकृत्रिम प्रेम हा सर्व सुधारणांचा अटळ पाया असतो; देवाणघेवाणीच्या व्यापारी तत्त्वाने अथवा आधुनिक सुधारकाच्या शुद्ध बुद्धिवादाने ख-याखु-या सुधारणा घडत नसतात अशी विठ्ठल रामजींच्या मनाची जी धारणा पुढील काळात प्रकट होत राहिली त्याचा वस्तुपाठ त्यांना बालपणीच घरच्या घरी गिरवावयास मिळाला होता. स्वातंत्र्याची आवड, नव्या जीवनाची स्पृहा आणि सत्याचा छडा लावण्याची हौस ही विठ्ठल रामजींच्या स्वभावाची मुख्य लक्षणे लहानपणापासूनच दिसून येत होती. त्याला आळा घालण्याचा प्रयत्न विठूच्या लहानपणी आई-बाबांनी कधी केला नाही. या निष्कर्षांच्या संदर्भात “आधुनिक सुधारकाप्रमाणे जातिभेद मोडण्याची उठाठेव करण्याची आम्हांवर कधी पाळीच येत नसे. कारण तो जातिभेदाचा संस्कारच आम्हांवर घडला नव्हता’’ हे महर्षी शिंदे यांचे विधान डॉ. पवार आवर्जून आणि मोठ्या औचित्याने नमूद करतात.

श्री. शिंदे यांच्या पहिल्या कालखंडाच्या संदर्भात जमखंडीचे वातावरण, कर्मवीरांच्या दोन्ही बाजूंकडील आज्या व आजोबा, आई-वडील आणि घर इत्यादींच्या संदर्भात डॉ. पवार यांनी वेळोवेळी चित्रमय व मार्मिक रेखाटने केली आहेत. जमखंडीच्या ब्राह्मणी संस्थानामध्ये शिक्षणाला अनुकूल असलेले वातावरण, त्यांच्या एका आजोबांचा दरबारी मराठेशाही खानदानीपणा, आजोबांतली मराठ्यांची व आजीतील कर्नाटक्यांची लक्षणे, आईवर या वैष्णव ब्राह्मण संस्काराचा असलेला प्रभाव, तरी तिच्यात धर्मभोळेपणा व कर्मठपणा या दोघांचाही असलेला पूर्ण अभाव, शिंद्यांच्या दोन्ही बाजूंकडील घराण्यांचे ब्राह्मणी वळण, त्यांच्या आईवडिलांची संतोषी वृत्ती, रामजीबाबांची फार रागीट स्वाभिमानी वृत्ती तसेच त्यांच्या अकृत्रिम, साध्या व जोमदार रसवंतीचा विठ्ठल रामजींवर झालेला संस्कार इत्यादी गोष्टी डॉ. पवार बारकाईने टिपतात.

“श्री. शिंदे यांची कुलदेवता अंबाबाई, माहेरकडील आजीची कुलदेवता यल्लमा. धर्माचे पहिले संस्कार माझ्या कोमल मेंदूवर आजीच्या त्या द्राविडी देवतेने उठवले”  हे त्यांचे विधान डॉ. पवार आवर्जून नोंदवतात. इतकेच नव्हे तर मोठेपणी द्राविड संस्कृतीबद्दल अनुकूल ग्रह निर्माण व्हायला त्या बालपणातील संस्काराची मदत झाली असणार असा सूचक निष्कर्ष पुढच्याच पानावर नोंदवितात.

याच्याच जोडीला रामजीबाबा वारकरी संप्रदायाशी समरस झाले होते. विठ्ठल रामजींच्या धार्मिक विकासावर त्यांचा मोठा परिणाम झाला. पण मध्यंतरी बबलादीच्या लिंगायत स्वामींचे प्रस्थ व देवधर्माचे कर्मकांड फार वाढले. विविध पंथांच्या अतिथी-अभ्यागतांच्या ‘टोळधाडी‘ मुळेच मिळकत सुटलेली म्हणून सुखवस्तूपणा जाऊन रामजीबाबांच्या हाती भयंकर दारिद्र्य आले. पण घरच्या शेतकरी पेशाकडे न जाता कारकुनी शिक्षण घेऊन प्रथम शिक्षक व नंतर संस्थानी कारभारात भाग घेतलेल्या रामजीबाबांनी आपला प्रतिष्ठितपणा शाबूत ठेवला होता. त्यामुळे ह्या दारिद्र्याचे सावट विठ्ठल रामजींच्या बाल्यावर पडले नाही, याची सर्व हकिगत डॉ. पवार सादर करतात.

सासूसासरे असेपर्यंत त्यांच्या आईला स्वातंत्र्य म्हणजे काय हेही माहीत न करू देणारा जाचक सासुरवास आणि वीस बाळंतपणे, मुलांचे आजार किंवा मृत्यू यामुळे आईची खचलेली शक्ती यांची आठवण डॉ. पवार जागी ठेवतात, एवढेच नव्हे तर “या सर्व करुणरसाने भरलेल्या नाटकात मुख्य नायिकेचे पात्र माझी आई साध्वी यमुनाबाई ही होय. तिची आनंदी आणि विनोदी वृत्ती हीच आमची विश्रांती होती. एकंदर आईच आमची खेळगडी होती. माझ्यामध्ये पुढे पुढे जे स्त्रीदाक्षिण्य आणि हिंदू विवाहपद्धतीसंबंधी कायमची तेढ उत्पन्न झाली, तिचे पहिले बीज ह्या आईच्या खडतर सासुरवासातच आहे. निसर्गाच्याही आधी आपण पहिले हृदयदान दिले ते आईला” , अशी विठ्ठल रामजींनी स्वत:च प्रकट केलेली निरीक्षणेही डॉ. पवार योग्य त्या जागी वेळोवेळी नोंदवून ठेवतात. स्त्रीची महती विठ्ठल रामजींना जाणवली ती आपल्या आईमुळेच असे ते साररूपाने सांगतातही.

तिस-या प्रकरणात विठूच्या आयुष्यातील १८८५ ते १८९१ अखेरच्या आयुष्यातील काळातील सात वर्षांचा समाचार डॉ. पवार घेतात. वडीलभावाच्या अकाली मृत्यूमुळे अकराव्या वर्षीच विठ्ठलाचा बनलेला गंभीर, विचारी व अभ्यासी स्वभाव, त्याची तीव्र ग्रहणशीलता आणि तरल संवेदनशीलता, मराठी, संस्कृत आणि इंग्रजी भाषेचा आणि साहित्याचा झालेला उत्तम परिचय इत्यादी गोष्टींचा निर्देश यात येऊन जातो. “आपण जातीने मराठा म्हणून शास्त्रीबुवांनी (श्री. गणेशशास्त्री जोशी) कधीही भेदभाव दाखविला नाही, असे विठ्ठल रामजींनी आवर्जून नमूद केले आहे” हीही गोष्ट डॉ. पवार आपल्यापुढे ठेवतात.

हायस्कूलमध्ये विठ्ठल रामजींनी अभ्यासात जी गती दाखविली तिचे श्रेय त्यांनी आपल्या रसिकतेला दिले आहे; बुद्धिमत्तेला नव्हे. त्यांनीच म्हटले आहे की, “(नानाविध विषयांत) माझी गती सारखीच अकुंठितपणे चाले. सर्व हायस्कूलच्या अभ्यासक्रमात मला अभ्यासाचे श्रम म्हणून कधी भासलेच नाहीत. ह्याचे कारण माझ्या बुद्धीचे तेज नसून (मी बुद्धीने साधारण आहे) केवळ माझ्या हृदयाची निर्मळ रसिकताच होय, हे येथे मला नमूद करावयाचे आहे. ही रसिकता मला शाळेपेक्षा घरातच अधिक, गुरूपेक्षा माझ्या आई-बापांकडूनच जास्त मिळाली हे खास. माझ्या घरी जातिभेद नव्हता, तसा माझ्या हृदयात संस्कृतिभेदाचा किंवा पक्षपाताचा कृत्रिमपणाही नव्हता. सौंदर्य जेथे भेटेल तेथे ऊर्ध्वहस्ताने स्वीकारण्यास मी लहानपणापासूनच एका पायावर तयार आहे. मग ते इंग्लंडातले असो, शहरातले असो की, खेड्यातील असो, संस्कृत असो की प्राकृत असो, ते सहज व स्वाभाविक असले की पुरे. मी त्याला बिलगलोच म्हणून समजावे.” उतारा मोठा अतीव नितळ व मनोज्ञ आहे.

“तिस-या इयत्तेपासून सातवीअखेर पाच वर्षापर्यंत त्यांचा वाडा म्हणजे एक अनरजिस्टर्ड शाळा, एक मोफत वाचनालय, एक मुक्तद्वार वसतिगृह, एक धांगडधिंग्याचा जिमखाना होता“  हे कर्मवीरांनी स्वत:च केलेले वर्णन उदधृत केल्यावर डॉ. पवार हे विठ्ठलच्या खेळगड्यांत सर्व जातींचे विद्यीर्थी असत, जातिभेद त्यांच्या गावी नव्हता, सोवळी पोरे ह्या कंपूच्या वा-यालाही उभी राहत नसत, विठ्ठल रामजींच्या भावी चरित्राची, समाजसुधारणेची ही पूर्वचिन्हेच होती, त्यांचे चरित्र असे अंगणातल्या जिवंत धांगडधिंग्यात आणि समानशील सवंगडयांच्या धसमुसळेपणाच्या जिव्हाळ्यात जन्म पावत होते, असा निष्कर्ष आपल्या हातात देतात. त्याच वेळी लहान विठ्ठलाच्या वर्तनातील वेगळेपणा, धाडशीपणा, विक्षिप्तपणा, कधी कधी ‘अर्कटपणा,’ काही अतिरेक आणि व्यक्तिगत व सामुदायिक खेळांचे आणि व्रात्यपणाचे कितीतरी प्रकार यांचा उल्लेखही टाळत नाहीत.’ ही स्पार्टन सहिष्णुता आपाल्यात जन्मजात नसून ती मानीपणाने आणल्याचे’ कर्मवीरांनी नमूद केले असून पुढे इंग्लंडमधील मुक्कामातही धाडसाची आणि विक्षिप्तपणाची लकेर त्यांच्या पुढच्या आयुष्यातही अनेकदा चमकून जाताना दिसते, असे डॉ. पवार सांगतात.

पण याही वयात एकाकीपणे निसर्गात रममाण होण्याची व स्वत:मध्येच गुंग होऊन जाण्याची विठ्ठलाची वृत्ती दिसून येत असे. त्याच्या कल्पनाशील व भावनामय वृत्तीला चौफेर व विपुल अशा अवांतर वाचनाची जोड मिळाली. त्यामुळे त्यांच्या मराठी व कानडी भाषेच्या अभ्यासालाही मोठी मदत झाली. निसर्गाच्या विविध विभ्रमात रंगून जाता जाताच इंग्रजी तिस-या-चौथ्या इयत्तेत असताना वयाच्या चौदाव्या-पंधराव्या वर्षी आपल्या भावनाशील अंत:करणात स्पष्टरूपाने भक्तिभावनेचा उद्रेक झाल्याचे विठ्ठल रामजींना जाणवले. श्री. शिंदे स्वत:च लिहितात की, “ आईच्याच पुण्यप्रभावाने माझ्या हृदयाचा परिपाक प्रथम धर्माच्या भक्तिरसात व नंतर तत्वज्ञानाच्या शांतरसात झाला.” अर्थातच हा काल व वय यांचा प्रारंभ. आई-बाबांच्या साध्या, सहज आणि निर्हेतुक धर्मभावनांमध्ये आपल्या भावी धर्माचा आणि सामाजिक सुधारणांचा उगम असल्याचे त्यांना जाणवले. विठ्ठल रामजी शिंदे यांच्या वयाच्या अठराव्या वर्षापर्यंतचा काळ अशा प्रकारे कर्नाटकामध्ये गेला. कर्नाटकाशी असलेले संबंध पुढील काळातही अखंड, घनिष्ठ व जिव्हाळ्याचेच राहिले. या संदर्भात मला स्वत:ला एक गोष्ट येथे नमूद कराविशी वाटते. कन्नड संस्कृतीचा खोल ठसा शिंदे यांच्या विचारांवर झाला यात शंकाच नाही आणि हा प्रभाव आपणा सर्वांनाच यापुढेही सतत विचारप्रवर्तक व उपकारक ठरणार आहे.

भारतीय इतिहास व संस्कृती आणि त्या चौकोटीत महाराष्ट्राचा इतिहास, संस्कृती व भाषाव्यवहार यांची निकोप, समतोल व अभिनव (ओरिजिनल) मांडणी करण्याच्या दृष्टीने शिंद्यांना संस्कारक्षम वयातील कन्नड संस्कारांचा लाभ तर झालाच पण ह्या विचारांच्या अभ्यासकांनाही अप्रत्यक्षपणे का होईना, यापुढेही सतत होत राहील.

हा कालखंड वैचारिक दृष्टिकोणांच्या संदर्भात प्रामुख्याने प्राचीवादाचा होता. बहुतेक सर्व पंडितांची दृष्टी विविध योग्यायोग्य कारणांमुळे उत्तरेभोवती, आर्यांना केंद्रस्थानी मानणारी आणि संस्कृत भाषासाधनांवरच खिळलेली होती. अशा काळात उपजत व सहजी प्राप्त झालेल्या संस्कारामुळे आणि नंतर त्यात प्रथम कन्नड व पुढे पाली भाषांच्या अभ्यासाची जोड मिळाल्याने विठ्ठल रामजींचे पुढच्या काळातील चिंतन आणि धर्मशास्त्रीय व समाजशास्त्रीय लेखन यामध्ये सतत दक्षिणेचा, आर्येतर समूहांचा आणि द्राविड परंपराचा पोत जिव्हाळ्याने व प्रगल्भपणे गुंफला गेला. त्यांनी आपल्याकडील विविध भाषिकसंबंधांची जी मांडणी केली त्यावरही याचा ठसा चांगलाच उमटला गेला आहे.”मराठीचा जन्म व तान्हेपण कोठे आणि कसेही होऊन गेले असो, तिचे सर्व वर्धन, शील, कौमार्य... खास कर्नाटकांतच बनले” असे त्यांचे मत झाले होते. (शिंदे लेखसंग्रह, संपा. मंगुडकर, पृ. १६७). विविध धार्मिक, सांस्कृतिक संप्रदाय तसेच जातिसंस्था व जाती यांची मांडणी करतानाही शिंद्यांना वरील वारशाचा लाभ झाला. ”मी स्वत: जरी मराठाच असलो तरी कानडीचे उपकार झाले आहेत ते महाराष्ट्राने विसरावेत असे मला कधीही वाटणार नाही” असे उद्गार त्यांनी स्वत:च नोंदविलेले आहेत. (उपरोक्त, पृ. १६९). गेल्या वीसएक वर्षांत भारतीय इतिहास, संस्कृती आणि भाषाव्यवहार यांविषयी जी मौलिक मांडणी बिगर भारतीय आणि भारतीय विद्वान करीत आहेत, ती विठ्ठल रामजींच्या संबंधित मांडणीला पुष्टी देणारीच ठरत आहे.

श्री. शिंदे मॅट्रिक परीक्षा पुणे केंद्रात बसून १८९१ मध्ये अठरा वर्षांचे असताना पास झाले. त्यानंतर जमखंडी येथे हायस्कूलमध्ये शिक्षक म्हणून एक वर्षभर काम केल्यावर १८९३ मध्ये ते महाविद्यालयीन शिक्षणासाठी फर्ग्युसनमध्ये दाखल झाले. येथून त्यांच्या शैक्षणिक जीवनाचा दुसरा कालखंड सुरू होतो.

घरच्या वातावरणाचे संस्कार, वाङ्मय व शास्त्र यांच्या अभ्यासामुळे त्यांच्यात निर्माण झालेला सुसंस्कृतपणा यामुळे त्यांच्या ठिकाणी उच्चतर आकांक्षा निर्माण होणे स्वाभाविक होते. त्यामुळे ‘मला जनावरांचा डॉक्टर व्हावयाचे नाही. आटर्स कॉलेजमधील स्कॉलरशिप दिल्यास जावयास तयार आहे’, असे बाणेदार उत्तर जमखंडी संस्थानिकांना दिल्यामुळे स्कॉलरशिपही गेली, नोकरीही गेली व दीपवाळीचा पगारही गेला. हायस्कूलमधील शिक्षकी पेशाची अशी समाप्ती झाल्यावर कुणाच्या ओळखीपाळखीचा आधार नाही, अशा स्थितीत ते पुण्यासारख्या विस्तीर्ण शहरात येऊन पोहोचले.

या संदर्भात श्री. गंगाराम भाऊ म्हस्के यांची पाश्चात्त्य धर्तीची व सुधारकी वळणाची राहणी, वृत्ती व वर्तन तसेच श्री.गोपाळ आगरकरांचे त्यांच्या सुधारक प्रतिमेशी न जुळणारे दर्शन व त्यांनी दिलेले तुटक, तडकाफडकी उत्तर यांची डॉ. पवार यांनी नोंद घेतली आहे. डॉ. शेळके यांनी तर “मराठयाच्या कुळात जन्मून असे हे भिक्षापात्र मिरविण्याची तुला लाज वाटत नाही? जवळ पैसे नसल्यास गुरे राखावीत. कशास शिकावे?’’ वगैरे आयुष्यभर लक्षात राहील अशी तासडणूक केली.

त्यांना साहाय्य झाले ते श्री. गोविंदराव सासने या कोल्हापूरच्या विद्यार्थ्याचे व तेरदाळचे बालमित्र विष्णुपंत देशपांडे यांच्या कुटूंबाचे. त्यांच्या पत्नीने भाऊबीजेच्या ओवाळणीत मिळालेले वीस रूपये विष्णुपंतांमार्फत विठ्ठलरावांना पोहोचवले. प्रीव्हियस परीक्षेसाठी मुंबईच्या खर्चाचा प्रश्न असा सुटला.

कॉलेजचे वातावरण व शिक्षणपद्धती बघितल्यावर विठ्ठलरावांचा हिरमोड झाला. त्याचा त्यांच्या मनावर प्रतिकूल परिणाम झाला. त्यांना गांजवणा-या आर्थिक अडचणी, एक प्रकारचा लाजाळूपणा, संकोचीपणा व धीटपणा अभाव आणि कॉलेज विदयार्थ्यांमधील आपण ‘सभ्य गृहस्थ ‘ झालो असल्याची आढयता व स्वयंमन्यता यामुळे ठरीव अभ्यासावरून मनही उडू लागले. प्रीव्हियसच्या परीक्षेच्या निमित्ताने विठ्ठलरावांना मुंबईचेही प्रथम दर्शन अनुकूल झाले नाही. एकीकडे खुद्द पुण्याचा म्हणता येईल, अशा एकही विदयार्थ्याने विठ्ठलरावांच्या बाबतीत अंगाशी लावून घेतले नव्हते. तर मुंबईकरांचा स्वभाव त्यांना आत्मशून्य व वरपांगी वाटला.

त्यांची परिस्थिती एवढी बेताची होती की शिक्षणाच्या काळात सुट्टीच्या दिवसात बैलगाडीच्या प्रवासाचे चारआठ आणे वाचवण्याकरिता कुडची स्टेशन ते जमखंडी असा तेहतीस मैलांचा प्रवास ते पायी करत असत. अशा प्रतिकूल परिस्थितीत व औपचारिक कॉलेज शिक्षणाबद्दल दुरावा निर्माण झाल्याने इंटरमीजिएट परिक्षेत त्यांना अपयश आले. पण “स्वत:बद्दलच्या एका खोलवर आत्मविश्वासामुळे सगळा दोष स्वत:कडे घ्यायला त्यांचे मन होत नसावे” असे रास्त मूल्यमापन डॉ. पवार यांनी केले आहे.

मुख्य म्हणजे एवढ्या प्रतिकूल परिस्थितीतही विठ्ठलरावांच्या मनाचा व बुद्धीचा विकास थांबला नाही. अभ्यासक्रमाबाहेरील तात्त्विक महत्वाची पुस्तके त्यांनी पचवली. आगरकर, मिल्, स्पेन्सर वाचून ते स्वत:च्याच शब्दांत ‘पुण्यातल्या विद्यार्थ्यांत एक पठ्ठ्या नास्तिक’ बनले. या काळात त्यांनी पुण्याला एक छोटेखानी चर्चामंडळही स्थापन केले.

१८९५ च्या दुस-या टर्ममध्ये विठ्ठलराव पुण्यास आले ते त्यांची मातोश्री आणि बहीण जनाबाई यांना बरोबर घेऊनच. मात्र पुण्यात बि-हाड करण्याचे स्वत:च्या घरचे जेवण व त्यामुळे होणारी काटकसर हे कारण नसून घरातील स्त्री-नातलगांना स्त्री-शिक्षण व प्रवासाचा लाभ देण्याचा सुधारकी हेतूही त्यांच्या मनात निर्माण झाला होता. हा प्रत्यक्ष परिणाम हरी नारायण आपटे यांच्या कादंब-यांचा असे विधान डॉ. पवार ‘जनाबाई शिंदे : स्मृतिचित्रे,’ तरूण महाराष्ट्र या लेखाच्या आधाराने करतात. १८९६ मध्ये पत्नीलाही त्यांनी पुण्यात आणून बहिणीबरोबर शाळेत घातले.